Нурхаци Чыгыш Азиянын тарыхындагы эң улуу инсандардын бири чжурчжэнь урууларынын Тун уруусунан чыккан. Анын ата-бабалары XV кылымдын биринчи жарымында Корея аскерлеринин баскындарынан качып, Пэктусан тоосунун аймагынан түштүк Манчжурияга көчүп келишкен. Теги боюнча Нурхаци княздык элитанын өкүлү болгон менен, анын ээликтеринин көлөмү чакан эле ал Суксухэ-бира дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан алты чакан чеп шаарды башкарган княздердин бири болчу.
Бирок Нурхацинин максаттары мунун кыйла чегинен ашкан. Ал өзүнүн уруусунун атын «Алтын тукум» Айсинь Гьоро деп жарыялаган, бул аркылуу ал түндүк Кытай менен Ички Монголияны 1115–1234-жылдары башкарган чжурчжэнь династиясы Цзинь менен руханий байланышын баса белгилеген. «Цзинь» деген сөз кытай тилинде «алтын» дегенди билдиргендиктен, бул Нурхацинин уруусунун аталышына негиз болгон. Ал өзүнүн ата-бабаларынын байыркы жери болгон Суксухэ-бира өрөөнүнө доо коюп, бул аймак кийинчерээк Манчжоу мамлекетинин өзөгүнө айланган.
Нурхацинин бийликке көтөрүлүү жолу жеке трагедиядан башталган. 1582-жылы анын атасы Такши менен чоң атасы Гьочанги экөө тең уруунун княздери уруулук согуш учурунда кытай жоокерлери тарабынан өлтүрүлгөн. Кытай тарыхчыларынын маалыматына ылайык, алардын өлүмүнө Турунь шаарынын ээси Никан Вайлан себепчи болгон ал Такшини мин чиновниктери менен касташтырган имиш.
Нурхаци атасы менен чоң атасынын өчүн алууга ант берип, болгону 13 куралчан жоокер менен Никан Вайланга каршы жортуул жасаган. Ляодундагы кытай бийликтери бул «чакан кек алышуу» окуясына олуттуу көңүл бурбастан, Нурхацини жөн гана авантюрист катары көрүшкөн. Бирок бул алардын эң чоң катачылыгы болгон — 1584-жылы Нурхаци Никан Вайланды туткундап, өлүм жазасына тарткан.
Ошондон тартып ал өзүнүн жоокердик жана саясий таланты менен айырмаланган. Ал чачыранды чжурчжэнь урууларынын башын кошо баштаган. Кең пейил белектер, той-топурлар жана саясий никелер аркылуу уруу башчыларын өз тарабына тартып, алардын үй-бүлөлөрүн, кулдарын жана аскерлерин өз аймагына көчүргөн. Ошентип, ал күчтүү аскердик түзүлүшкө ээ, эрте класстык коомдун негизин түзгөн уруулук союзду түзгөн.
1585–1589-жылдары Нурхаци коңшу уруулардын баарын өзүнө баш ийдирген. Ал кийин Чаньбайшань жана Хулунь урууларынын союздарын да жеңген. Жыйырма жылдын ичинде маньчжур аскерлери 20га жакын ири жортуул өткөрүшкөн.
Бийлигин чыңдоо үчүн Нурхаци Пекинге барып, император Ваньлиге тааныштырылган. Мин империясынын чек арадагы бийликтери анын күчүн байкап, ага «Жолборс менен ажыдаардын кол башчысы» деген ардактуу наам ыйгарып, акчалай сыйлык чектешкен. Бул Мин сарайы тарабынан таанылуу Нурхацинин кадыр-баркын кыйла жогорулатып, анын бийлигин легитимдештирген.
1589-жылы ал өзүн «ван» деп жарыялаган, ал эми 1596-жылы Цзяньчжоу мамлекетинин ваны деп атаган. 1606-жылы чыгыш монголдор ага «Кундулэн-хан» деген наам ыйгарышкан.
Нурхацинин эң маанилүү реформаларынын бири күчтүү аскердик түзүлүш, башкача айтканда «желектүү система» (гуса) болгон. Беш жүздүк бир полк, ал эми беш полк бир корпус же «желек» түзгөн. 1601-жылы алгачкы төрт желек түзүлүп, алардын баары чжурчжэндерден турган. 1615-жылы ал дагы төрт желек кошуп, жалпы жоокерлер «сегиз желектүү армия» деп аталган. Ар бир желектин өзүнүн түсү жана белгиси болгон.
1616-жылы Нурхаци өзүн жаңы мамлекеттин ханы деп жарыялап, байыркы Цзинь династиясын жандандырып, аны Айсинь Гурунь «Алтын Мамлекет» деп атаган. Кытай тарыхчылары бул мамлекетти «Кийинки Цзинь» (Хоу Цзинь) деп аташкан. Нурхаци «Тяньмин» «Асман мандаты» деген ураанды кабыл алып, өзүн «Асмандын Уулу» деп атаган. Мамлекетинин борбору Синцзин шаары болгон. 1619-жылга карата анын дипломатиялык жана аскердик ийгиликтери аркасында чжурчжэнь урууларынын дээрлик бардыгы анын бийлигин тааныган.
Манчжоу мамлекетинин күчтөнүшү Мин империясы менен кагылышууга алып келген. 1618-жылы Нурхаци «Жети чоң нааразычылык» аттуу манифест жарыялап, кытай бийлигин өз элине каршы кылмыштар үчүн айыптаган. Ошол эле жылы анын 20 миң аскери Ляодунга жортуул жасап, бир нече шаарларды жана чептерди басып алып кыйраткан. Жарым миллионго жакын адам туткунга түшүп, Манчжоуга айдалып кеткен.
Мин империясы жооп катары 200 миң аскер жыйнаган, бирок алардын жетекчилеринин начардыгы маньчжурларга пайдалуу болгон. Кытай аскерлери төрт топко бөлүнүп, өз-өзүнчө чабуул койгон, натыйжада Нурхацинин 50 миң жоокери аларды бири-бирден талкалаган. Бул салгылаш тарыхка Сарху-Алинь салгылашы деген ат менен кирген. Корей корпусу да жардамга келүүгө аракет кылган, бирок алар да багынып берген.
1621-жылы маньчжурлар Ляодун аймагын басып алып, Шэньян (кийин Мукден деп аталып калган) жана Ляоян шаарларын штурм менен алган. Бул жерлер кийинки жортуулдардын башкы базасына айланган. 1625-жылы Нурхаци борборду Синцзинден Мукденге көчүргөн.
Бирок 1626-жылдын февраль айында анын экспансиясы олуттуу тоскоолдукка дуушар болгон. Маньчжур аскерлери Нинъюань чебин ала алышкан эмес. Анын коргоосун иезуит Адам Шаль фон Белль жетектеп, европалык замбиректерди колдонгон. Бул маньчжурларга каршы европалык артиллериянын биринчи ийгиликтүү мисалы болгон. Салгылаш маалында Нурхаци оор жаракат алган. Жеңилүүдөн өч алуу максатында маньчжурлар Цзюхуадао аралын басып алып, кытай флотун жана азык-түлүк кампаларын жок кылышкан.
Жоокердик жеңилүүгө карабастан, Нурхаци башка чжурчжэнь урууларынын калганын да өзүнө баш ийдирүүнү уланткан. Бирок ошол эле 1626-жылдын сентябрында ал каза болгон. Көпчүлүк булактар анын өлүмүн Нинъюаньдагы жаракат жана моралдык сокку менен байланыштырышат. Ал мураскер дайындоого жетишпей калган, ошондуктан анын туугандары тактыга сегизинчи уулу Хуантайцзини (Абахайды) шайлашкан.
