Артабан Iдин (айрым хронологияларда Артабан II деп аталат) такка көтөрүлүшү эрте Аршакиддердин санжырасы сыяктуу эле белгисиздиктин коюу туманы менен курчалган. Ал чынында ким болгон? Заманбап изилдөөчүлөрдүн көбү аны падыша Фрияпатийдин уулу жана улуу Митридат Iдин иниси деп эсептешет.
Бирок бул доор боюнча негизги булак — рим тарыхчысы Юстин — карама-каршылыктуу маалымат калтырган. Бир жагынан, ал өзүнүн «Филипп тарыхынын» эпитомасында Фраат II өлгөндөн кийин тактыны анын «атасы жагынан агасы» мурастаган деп жазат. Экинчи жагынан, ошол эле Юстин мурда Фрияпатийдин болгону эки уулу — Митридат жана Фраат — болгон деп билдирген. Бул парадоксту кантип түшүндүрүүгө болот?
Н. Овертумдун версиясы: тарыхчы Юстин «эки уул» дегенде жашы жеткен же өзгөчө көрүнүктүү мураскерлерди гана айткан, ал эми кичүү уулдарды — Артабан менен Багазды — эске алган эмес деп эсептейт.
А. С. Балахванцевдин версиясы: орус изилдөөчүсү Фрияпатийдин аталык ролун шекке салат. Ал «атасы жагынан агасы» деген туугандык аныктамада кат жазуучунун же Юстиндин өзү жаңылышкан болушу мүмкүн деп эсептеп, Артабандын Фрияпатийдин жээни болгонун болжолдойт. Көп кылымдар бою көчүрүлүп келген антик тексттерде мындай бурмалоолор сейрек эмес.
Кандай болгон күндө да, б.з.ч. 127–126-жылдары Артабан таажыны кабыл алган, ал ошол учурда бийликтин символу эмес, тикенек таажыга көбүрөөк окшош болчу.
Артабан такка толук бекем отура электе, Парфия кыска, бирок караңгы орток бийлик мезгилин башынан өткөргөн. Нумизматикалык маалыматтар жана Нисадан (байыркы борбордон) табылган остракондор Фраат IIнин өлүмү менен Артабандын бийликке келишинин ортосунда 8 айлык боштук болгонун көрсөтөт.
Бул аралыкта өлкөнү табышмактуу Багаз башкарган болушу мүмкүн. Бул фигура тууралуу талаштар бүгүнкү күнгө чейин токтой элек. Ал толук кандуу падыша болгонбу (мындай пикирди иран тарыхчысы Г. Р. Ассар алгачкы эмгектеринде колдогон)? Же Фраат II тирүү кезинде эле каза болгон таасирдүү регент болгонбу? Ал тургай «биринчи Артабан» тууралуу гипотеза да бар — Юстин анын кыска башкаруусун мураскери менен бириктирип, жалпыланган образ түзүп койгон дешет. Ошентсе да, б.з.ч. 127-жылга карата дал ушул Артабан I кыйрап жаткан империянын башкаруусун колуна алган.
Артабанга калган мурас үрөй учурган. Анын мурункусу Фраат II Улуу Даладан келген сактар жана юэчжилер менен болгон согушта курман болгон. Греко-Бактрия падышалыгын талкалаган бул көчмөн ордолор чыгыш чек араларды талкалап жаткан.
Башында Артабан чыгыш провинцияларын өзү жетектеп коргоого аракет кылган. Бирок күчтөр тең эмес эле. Иран тоолуу аймагын толук кыйроодон сактап калуу үчүн падыша оор, бирок прагматикалык чечим кабыл алган. Антиохиялык Иоанндын маалыматы боюнча, ал көчмөндөргө өтө чоң алым төлөгөн.
Бул чек араны убактылуу турукташтырып, ордонун көп бөлүгүн бай олжо менен артка кайтууга мажбур кылган. Бирок антик изилдөөчү Йон Лендеринг белгилегендей, бул династия үчүн кемсинтүү болгон. Өздөрү да көчмөн чөйрөдөн чыккан Аршакиддер көз карандысыздыгы менен сыймыктанышкан. Башка көчмөндөргө тең ата катары мамиле кылып, аларга алым төлөө падышанын легитимдүүлүгүнө сокку урган. Бирок Артабандын тандоосу жок болчу, анткени батышта жаңы коркунуч пайда болуп жаткан.
Падыша чыгышты сактап жатканда, империянын батышы ыдырай баштаган. Фраат IIнин өлүмү сепаратисттер үчүн белги болгон. Бай сатрапиялар — Харакена (Тигр менен Евфраттын куймасында) жана Элимаида — көз карандысыздыгын жарыялашкан.
Айрыкча Харакенанын башкаруучусу Гиспаосин коркунучтуу болгон. Б.з.ч. 128–127-жылдары ал башаламандыкты пайдаланып, парфиялыктар үчүн ыйык болгон Вавилонияга басып кирип, аймакты талап-тоноо менен Парфияны Месопотамиянын соода жолдорунан ажыратууга аракет кылган.
Чыгышта тынчтыкты сатып алган соң, Артабан I азайган аскерлерин батышка жылдырган. Ал мүмкүн эместей көрүнгөн ишти жасап, Гиспаосиндин күчтөрүн талкалап, Вавилонияны кайра кайтарып алган. Бул жеңиш өтө маанилүү болгон — Парфия али тирүү экенин жана негизги аймактарын сактай аларын далилдеген.
Батыштагы жеңиштен кийин Артабандын изи булактарда жоголот. Анын акыркы тагдыры, башкаруусунун башталышы сыяктуу эле, эки версияга ээ:
Баатырдык версия (Юстин боюнча): падыша кайра көчмөндөргө каршы — бул жолу тохар уруусуна каршы — жортуулга чыккан. Катаал салгылашта ал колунан өлүмгө алып келген жараат алып (балким ууланган жебеден) жоокер катары курман болгон. Бул версияны Лендеринг, Балахванцев жана М. Киа колдошот.
Прагматикалык версия (Н. Овертум боюнча): Артабан хроникалардан жоголгон учурда ал абдан кары адам болгон. Кыязы, ал табигый себептен каза болгон, ал эми согуш тууралуу баян кийинчерээк романтикалаштырылган.
Анын өлүмүнүн датасы да ар түрдүү көрсөтүлөт — б.з.ч. 125тен 122-жылга чейин (эң кеңири тараганы б.з.ч. 124–123-жылдар).
Кыска башкаруусуна жана үзгүлтүксүз согуштарга карабастан, Артабан I мамлекеттик идеологияда из калтырган. Анын тыйындарында «Шахиншах» («Падышалардын Падышасы») жана «Филэллин» («гректердин досу») деген титулдар чегилген.
Артабан монета сарайларын көзөмөлдөгөнбү же жокпу деген талаштар (Ассардын гипотезасы менен Овертумдун пикирлеринин ортосунда) уланууда. Бирок факт өзгөрбөйт: Артабан I өлкөнү эркин кулап жаткан абалда кабыл алып, кемсинтүүчү алым төлөөгө карабастан, бул кыйроону жайлатууга жетишкен. Ал тактыны уулу — улуу Митридат IIге (кээде Артабан II деп да аталат) өткөрүп берген; дал ошол адам Парфияны толук кандуу дүйнөлүк сверхдержавага айландырмак.
