XVI кылымдагы Нидерланд революциясы, натыйжада көзкарандысыз Голланд Республикасынын түзүлүшүнө алып келген окуя, коомдо узак убакыт бою топтолгон терең карама-каршылыктардын жемиши болду. Бул карама-каршылыктар тарыхтан, экономикадан жана диний ишенимдерден келип чыккан.
Алгач Нидерланддар Габсбургдар империясынын бир бөлүгү болгон, аны император Карл V атасынан мурастап алган. 1549-жылы Карл V Прагматикалык санкцияны кабыл алып, Он жети провинцияны бириктирип, аларды Габсбургдардын мураскердик ээлигине айланткан. Бирок 1555-жылы ал тактан баш тартып, Нидерланддарды уулу Филипп IIге өткөрүп берген. Атасынан айырмаланып, Нидерландда төрөлүп-өскөн эмес Филипп II Испанияда тарбияланган, фламанд жана француз тилдерин билбеген, ошондуктан анын бийлиги жергиликтүү калкка бөтөн сезилген.
Наразычылыктын башкы себептеринин бири салыктар эле. Нидерланддар экономикалык жактан өнүккөн, жашоо деңгээли жогору аймак болчу, бирок алардын байманасы Франция жана Осман империясына каршы Испания жүргүзгөн бүтпөс согуштарды каржылоого кетчү ашынган салыктар менен кемип турду. Нидерланддык соодагерлер жана шаардыктардын көз карашында бул согуштар соода байланыштарын бузуп, текке зыян алып келген.
Мындан да курч маселе диний маселе болду. XVI кылымда Түндүк Европада протестантизм, айрыкча кальвинизм идеялары тез тарады. Соодага негизделген коомдо эркиндикке жана веротерпимдүүлүккө көнүп калган нидерланд бийлиги алгач протестанттарга салыштырмалуу сабырдуу мамиле кылчу. Бирок католик динин бекем карманган Филипп II үчүн протестантизм — еретиктик болчу жана ал аны менен күрөшүүнү милдет санады. Анын куугунтуктары чыңалууну күчөтүп, 1566-жылы иконоборчулук көтөрүлүшүнө алып келди.
Үчүнчү маанилүү фактор бийликтин борборлоштурулушу эле. Көп кылымдар бою нидерланд провинциялары кеңири автономияга ээ болуп келген, бирок Карл V менен Филипп II борбордук бийликтин жергиликтүү өз алдынчалык үстүнөн контролун күчөтүүгө умтулуп, салттуу аристократиянын ордуна негизги кызматтарга кесипкөй юристтерди дайындай башташты. Бул өз эркине көнгөн шаардыктар менен знать арасында нааразычылыкты туудурду.
Аристократия менен элдин нааразычылыгы 1565-жылы туу чокусуна жетти, ошондо бир топ дворяндар «Дворяндардын компромиссин» түзүшкөн. Бул документ штатгальтер Маргарита Пармскаяга тапшырылып, аннда протестанттарды куугунтукту токтотуу жана салттуу эркиндиктерди урматтоо талабы коюлган. Аудиенция маалында кеңешчилердин бири жөнөкөй кийинген дворяндарды менсинбей «гёздар» («жарды-«нищеброддор») деп атап жиберген. Дворяндар бул аталышты сыймык менен кабыл алып, аны өз кыймылынын жана эркиндик үчүн күрөшүнүн символуна айлантышты.
1566-жылы насаатчылар жана экономикалык кыйынчылыктар түрткү берген иконоборчулук көтөрүлүшү Нидерландды каптады. Кальвинисттер чиркөөлөргө кирип, өздөрү «бытпарас» деп эсептеген ыйыктардын айкелдерин жана сүрөттөрүн талкалашты. Бул окуя Филипп IIни чечкиндүү чараларга толук ишендирди. 1567-жылы ал Нидерландга өзгөчө ыйгарым укуктар менен 10 миңдик аскерди баштап келген катуу баамдуу Альба герцогун жиберди.
Альба «Тартипсиздиктер боюнча кеңешти» түзүп, эл аны «Кан кеңеш» деп атап кетти. Анын милдети көтөрүлүштү басуу жана ага тиешеси барларды жазалоо болгон. Бар болгону үч айдын ичинде Альба 1800гө чейин адамды өлүм жазасына тартты, алардын мүлкүн конфискациялап, протестанттарды тымызын жана ачыкча куугунтуктады. Күшүнө кирген катаал чаралардын курмандыктарынын арасында граф Эгмонт менен Горн сыяктуу таасирдүү дворяндар да бар эле.
Бул репрессиялар элди тескерисинче дагы да чечкиндүү каршылыкка түрттү. Альбанын террорунун жооп иретинде Вильгельм Оранский принц Испанияга каршы согушту баштады, бирок алгачкы аракеттери ийгиликсиз болду. Ошол маалда Испания бир эле убакта бир нече фронтто согуш жүргүзүүгө аргасыз болуп, Нидерланддагы күчтөрү алсырап жатты. Вильгельм Габсбургдардын Европадагы башкы атаандашы катары протестанттардын күрөшүн колдоого кызыкдар Осман империясынан да жардам сураган. Көтөрүлүшчүлөрдүн урааны: «Пападан көрө түрктөр жакшы!» деген сөз болуп калды.
Герцог Альбанын кандуу террорунун жана соода операцияларынын баарына 10% салык киргизүү сыяктуу ашынган салыктардын жыйынтыгында Нидерланддын экономикасы менен соодасы катуу жабыркады. Бул массалык жумушсуздукка жана ачарчылыкка алып келди, көптөгөн эркектер шаарлардан чыгып, Англия менен Франциянын көмөгүнө таянган «деңиз» жана «токой» гёздарынын отряддарына кошулду. Бул партизандык топтор испандык гарнизондорго каршы кеңири масштабдуу согуш башташты.
Чечүүчү бурулуш 1572-жылдын 1-апрелинде болду: деңиз гёздары күтүлбөгөн жерден Брилле чебин басып алды. Бул жеңиш түндүк провинцияларында көтөрүлүштөрдүн жапырт башталышына белги берди. Голландия менен Зеландиянын шаарлары биринин артынан бири көтөрүлүшчүлөргө берилгендигин жарыялашты.
Көтөрүлүштүн башына штатгальтер болуп дайындалган Вильгельм Оранский келди. Ал катуу радикал кальвинисттер менен алда канча жумшак католиктердин кызыкчылыктарынын ортосунда чебер саясий тең салмак табууга умтулуп, алардын баарын Испаниянын эзүүсүнө каршы көзкарандысыздык үчүн күрөшүү максатына бириктирүүгө аракеттенди. 1573-жылы эң чечкиндүү күрөшчүлөрдүн колдоосуна ээ болуу үчүн Вильгельм өзү да кальвинизмди кабыл алды.
Герцог Альбанын террору жана «Кан кеңеши» нидерланд элинин духун сындыра алган жок. Тескерисинче, он жети провинциянын баары испан эзүүсүнө каршы биригүү чечиминде бекем болуп калышты. 1573-жылы жаңы наместник болуп Луис де Рекесенс-и-Суньига дайындалды, бирок ал да согуштун жүрүшүн өз пайдасына бура алган жок. Испаниядагы экономикалык абал ушунчалык начарлап кетип, 1575-жылы өлкө дефолт жарыялаган. Айлык албай калган жалданма аскерлер баш көтөрдү.
1576-жылдын ноябрында Антверпенде «Испан каары» деп аталып калган кыргын болду: испан жоокерлери шаарды талап-тоноп, болжол менен сегиз миңдей адамды өлтүрүштү. Бул акыркы чек болду. 1576-жылдын 8-ноябрында Гентте түндүк (протестант) жана түштүк (католик) провинциялардын өкүлдөрү «Гент умиротворениесине» кол коюшту. Алар испан аскерлерине каршы биригүүнү макулдашып, диний чыдамкайлыкты жарыялашты жана аткаруучу бийликтин башчысы катары Вильгельм Оранскийди таанышты.
1577-жылы Нидерландга жаңы наместник Хуан Австриялык келди жана ал «Гент умиротворениесинин» шарттарына макул болуп, «Түбөлүк эдиктке» кол койду. Бирок ал Филипп IIнин бийлигин сактоону каалаган католиктер менен толук көзкарандысыздыкты талап кылган кальвинисттердин ортосундагы жарашпастыкты жеңе алган жок. 1577-жылдын июлунда ал Намюр цитаделин күтүүсүз жерден басып алып, согуш аракеттерин кайра баштады. 1578-жылдын январында Хуан Австриялык Жамблудогу салгылашууда көтөрүлүшчүлөрдү талкалап, католиктер менен протестанттардын ортосундагы ажырымды ого бетер тереңдетти.
Ошол эле кезде түштүктө, айрыкча Фландрияда, радикал кальвинисттер бийликти ээлеп, өз «шаардык республикаларын» түзө башташты. Алардын эң белгилүүсү Гент республикасы болуп, чиркөө мүлкүн конфискациялап, испан таажысынын тарапташтарын жазалады. Бул аракеттер түштүк провинцияларынын орточо католик дворяндарын чочулатып, алар да диний фанатизмден испан бийлигинен кем коркушкан эмес.
Алессандро Фарнезе 1578-жылы каза болгон Хуан Австриялыктын ордуна келген Испаниянын таланттуу полководцу ушул жараканы чебер пайдаланган. Ал түштүктөгү католик аристократиясы менен сүйлөшүүлөрдү баштап, кальвинисттердин радикал аракеттеринен кооптонгон аларды испан таажысы менен келишүүгө ынандырды. 1579-жылдын 6-январында Артуа жана Энону кошо алган түштүк провинциялар Аррас униясына кол коюп, католицизмге берилгендигин жана Филипп IIнин бийлигине өз эркиндиктери сакталган шартта кайтууга даяр экендигин жарыялашты.
Мунун жообу катары 1579-жылдын 23-январында Вильгельм Оранскийдин жетегиндеги түндүк провинциялар Утрехт униясына биригишти. Бул союз келечектеги мамлекет Нидерланддын Бириккен Провинцияларынын Республикасы үчүн негиз болуп калды.
1581-жылы жаңы мамлекеттин Генералдык штаттары «Тактыдан баш тартуу жөнүндө Ант актысын» кабыл алып, өз королдук милдеттерин аткарбаган Филипп II мындан ары алардын мыйзамдуу монархы эмес экенин расмий жарыялашты.
1584-жылы Вильгельм Оранский өлтүрүлгөндөн жана 1585-жылы Антверпен кулаганынан кийин, Нидерланддар түпкө чейин экиге бөлүндү: көзкарандысыз протестант Түндүк жана Испаниянын бийлиги астында калган католик Түштүк. Көпчүлүк протестанттар түндүккө качып, жаңы мамлекеттин диний жана саясий өзгөчөлүгүн бекемдеди.
1587-жылы армиянын башкы колбашчысы болуп Вильгельмдин жыйырма жаштагы уулу Мориц Оранский дайындалды. Ал өөрөң полководец болуп чыгып, Англия менен согушка алаксып турган Испаниянын алсыздыгын пайдаланып, кеңири масштабдуу кампанияны баштады. Азыркы Нидерланддардын чек арасындагы бир катар маанилүү шаарларды кезеги менен алып, Мориц келечектеги мамлекеттин өзөгүнө айланган коопсуз территорияны түзө алды.
Шельде дарыясынын куймасын түндүк провинциялардын тосуп турушу Антверпендин упадарына, ал эми Амстердамдын гүлдөшүнө алып келди. 1602-жылы Голланд Ост-Индия компаниясы негизденип, активдүү колониялык экспансиянын башталышына, Нидерланддын экономикасы менен флотунун олуттуу күчөшүнө шарт түздү.
1609-жылы согуштардан чарчаган Испания Он эки жылдык ок атышпоо келишимине макул болду. Бул маалда жаш республика ичинде саясий жана диний либерализмди жактаган арминиандар менен радикалдуу кальвинисттер — гомариандар (аларга Мориц Оранский жардамдаш болгон) ортосунда ички тиреш күчөдү. Карама-каршылык 1619-жылы арминиандардын лидери Йохан ван Олденбарневелттин жазаланышы менен аяктады.
Перемирие 1621-жылы аяктап, согуш кайрадан тутанып, Европадагы кеңири масштабдуу Отуз жылдык согуштун бир бөлүгүнө айланды. Морицтин иниси Фредерик Генрих командачылык кылган нидерланд армиясы чабуулду улантты. 1629-жылы алар өтө бекем деп эсептелген Хертогенбос шаарын алышты, 1632-жылы болсо Венло, Рурмонд жана Маастрихт шаарларын басып киришти. Бул жеңиштер чек араларды биротоло бекемдөөгө өбөлгө түздү. Бирок түштүк провинцияларды бошотуу аракеттери ишке ашкан жок ал жактагы калк католицизмге өтүп, кальвинисттерге ишене берчү эмес.
Согуш 1648-жылдын 30-январында Мюнстер келишимине кол коюу менен аяктады бул келишим Вестфал тынчтыгынын бир бөлүгү болгон. Документ Нидерланд Республикасын көзкарандысыз мамлекет катары расмий таанып, анын бардык завоеванияларын бекемдеди.
Ошентип, Нидерланд революциясы түндүк провинциялар үчүн толук ийгилик менен аяктап, алар көзкарандысыздыгын коргоп, өздөрүнүн «Алтын дооруна» кадам коюшту.
