Оливер Кромвель 1599-жылдын 25-апрелинде Хантингдон шаарында бай эмес пуритан жер ээлисинин үй-бүлөсүндө туулган. Анын уруусу валлий тамырдан чыккан жана Генрих VIII доорунда монастырдык жерлер конфискацияланганда байыган. Оливердин чоң-чоң энеси Генрих VIIIнин башкы кеңешчиси болгон Томас Кромвелдин улуу карындашы эле.
Кромвель билимди пуритандык көз караштары менен даңкталган Кембридж университетинен алган. Мектептеги мугалими, катуу пуритан Томас Бирддин таасири астында Оливер анын мүнөзүн калыптандырган диний идеяларга сугарылган. 1620-жылы ал Элизабет Буршьеге үйлөнүп, кадимки помещиктин жашоосун баштаган. Бул жылдары чарба иштери менен алектенип, роялисттерден «Сырачы» деген кемсинткен лакап да алган.
1628-жылы Кромвель алгач ирет парламентке шайланды, бирок көп узабай падыша Карл I аны таратып жиберди. Андан кийин Кромвель каржылык кыйынчылыктарды баштан кечирип, ал тургай Америкага көчүп кетүүнү да ойлогон. Бирок 1636-жылы мурастын аркасында абалы оңолуп, саясатка кайтууга мүмкүнчүлүк алды. 1640-жылы ал кайрадан Узун парламентке шайланып, падышанын мыйзам бузган аракеттерине каршы активдүү чыкты.
1642-жылы Англия жарандык согушунун башталышында Кромвель, аскердик тажрыйбасы жок болсо да, чакан атчан кошунугун жетектеди. Башкаруучулук чеберчилиги бат эле билинип, өз бөлүгүн белгилүү «Темир капталдар» (Ironsides) кавалериясына айлантты; бул кошуун кийин «Жаңы үлгүдөгү армиянын» өзөгүнө айланды. Кромвель асыл тукумдан болуудан эмес, тартип менен диндарлыкты жогору койчу.
Анын аскерий ийгиликтери таасирдүү болду. 1643-жылы ал роялисттерге каршы бир нече жеңишке жетишти. Кошуун башчы катары таланты 1644-жылы Марстон-Мур салгылашында толук ачылып, падышанын кавалериясын талкалап, Англиянын түндүгүндө парламенттин үстөмдүгүн камсыздады. 1645-жылы Нейзби салгылашында Кромвелдин армиясы роялисттерди чечүүчү жеңилүүгө учуратып, Биринчи жарандык согуштун соңуна чекит койду.
Жеңиштен кийин Кромвель ички карама-каршылыктарга туш келди. Ал парламенттеги пресвитериан көпчүлүк менен демократиялык реформаларды талап кылган радикал левеллерлердин ортосунда саясий тең салмакты сактоого аракет кылды. Бирок 1647-жылы падыша Карл I туткундан качып, Экинчи жарандык согушту баштаганда, Кромвель муну чыккынчылык деп эсептеп, чечкиндүү чара көрдү.
1648-жылы Кромвелдин армиясы Шотландиядагы көтөрүлүштү басып, Престон салгылашында шотланд роялисттерин талкалады. Бул жеңиш Кромвелди Карл I жазага тартылышы керек деген ойго бекем ишендирди. Прайддын «тазалоосунан» кийин парламенттен орточо мүчөлөр куулгандан соң падышаны күнөөлүү деп тапкан сот түзүлдү. 1649-жылдын 30-январында Карл I өлүм жазасына тартылды бул англис тарыхындагы болуп көрбөгөн окуя эле. Кромвель бул чечимди «катаал, бирок зарыл кадам» деп атаган.
Андан кийинки жылдары Кромвель Ирландия менен Шотландиядагы көтөрүлүштөрдү катуу басып, үч падышалыктын баарын республикалык бийлик астында бириктирди. Айрыкча Ирландияны багындыруу учурундагы ырайымсыздык жергиликтүү калктын жерлерин конфискациялап, аларды англис офицерлерине жана жоокерлерине бөлүштүрүүгө алып келди.
1653-жылы Кромвель парламенттин жайбаракаттыгына нааразы болуп, аны «Силердин бакылдашыӊарга чек коём» деп таратып жиберди. Ал Протекторат аттуу жеке диктатура орнотуп, лорд-протектор наамын кабыл алды. Таажы сунушталганы менен ал баш тартып, бирок бийлигин мураскерликке айлантты. Лорд-протектор катары ички саясатта ал өлкөнү аскердик аймактарга бөлүп, салык жыйноону тартипке салды.
Сырткы саясатта Кромвель олуттуу ийгиликтерге жетишти. 1654-жылы ал Англиянын негизги деңиз атаандашы болгон Голландияны (Биринчи англо-голландия согушу) жеңип, деңиздеги позицияларын бекемдеди. Дания, Швеция жана Франция менен тынчтык орнотуп, флоту пираттарга каршы ийгиликтүү күрөштү.
Кромвель тактык жана бекем эрки үчүн урматталчу. Ал 1658-жылдын 3-сентябрында малярия жана ич келтeden каза болду. Анын уулу Ричард лорд-протектор болуп дайындалды, бирок бийликти кармап тура алган жок. Анын кызматтан кеткенинен кийин 1660-жылы Стюарттар монархиясы калыбына келтирилип, такка Карл II отурду. Кийин Кромвелдин сөөгү көрдөн казылып алынып, өлгөндөн кийин «жазага тартылып», анын башы эл алдына коюшкан.
