Октавиан Август — Рим империясынын тарыхындагы эң таасирдүү ишмерлердин бири б.з.ч. 63-жылдын 23-сентябрында туулган. Анын төрөлгөн жери так эмес бойдон калууда. Булактардын көбү аны Римде, Палатин дөңсөөсүндө, «Буканын баштары» аталган кварталда туулган дешет. Бирок Светоний менен Диони Кассий аны Велитры шаарында төрөлгөн деп жазышат.
Анын төрөлгөндөгү аты Гай Октавий эле. Көпчүлүк тектүү римдиктерден айырмаланып, анын үй-бүлөсүндө когномен (атын үчүнчү бөлүгү) болгон эмес. Божомол менен б.з.ч. 60-жылы атасы Спартактын кулдарына каршы Фурия аймагындагы жеңишинин урматына «Фурин» деген когномен алган.
Октавийдин атасы Македония провинциясынын башкаруучусу болгон, бирок б.з.ч. 59 же 58-жылы дүйнөдөн кайткан жана консул даражасына жетпей калган. Апасы Атия Гай Юлий Цезардын тууганы консул Луций Марций Филиппке турмушка чыгып, ал жаш Октавийге өгөө ата болгон.
Октавий мыкты билим алган. Анын устаттарынын арасында философтор жана риторлор болгон, бул анын өзгөчө макамын көрсөтөт. Балалык кезинде ал кийин эң жакын өнөктөшү болгон Марк Випсаний Агриппа менен таанышкан.
Октавий бала болуп жүргөндө эле б.з.ч. 49-жылы Рим республикасында жарандык согуш башталды. Б.з.ч. 47-жылы Цезардын колдоосу менен ал биринчи кызматтарына — понтификтер коллегиясына жана шаар префектинин орунбасарлыгына — дайындалды. Б.з.ч. 46-жылы Цезардын Африкадагы жеңиштеринин урматына өткөн триумфтарга катышып, диктатордун арабасынан кийинки ардактуу орунда турган жана чыныгы жоокерлердей эле сыйлыктарды алган. Ошондон тарта Октавий Цезардын туруктуу коштоочусу болуп, көп римдиктер андан колдоо сурап кайрыла башташкан.
Б.з.ч. 45-жылы Цезарь осуятында Октавийди асырап алып, башкы мураскору кылып көрсөттү. Бирок осуяттын мазмуну б.з.ч. 44-жылдын 15-мартында Цезарь өлтүрүлгөнгө чейин белгисиз болгон. Октавийдин осуят тууралуу алдын ала билгени-билбегени талаш бойдон, бирок Цезарь өлгөндөн кийин анын алды кеңири ачылганы айкын. Республикада бийлик мураска өтпөсө да, Октавий диктатордун зор байлыгына жана эң башкысы, анын легиондорунун жана ветерандардын берилгендигине ээ болду.
Цезардын өлүмү тууралуу кабар Аполлонияга жеткенде, аскерлер Октавийге легиондорду жетектеп Римге жөнөп, диктатордун өлүмүнүн өчүн алууну сунушташты. Бирок Октавий этияттык кылып, армиясыз Италияга жөнөдү. Осуяттын мазмунун билип, ал мурасты расмий кабыл алып, атын Гай Юлий Цезарь Октавиан деп өзгөрттү.
Диктатордун акыркы керезин аткаруу жана элдин ыраазылыгын алуу үчүн, ал өзүнүн ата-мурас мүлкүн сатып, осуятта убада кылынгандай ар бир римдикке 300 сестерцийден таратты. Июль айында ал Цезардын урматына укмуштуудай оюндарды өткөрдү, ошол маалда асманда жалтыраган куйруктуу жылдыз көрүнүп, Октавиан аны «обожестволонгон Цезардын жаны» деп жарыялап, өзүнүн аброюн бекемдөөдө пайдаланды.
Бул аралыкта башкы атаандашы Марк Антоний жаш Октавийди олуттуу кабыл алган эмес, бирок акырындап ветерандар менен эл арасындагы кадырын жоготуп бара жаткан. Ал казынадагы Цезардын каражатын Октавианга берүүдөн баш тартып, аны өз мүлкүн сатууга мажбурлады.
Антонийдин саясатына нааразы болгон Октавиан Италиянын түштүгүнө кетип, өз армиясын түзө баштады ветерандары менен легионерлерди акча жана убада менен өзүнө тартты. Ал мурда Антонийге баш ийген эки легионду өз тарабына өткөрүп алды. Бирок аскерлери Антонийге каршы согушкусу келбей, Римге армиясы менен кирип келгенде да айлампа абал түзүлдү Антоний дагы деле цезарианчылар арасында популярдуу болчу.
Антоний Децим Брутту Мутинада камоо менен турганда, сенат Антонийге ишенбестен согушка даярдана баштады. Алар Октавианды пропретор ыйгарым укуктары менен камсыздап, Антонийге каршы чыгууга чакырышты; мунун ордуна Октавиан армиясынын эң мыкты бөлүктөрүн сенатка өткөрүп берүүгө макул болду.
Б.з.ч. 43-жылдын апрелинде Галль форумундагы салгылашта Антонийдин аскерлери консул Панса баштаган армияны талкалап, Панса каза тапты. Бирок экинчи консул Гирций Антонийди маанилүү жеңилүүгө учуратып, андан соң Октавиан менен Гирций Мутина алдындагы урушта Антонийди качууга мажбурлашты. Салгылашта Гирций өлүмдүү жарадар болуп, Октавиан аны атайылап өлтүрттү деген шек пайда болду.
Антоний жеңилгенден кийин Октавиан сенатка керексиз болуп калды. Сенаторлор анын аскерлерине убада кылынган сыйлыкты төлөбөй, легиондорду өткөрүп берүүнү талап кылышты. Бирок Октавиан баш ийген жок, ал тапшырышы керек болгон эки легион Децим Бруттун алдында салгылашуудан баш тартып, Октавиан менен калды.
Мутинадагы жеңиштен кийин да Октавиан консул болууга умтуларын билдирди, бирок жаш курагына байланыштуу сенат баш тартты. Ошентсе да ага «император» (жеңиштүү колбашчы) деген ардактуу наам берилди, бирок Римде триумф өткөрүүгө уруксат берилген жок.
Бул маалда Антоний Батыш провинцияларындагы башкаруучулардын аскерлерин өз тарабына оодарып, Цезардын өлүмүнүн өчүн аларын жарыялады. Октавиандын аскерлери алардын көбү диктатордун ветерандарынан турган сенат убада кылган акча-жер үлүштөрүнөн ажыратып коёт деп чочулашып, «цезарианчы цезарианчыга каршы чыкпасын» деп ант берип, Октавианды Антоний менен элдешүүгө түртүштү.
Б.з.ч. 43-жылдын августунда сенат менен сүйлөшүүлөр майнапсыз бүткөндөн кийин, Октавиан сегиз легион менен Римге жүрүш кылды. Шаар каршылык көрсөтпөй багынып берди, Октавиан солдаттарына акча төлөш үчүн мамлекеттик казынаны ээлеп алды. 19-августта ал өзүнүн таякеси Квинт Педий менен чогуу консул болуп шайланды. Андан соң Цезардын асыроосун расмий аяктады. Көп өтпөй Педий мыйзамы кабыл алынып, Цезардын бардык киши өлтүргүчтөрү сырттан соттолуп, мүлктөрү конфискацияланды.
Б.з.ч. 43-жылдын октябрында Октавиан, Антоний жана Лепид Бонония (бүгүнкү Болонья) жанындагы аралда жолугуп, Экинчи триумвиратты түзүштү. Биринчисинен айырмасы бул союз расмий болуп, Тиций мыйзамы менен беш жылга бекитилди. «Республиканы тартипке келтирүү үчүн» деген ураан менен катышуучулар Батыш провинцияларын өз ара бөлүшүп алышты.
Триумвираттын алгачкы жана эң катаал чараларынын бири проскрипциялар, башкача айтканда саясий атаандаштарды массалык түрдө жазалоо болду. Жалпысы 300гө жакын сенатор, 2 миңдей аттуу катмар өкүлдөрү өлүм жазасына тартылып, мүлктөрү тартып алынды. Тизмедеги биринчилердин арасында атактуу оратор Цицерон да бар эле — бул жаңы режимдин катуулугун айгинеледи. Каржы жагынан күткөндөй натыйжа бербесе да, проскрипциялар триумвирлерге оппозициядан арылып, кийинки согуштарга каражат топтоого мүмкүндүк берди.
Лепид Италияда калтырылып, Антоний менен Октавиан Адриаттикти бойлоп Македонияга өтүп, өздөрүн «эркиндикти алып келгендер» деп атаган Брут менен Кассийдин армиялары менен айыгышкан салгылашка даярданды. Триумвирлерде болжол менен 100 миңдей жөө аскер, 13 миң аттуу бар эле; республикачылар саны азыраак болсо да, аттыулары күчтүү жана деңизде үстөмдүк кылышкан.
Б.з.ч. 42-жылдын сентябрында армиялар Филиппи шаарынын жанында беттешти. Биринчи салгылашта Антоний душмандын сол канатын ийгиликтүү уруп, Кассийдин лагеринин үстүнөн түшкөн. Ошол маалда Брут Октавиандын кошуундарын талкалаган. Бруттун жеңишинен кабары болбой, жеңилген Кассий өз жанын кыйды. Бир нече жумадан кийин республикачылардын лагеринде азык-түлүк тартыштыгы курчуп, Брут чечүүчү уруш берүүгө аргасыз калды. Антонийдин чебер башкаруусу менен триумвирлер жеңишке жетип, Брут да өзүн-өзү өлтүрдү.
Октавиандын ролу эки салгылашта тең чоң болгон эмес: биринчисин ооруп өткөрүп жиберген, экинчисинде да активдүү катышпаганы тууралуу ушак тараган. Жеңиштен кийин провинциялар кайра бөлүштүрүлдү: Антоний чыгыш аймактарды, Октавиан батышты анын ичинде Испанияны алды; ал ошондой эле Италияда ветерандарга жер бөлүп берүү милдетин мойнуна алды.
Италияга кайткандан кийин Октавиан ветерандарды жер менен камсыз кылуу милдетин аткарууга киришти. Бул 18 италиялык шаардан жерлер конфискациялангандыктан эл нааразылыгын күчөттү. Мунун үстүнө Сицилияга бекемген Секст Помпей деңизди тосуп, ачарчылык коркунучу күчөдү.
Нааразылыкты Антонийдин агасы Луций Антоний менен анын аялы Фульвия пайдаланып, болгон кеп үчүн Октавианды айыпташты. Алар Марк Антоний кайтып келсе республиканын эрежелерин калыбына келтирет деп жар салишты. Б.з.ч. 41-жылдын жайында Луций Антоний Римди ээлеп, бирок Перузияда (азыркы Перуджа) Октавиандын аскерлери тарабынан курчоого алынды. Узак обсадан кийин Луций багынды. Октавиан аны жана Фульвияны кечирсе да, шаар тонолуп, өрттөлгөн, көптөгөн ак сөөктөрү жазаланган.
Бул согуш Октавиан менен Марк Антонийдин ортосундагы кезектеги кризиске түрткү берди. Антоний Грекиядөн кайтып келип, Брундизий портун курчоого алды. Бирок аскерлер дагы бир жарандык согушту каалабай, тараптарды сүйлөшүүгө мажбурлашты. Брундизий тынчтыгы боюнча провинциялар кайра бөлүнүп, Антоний Чыгыш, Октавиан Батыш, Лепид Африканы алды. Союзду бекемдөө үчүн Антоний Октавиандын карындашы Октавияга үйлөндү.
Филиппиден кийинки жер бөлүштүрүү Италияда айыл чарбасын алсыратып, азык-түлүк тартыштыгын курчутат. Муну Сицилияны көзөмөлдөгөн Секст Помпейдин деңиз блокадасы да күчөттү. Секст кулдарга эркиндик убада кылып, көптөгөн качкын кулдарды өз кошуунуна тарткан, бул болсо деңиз флоту жетишсиз Октавианга кошумча көйгөй жаратты.
Б.з.ч. 39-жылдын башында ачарчылыктан чарчаган римдиктер триумвирлерди таш бараңга алып, тынчтык сүйлөшүүлөрүн талап кылышты. Октавиан артка чегинүүгө мажбур болду. Чынчылдыгын көрсөтүш үчүн ал Секст Помпейдин тууганы Скрибонияга саясий никеге турду.
Мизенедеги жолугушууда триумвирлер бир катар жеңилдиктерге макул болушту: Сицилияда жашырынып жүргөн бардык проскрипциядагыларга амнистия берилип, качкын кулдар бошотулду; Секстке Сицилия, Корсика, Сардиния жана Пелопоннес үстүнөн көзөмөл ыйгарылды. Мунун ордуна Секст блокаданы алып, Италияга дан ташууну калыбына келтирүүгө тийиш болчу.
Бирок бул тынчтык көпкө созулган жок. Октавиан макулдашууга карабай флотун куруп улантты. Көп узабай Сексттин колбашчыларынын бири Менодор тарап өзгөртүп, Сардиния менен Корсиканы Октавианга өткөрүп берди жаңжал кайра тутанды. Б.з.ч. 37-жылы Тарентте Октавиан менен Антоний триумвираттын мөөнөтүн дагы беш жылга узартышып, Антоний 120 кеме берүүгө, Октавиан 20 миң аскер жөнөтүүгө тийиш болуп келишишти; бирок Октавиан өз бөлүгүн толук аткарган жок.
Тарент келишиминен кийин Октавиан Агриппанын жетекчилиги менен жаңы, ири жана курал-жарагы күчөтүлгөн флот кура баштады. Сицилияга басып кирүү үч тараптан Таренттен, Африкадан жана Путеолиден бир убакта жүргүзүлүшү керек эле, бирок бороон планды үзгүлтүккө учуратты; ошентсе да Лепид башкарган бөлүк Сицилияга түшүүнү ишке ашырды.
Б.з.ч. 36-жылдын 3-сентябрында Навлох жанындагы деңиз салгылашында Агриппанын флоту Секст Помпейдин кемелерин кыйратып, Секст Чыгышка качты. Союздашы Лепид болсо Сицилияны өз провинциям деп жарыялагысы келди, бирок аскерлери аны таштап, Октавиан тарабынан бийликтен четтетилди; өмүрү болсо сакталган.
Жеңиштен кийин Октавиан Секст Помпейдин кулдарына эркиндик убадасын аткарган жок: 30 миң кул ээгелерине кайтарылып, болжол менен алты миңи өлүм жазасына тартылды. Ветерандардын кийинки толкуну калкып кетпеши үчүн аларды Италия гана эмес, Батыш провинцияларына да жайгаштыра баштады. Бул жеңиш үчүн сенат ага триумф жана эл өкүлдөрүнө мүнөздүү кол тийгис макам ыйгарды.
Секст Помпей талкаланган соң, Октавиан Марк Антоний менен сөзсүз болуп каларын аңдап, деңиз флотун күчөттү, б.з.ч. 35-жылы Иллирияга жортуул жасап, аскерин машыктырды. Натыйжада ал өзүнүн колбашчылык аброюн бекемдеп, Антонийди Римдин кызыкчылыгын саткындык менен тебелеп жатат деп ачык айыптоого өттү.
Октавиан пропаганданы активдүү колдонуп, Антоний Египет ханышасы Клеопатранын таасирине толук түшүп калганын, анын көңүлүн алуу үчүн Чыгыш провинцияларын тартуулап, римдик аялынын ордуна «чоочунду» тандаганын айтып жайды.
Б.з.ч. 32-жылы триумвирлердин ыйгарымдары бүткөндө тиреш күчөдү. Антоний аскерлерин Грекияга чогултту. Октавиан анын осуятын колго түшүрүп, сенатта ачык окуп берди: анда Антоний Клеопатрадан болгон балдарына мүлк калтырып, өзү Египетке көмүлүүнү каалаганын жазган экен. Бул чечүүчү аргумент болуп, сенат согушту Антонийге эмес, Клеопатрага каршы жарыялады.
Согушка каражат топтоо үчүн Октавиан өзгөчө салыктарды киргизди. Батыш провинцияларындагы калктын баарын өзүнө жеке ант бердирди.
Б.з.ч. 31-жылдын 2-сентябрында Акций мүйүшүндөгү деңиз салгылашында Октавиандын флоту (Агриппа башкарып) чечүүчү жеңишке жетти; Клеопатра менен Антоний Египетке качып, алардын аскери жапырт Октавиандын тарабына өтө баштады.
Октавиан аскерин Египетке баштап кирди. Александрияга жакындаганда эле Антонийдин легиондору тарап алмаштырды. Антоний өз жанын кыйды, бир жуманын ичинде Клеопатра да артынан кетти. Октавиан Клеопатранын уулу Цезарионду (Цезардын уулу деп эсептелген) жана Антонийдин улуу уулун өлүм жазасына тартууну буюрду.
Римге кайтып келип, Октавиан үч эселеген триумф өткөрдү Иллириядагы, Акциядагы жана Египеттеги жеңиштеринин урматына. Бул анын толук жана кайтарылгыс жеңишинин символуна айланды.
Антоний менен Клеопатра талкаланган соң, Октавиан Август бардык бийликти колуна топтоду. Бирок ал Цезарь сыяктуу «патша» же «диктатор» болуп жарыяланган жок. Анын ордуна «биринчилердин биринчиси» деген маанидеги принципат деп аталган жаңы бийлик формасын түздү.
Принципаттын негиздери б.з.ч. 27–23-жылдардагы реформалар менен бекемделди. Б.з.ч. 27-жылдын 13-январында атайын режиссураланган сөзүндө Октавиан бардык өзгөчө ыйгарымдарын тапшырууга даяр экенин билдирди. Сенат тескерисинче, аны калтырууну чечип, эң маанилүү провинциялар менен Египетти он жылга башкаруу укугун берди. 16-январда сенат ага «Август» (ыйык) деген ардактуу атты ыйгарды.
Б.з.ч. 23-жылы Октавиан өз бийлигин акыркы формага келтирди: консулдукту таштап, ордуна провинцияларда «жогорку империй» imperium maius алды, бул сенаттык провинциялардын ишине да кийлигишүү укугун берчү. Ошондой эле өмүр бою «трибундук бийлик» (tribunicia potestas) берилди мыйзам демилгелөө жана каалаган мыйзамга вето коюу укугу. Ушул эки ыйгарым укуктун айкалышы анын бийлигинин өзөгүн түздү.
Өзүн «теңдердин арасындагы биринчи» деп атаганы менен, Октавиан зор бийликке ээ болду: армия толугу менен анын колунда, ал эми анын жеке кадыр-баркы auctoritas башка бардык саясатчылардыкынан алда канча жогору эле.
Принципаттын негизги маселеси бийлик мурасын тапшыруунун так механизминин жоктугу. Өзүнүн тукум уулдары болбогон Октавиан мураскер ким болорун чечиши керек болчу.
Алгачкы жана эң айкын талапкер анын жээни жана күйөө баласы Марцелл — б.з.ч. 23-жылы капыстан каза болду. Андан кийин Октавиан эң жакын өнөктөшү Марк Випсаний Агриппаны алдыга сүрөп, ага кызы Юлияны берип, кең ыйгарымдар берди. Бирок Август внуктары чоңойгонго чейин аны регент кылып коюуну көздөгөн Агриппа да б.з.ч. 12-жылы каза тапты.
Агриппа өлгөн соң Октавиан Ливия Друзилладан болгон өгөө уулдары Тиберий менен Друзга көңүл бурду. Тиберий мыкты колбашчы болчу, бирок мүнөзү оор эле. Б.з.ч. 6-жылы ал капыстан саясаттан кетип, Родоско көчүп кетти бул Август үчүн чоң көйгөй болду.
Августтун башкы мураскери саналган неберелери Гай менен Луций Цезарей каза болгондон кийин, ал кайра Тиберийге кайрылууга аргасыз калды. Б.з. 4-жылы Тиберийди да, небереси Агриппа Постумду да асырап алды, бирок көп өтпөй Агриппаны сүргүнгө айдады. Натыйжада Августтун акыркы жылдарында жалгыз айкын мураскер Тиберий болуп калды. Ушундай даярдыктын аркасында Август б.з. 14-жылы көз жумганда бийлик Тиберийге тынч өттү (айрым легиондордо кыска толкундоолор болгонунан башка).
Август бийлигин сактоо үчүн республикандык салттардын көрүнүшүн кармоонун маанисин түшүнгөн. Ошондуктан сенатты жойбой, тескерисинче, ага формалдуу болсо да мыйзам чыгаруу жана сот бийлигинин айрым функцияларын кайтарды. Бирок реалдуу бийлик принцепстин колунда калды, сенат кеңеш берүүчү органга айланды.
Ал сенатты 1000ден ашкан курамдан 600гө кыскартуу реформасын өткөрүп, оппоненттерин чыгарып, сенатор болуш үчүн мүлктүк цензди жогорулаткан. Принцепс сенатус даражасын алып, чогулуштарда биринчи болуп сөз сүйлөө укугуна ээ болду.
Ошентсе да тышкы саясат, армия жана каржы боюнча сенаттын таасири кыйла азайды. Император армияны толугу менен көзөмөлдөдү; сенаторлор аскерге үн сала алышпады. Жашыруун оппозиция, анонимдүү памфлеттер жана айрым кутумдар болгону менен, көпчүлүк сенаторлор Октавиандын жалгыз бийлигин акырындап кабыл алышты инакомыслик катуу басылган.
Август элдик шайлоолорду жана магистраттарды формалдуу тандап-бекитүүнү сактап калды: эл жыйындары өткөрүлүп турду, бирок алардын чечими императордун эркине каршы келген жок. Б.з. 5-жылдан тартып элдик добуш берүү негизинен формалдуулукка айланды: эл император сунуштаган талапкерлерди гана «бекитчү». Кээ бир тарыхчылар атаандаштык таптакыр жоголгон эмес деп эсептешет — муну шайлоо паракорлугун чектеген катуу мыйзамдар далилдейт.
Жыйынтыктын «туура» болушун камсыздоодо үч таяныч бар эле: (1) жарандык согуштарды токтотуп, тынчтык орноткон Августтун зор аброю; (2) борборду азык-түлүк менен үзгүлтүксүз камсыз кылуу; (3) элге акча таратуулар, оюн-зоо жана керектелсе, Рим менен айланасында жайгашкан өзүнүн гвардиясы жана флот базаларынан тез жардам.
Натыйжада Эл жыйыны принцепстин эркине каршы бир да жолу чыкпады.
Августтун тышкы саясаты Империяны бекемдөөгө багытталган. Көпчүлүк тарыхчылар анын өзү улуу полководец эмес деп эсептешет: Антонийден кийин ал жеке өзү катышкан жалгыз ири кампания Кантабриядагы (Испания) б.з.ч. 26–24-жылдардагы жортуул оорудан улам толук аяктаган эмес. Андан кийин ал жооптуу аскери тапшырмаларды ишенимдүү инсандарына Тиберий менен Друз сыяктуу өгөө уулдарына — жүктөп келди.
Испаниядагы жеңиштен кийин экспансиянын башкы багыты Түндүккө бурылды: Рим Альп тоолорун багындырып, Италиядан Галлия менен Германияга түз жол ачты. Б.з.ч. 12-жылдан тартып Друз рим аскерин Эльба дарыясына чейин жеткирди. Балкандарда Тиберий Дунайдын оң жээгиндеги жерлерди каратып, Паннонияны кошту.
Бирок б.з. I кылымдын башында олуттуу көйгөйлөр чыкты. Б.з. 6-жылы Улуу Иллирий көтөрүлүшү тутанып, Тиберий аны б.з. 9-жылга чейин араң баскан. Ошол эле жылы герман колбашчысы Арминий Тевтобург токойунда Публий Квинтилий Вар башкарган үч легионду толук кырып салды. Светонийдин маалыматы боюнча, бул кайгы Августту катуу солкулдатып: «Квинтилий Вар, легиондорду кайтарып бер!» деп жинденип айтчу болгон.
Чыгышта Август этият саясат жүргүзүп, согуштан көрө дипломатия менен соодага үстөмдүк берди. Ал Римдин күчтүү атаандашы Парфия менен бүт масштабдуу согуштан кача алды. Б.з.ч. 20-жылы парфяндардан Красска каршы урушта жоготулган байрактардын кайтарылышына жетишти бул дипломатиялык жеңиш пропагандада кеңири пайдаланылды. Б.з.ч. 10-жылы парфян падышасы Фраат IV бийлигин бекемдеш үчүн өз уулдарын барымта катары Римге жөнөткөн. Август Хань династиясынын Кытайы менен да түз байланыш түзүп, алардын элчилерин кабыл алган.
Август аскер реформасын кеңири жүргүзүп, жарандык ополчениени туруктуу кесипкөй армияга айлантты. Жарандык согуштардан калган көпчүлүк легиондорду таркатып, 20 жылдык кызмат мөөнөтүн орноткон. Легионерлер туруктуу жалакы ала башташты. Б.з. 6-жылы ветерандардын пенсияларын төлөө үчүн өзүнчө Аскер эрарии түзүлүп, ал жаңы салыктар менен каржыланды.
Император Мизенеде жана Равеннада базалары бар туруктуу деңиз флотун, мындан тышкары элиталык Преториан гвардиясын түздү.
Провинциялар башкарууда Август аларды «императордук» (өзүнө түз баш ийген) жана «сенаттык» болуп бөлдү. Императордук провинцияларды анын атынан легаттар башкарды. Египет императордун «жеке ээлиги» катары аттуулар катмарынан чыккан префектке берилди. Салык максатында провинцияларда калк санагын өткөрүп, бунттарды болтурбоо жана бийлигин көрсөтүү үчүн көп саякаттап турган.
Провинцияларды романизациялоонун башкы чараларынын бири — Италиядан тышта ветеран колонияларын негиздөө болду. Цезаравгуста (Сарагоса), Августа Эмерита (Мерида) сыяктуу шаарлар Рим маданиятынын жайылышына жана экономиканын бекемделишине түрткү болду.
Август доорунда акча системасы олуттуу реформаланды. Император алтын ауреустардын системалуу сокмолонуусун баштап, ири эсеп-ачууларды жеңилдетти. Ошондой эле орихалктан (жез-мырыш эритмеси) жасалган сестерций менен дупондий кеңири жүгүртүүгө кирди. Бул жарандык согуштардан бери тартыш болуп келген накталай акчанын жетишсиздигин жоюуга жардам берип, баалардын убактылуу өсүшүнө да алып келди.
Монета жасоо иши борборлоштурулуп, эң ири куюу жай Лугдунумда (азыркы Лион) болду. Монеталардын аверстерине Августтун профили, реверстерине анын жашоосундагы окуялар, тууган-уруктары, символдор коюлуп, алар мамлекеттик пропаганданын маанилүү куралына айланды.
Салык системасында Август императордук провинцияларда публикан-салыкчыларды (салыкты ижарага алган ортомчуларды) жоюп, жыйноону жергиликтүү жамааттарга өткөрдү процесс ачыгыраак жана ырааттуу боло баштады. Биринчи жолу туруктуу негизде жер салыгы менен баш салыгы киргизилди. Өзүнүн провинцияларынан түшкөн кирешелер үчүн сенат көзөмөлдөгөн мамлекеттик казынадан (эрарийден) өзүнчө фиск түздү.
Бул реформалардын натыйжасында империянын экономикасы олуттуу өстү. Египеттин каратып алынышы, деңиз жолдорунун коопсуз болушу сырткы сооданын, айрыкча Индия менен сооданын гүлдөшүнө алып келди. Провинциялар ортосундагы соода да өстү жаңы жолдор курулуп, шаарлар калыбына келтирилди. Италия товарлары провинцияларга кеңири чыгарыла баштагандыктан, Италияда экономикалык бум болду. Бирок натыйжада Римдеги туруктуу дан таратуулардан улам өз алдынча эркин дыйканчылык кирешесиз болуп, түшүп кеткени да чын.
Август коомдук моралды жана салттуу баалуулуктарды жандантууга өзгөчө маани берди — жарандык согуштарда кулап кеткен деп эсептелген тартипти калыбына келтирүүгө умтулду. Анын саясаты үй-бүлөнү, никени бекемдөөгө жана ашыкча ысырапкерчиликке каршы күрөшүүгө багытталды.
Б.з.ч. 18–17-жылдары жогорку катмардагы эркек-аялдарга сөзсүз түрдө никеге туруу жана балалуу болуу боюнча мыйзамдар кабыл алынды; аткарбаганга мурастан ажыратуу сыяктуу жаза каралды. Жубайлардын кыныгын катаал жазалаган мыйзам да кирди: аялдын сүйгөнү кул же гладиатор болсо, күйөөнүн аны өлтүрүүгө укугу бар эле.
Ошондой эле ысырапкерчиликти чектөө мыйзамдары кабыл алынып, тойлорго кеткен чыгымдарга лимиттер коюлду; кийим-кече менен курулушта кымбат материалдарды колдонууга чектөөлөр киргизилди.
Кошумчалай, Август кул ээлөө системасына мүнөздүү айрым «салттарды» да жандантууга аракет кылды: кандарын «таза сактоо» жана боштондукка чыккан кулдар арасындагы жумушсуздукту азайтуу деген жүйө менен кулдарды бошотууну кыйындаштырды — 30 жашка чейинки кулдарды бошотууга тыюу салынып, бир ээ канча кулду бошото алары чектелди.
Бул саясат абдан популярдуу болгон жок. Римдиктер мыйзамдардан айланып өтүүнүн жолдорун издеп, Овидий сыяктуу акындар аны ачык шылдыңдашты. Императордун өз үй-бүлөсү да үлгү боло албагандыктан, сын күчөп турду; ошонуна карабай, Август бул чараларды мамлекеттин туруктуулугу үчүн зарыл деп санап, уланта берди.
Августтун диний саясаты «республиканы калыбына келтирүү» долбоорунун өзөгүндө турду. Ал упайын жоготкон салттуу рим ишенимдерин тирилтүүгө умтулду.
Ал Римде 82 храм-ыйык жайды оңдоп, кайрадан курдурду. Б.з.ч. 12-жылы Лепид өлгөндөн кийин, Август улуу понтифик болуп, 75 жылдай бош турган Юпитердин фламининин кызматынын кадырын көтөрдү. Б.з.ч. 2-жылы өз форумунда Марс-Өч алуучу (Марс Ультор) храмын ыйыктап, мындан ары согуш жана тынчтык маселелери боюнча сенат ушул жерде чогулсун деп белгиледи.
Ал согуштардын аяктап, тынчтыктын орношун Pax Augusta (Августтун тынчтыгы) даңазалады. Бул урматка «Тынчтык алтары» тургузулуп, анын бийлиги тушунда Янус ибадатканасынын дарбазалары үч ирет жабылды бул толук согушсуздуктун белгиси эле.
Август өзүнүн колдоочусу катары Аполлон кудайын көрүп, анын культуна өзгөчө көңүл бурду; муну менен ал Диониске ассоциацияланган атаандашы Антонийден өзүн айырмалап көрсөткүсү келди.
Август тирүүсүндө император культу акырындап калыптана баштады анын түпкү тамыры Цезарды кудайлаштырууда жатат. Б.з.ч. 42-жылы сенат Цезарды кудай деп жарыялагандан кийин, Октавиан өзүн «кудайдын уулу» (divi filius) деп атаганга укук алды.
Августка сыйынуу алгач этият мүнөздө болду: кудайлардай түз табынуу эмес, анын «генийине» (коргоочу рухуна) кансыз курмандыктар чалынды, аты бардык расмий сыйынууларда жана анттарда милдеттүү айтылды. Б.з.ч. 8-жылы секстилий айы «август» деп өзгөртүлдү, б.з.ч. 2-жылы сенат ага «атасы — Атажурт» (pater patriae) наамын ыйгарды.
Ошентсе да Август Цезардын тагдырын кайталабоо үчүн кудайларга гана тийиштүү урмат-сыйындардан баш тартып турду — мисалы, Пантеондогу кудайлардын айкелдеринин арасына өз айкелин коюуга уруксат берген жок.
Августка сыйынуу Империянын ар башка бөлүктөрүндө ар кандай күчкө ээ болду: Батышта көбүнчө анын урматына айкел-алтарлар тургузулса, Чыгышта, айрыкча Египетте (ал Птолемойлордун мураскери катары кабыл алынган), анын культу кыйла өнүккөн — шаарлар анын урматына аталып, храмдар салынган, аны «Зевс-Бошоткуч» деп атаган учурлар болгон.
Август өлгөндөн бир ай өткөн соң, б.з. 14-жылдын 17-сентябрында сенат аны расмий түрдө кудай деп жарыялап, «божественный Август» (divus Augustus) деген атты ыйгарды. Анын урматына храм тургузулуп, культу мамлекеттик диндин бөлүгүнө айланды.
Август Римди көрктөндүрүүгө зор көңүл бурган. Ал «Римди кирпичтен кабыл алып, мрамордон калтырдым» деп мактанган. Шаарды 14 районго бөлүп, императордук сарайын, жаңы форумун, Тынчтык алтарын жана Марс талаасында өз мавзолеин салдырды. Курулуштар шаарды кооздоо менен бирге жумуш орундары аркылуу ишсиздикке каршы саясаттын да куралы болду.
Анын досу Марк Випсаний Агриппа жаңы акведуктарды, мончолорду, коомдук бактарды курууда чоң салым кошту. Агриппа каза болгондон кийин Август коомдук курулуштарды көзөмөлдөө үчүн сенаторлордон турган атайын комиссия түздү.
Римдеги тартипти сактоо жана өрттөр менен күрөшүү үчүн ал туруктуу өрт кызматын түзүп, жаңы көп кабаттуу үйлөрдүн бийиктигине чек койду.
Жеке жашоосунда Август бир нече жолу үйлөнгөн. Алгачкы аялы Марк Антонийдин өгөй кызы Клодия Пульхра бул нике тез эле бузулган. Экинчи аялы Скрибония андан жалгыз кызы Юлия төрөлгөн. Эң узак жана «ийгилик» алып келген нике Ливия Друзилла менен болгон үчүнчү нике: Ливия ага өгөө уулдары Тиберий менен Друзду берди. Августтун өзүнүн тукум уулу болбогондуктан, ал кызы Юлия менен Агриппанын балдарын асырап алган; бирок алардын өлүмүнөн кийин мураскер катары өгөө уулу Тиберийди тандады.
Октавиан Август б.з. 14-жылдын 19-августунда Нолада 75 жаш курагында каза болду. Светонийдин айтуусунда, анын досторуна айткан акыркы сөзү: «Өмүр аттуу комедияны жакшы ойной алдымбы?» болгон. Акыркы насаатында ал жубайы Ливияга кайрылган.
Императордун сөөгү Римге жеткирилип, Марс талаасында күйгүзүлдү. Куласы анын алдын ала курдурган мавзолейине коюлду.
Осуят боюнча башкы мураскорлор анын асыранды уулу Тиберий жана аялы Ливия деп көрсөтүлгөн. Башка асыранды уулу Агриппа Постум толугу менен мурастан четтетилип, кызы менен небересине анын мавзолейине коюлууга тыюу салынган. Осуятка мамлекеттин абалы тууралуу отчёт жана анын автобиографиясы «Божественный Августтун иштери» коштолгон.
Август Цезардын тагдырынан сабак алып, жалгыз бийлигин өтө этияттык менен бекемдеди: өзүн диктатор же падыша деп жарыялабастан, республикандык институттар аркылуу үстөмдүгүн мыйзамдаштырды. Бул жаңы башкаруу формасы принципат андан кийинки доминаттагы абсолюттук монархияга чейин узак жашады.
Анын узак өмүрүнүн башкы жетишкендиги жарандык согуштарды токтотуп, узакка созулган тынчтык Pax Romana орнотуу болду. Мунун аркасында экономика, айыл чарба жана соода гүлдөдү. Рим өнүккөн бюрократиясы бар дүйнөлүк державага айланды.
Кийинчерээк, император Траян башкаргандан кийин, сенаторлор ар бир жаңы өкүмдар үчүн «Августтан бактылуураак жана Траяндан жакшыраак болсун» деп тилек айтышчу бул Августтун тарыхтагы ордун жана эмгегин таануу эле.
