Келечектеги император Нерон байыркы плебейлик тукумдан чыккан Луций Домиций Агенобарб деген ат менен төрөлгөн. Бул тукум кайталангыс мүнөзү жана карама-каршылык сапаттары менен белгилүү эле. Уламыш боюнча, үй-бүлөнүн түпкү атасы Луций Домицийге эки кудайсыңары (Диоскурларга окшош) тийип кетип, анын кара чачы менен сакалы кызыл болуп өзгөргөн ошондон «Агенобарб» («кызыл сакал») лакап аты калыптанган. Бул өзгөчөлүк тукум кууп өткөн.
Б.з. 28-жылы Нерондун атасы Гней Домиций Августтун чөбөрөсү Юлия Агриппинага, башкача айтканда Агриппина Кичүүгө үйлөнөт. Тогуз жылдан кийин уулдуу болушат. Достор куттуктай келгенде Гней Домиций «менден да, Агриппинадан да адамзат үчүн коркунуч менен кайгыдан башка нерсе төрөлбөйт» деп кежирлене жооп берген имиш.
Луций Домиций император Тиберий жаңы эле көз жумгандан кийин жарык дүйнөгө келди. Бийлик апасынын агасы Калигулага өттү. Калигуланын эң жаккан карындаштарынын бири болгон Агриппина көп убакытты сарайда өткөрчү. Байыркы авторлор булардын мамилеси ашкере бузуку болгонун, Палатин дөңсөөсүндөгү той-майрамдар көбүнчө оргияга айланып кетерин жазышат.
Агриппина сарайдагы мындай жашоону улантып жүргөндө, кичинекей Нерон атасы менен Анций менен Римдин ортосундагы виллада жашачу. Б.з. 39-жылы Агриппина жана карындашы Юлия Ливилла Калигуланы кулатып, сүйүктүүлөрү Лепидди бийликке алып келүүнү көздөгөн кутумга аралашып калышты. Иш ойдогудай болсо, Луций Домиций Лепиддин жалгыз мураскери болмок. Бирок кутум ачылып, Лепид казылган, ал эми карындаштар Понтин аралдарына сүргүнгө айдалышкан. Калигула алардын бардык мүлкүн конфискациялады. Агриппина менен Юлия Ливиллага жан сактоо үчүн деңиз түбүнөн губка терип сатып күн өткөрүүгө туура келген.
Б.з. 40-жылы Нерондун атасы Гней Домиций водянкадан каза болуп, анын мүлкүн да Калигула тартып алды. Кичинекей Луцийди таежеси Домиция Лепида Кичүү тарбияга алды.
Б.з. 41-жылы Калигула өлтүрүлүп, бийлик анын байкеси Клавдийге өттү. Ал сүргүндөгү жээндери Агриппина менен Юлия Ливилланы кайтарып алды. Бирок Агриппина каражатсыз эле. Клавдий аны таасирдүү жана бай консул Гай Саллюстий Пассиен Криспке турмушка узатты. Алар Нерон менен чогуу Римде жашашты.
Клавдийдин аялы Мессалина Агриппинадан күчтүү атаандаш чыгат деп, ал эми Нерондон өзүнүн уулу Британникке кына санааркап, кооптончу. Ал тургай, айрым риваят боюнча, Мессалина Неронду муунтуп өлтүрсүн деп киши да жиберген, бирок Неронду сактап жаткан жылан аларды жолотпой койгон имиш. Мессалина Агриппинаны жана анын уулун четтетүү аракетин токтотподу.
Б.з. 47-жылы Гай Саллюстий каза болуп, аны Агриппина ууландырып алган деген ушак тарады максаты анын ири байлыгына ээ болуу дешкен. Көп узабай Агриппина империянын казыначысы, таасирдүү вольноотпущенник Марк Антоний Паллант менен табышкан.
Б.з. 48-жылы Мессалина Клавдийди кулатып, сүйгөнү Гай Силийди бийликке алып келүүгө аракет жасады, бирок кутум ачылып, Мессалина өлүм жазасына тартылды. Анын өлүмүнөн кийин Паллант жана башка таасирдүү вольноотпущенник Тиберий Клавдий Нарцисс Клавдийди Агриппинага үйлөнүүгө көндүрүштү. Алар Британник император болсо, Мессалинанын жазасы үчүн өч аларын сезип, Неронду «көрөгөч» мураскер катары ыңгайлуу деп эсептешкен. Клавдий арсарланып турса да, Агриппинанын тике сабагы жана сулуулугу үстөм чыкты. Плиний Улуунун айтуусунда, Агриппина сулуу, бирок ырайымсыз жана бийликсүйгөн болгон. 49-жылдын 1-январында Клавдий менен Агриппина баш кошушту.
Агриппина чечкиндүү иштей баштады: Клавдийдин кызы Клавдия Октавиянын Луций Юний Силан Торкват менен нике убадасын «инцест» деген айып менен буздуруп, Силан өзүн-өзү өлтүрүүгө мажбур болду Октавия Неронго кошулуу үчүн «бошоду».
Б.з. 50-жылы Агриппина Клавдийди Неронду асырап алууга көндүрдү. Луций Домиций Агенобарб жаңы ысымга ээ болду Нерон Клавдий Цезарь Друз Германик. Клавдий аны расмий мураскери деп таанып, Октавияга баш коштурду. Ошол эле маалда Агриппина сүргүндөн стоик философу Сенеканы да алып келип, Неронго устат кылып койду.
Агриппина негизги кызматтарга өз кишилерин койду: Нерондун мурдагы тарбиячысы Секст Афраний Бурр преториан гвардиясынын префекти болду. Агриппина Британникти сарайдан таптакыр четтетип, анын устаты Сосебийди жазалатты.
Нерон 53-жылы Октавияга үйлөндү. Бирок Клавдий Агриппинадан көңүлү кете баштаган. Ал Британникти өзүнө кайра жакындатып, бийликке даярдоого киришти. Ыкпалы алсырап баратканын түшүнгөн Агриппина үчүн «Неронду мүмкүн болушунча эртерээк такка чыгаруу» жалгыз жол болуп калды. 54-жылдын 13-октябрында Клавдий козу карын жеп жатып капыстан каза тапты. Байыркы булактардын көбү аны Агриппина ууландырган дешет, бирок айрымдар өлүм табигый болгон дешет.
Клавдий өлгөндөн кийин, преториандар 16 жаштагы Неронду император деп таанышты. Баштагы жылдары ал апасынын, Сенеканын жана Буррдун толук таасиринде болду. Агриппина расмий кабыл алууларда да уулунун жанында отурууга аракет кылды. Бирок көп өтпөй Нерон устаттарынын кеңешин угуп, апасынын көзөмөлүнөн чыга баштады. Ал вольноотпущенница Клавдия Актага жакындап кетти Сенека менен Бурр да Агриппинанын таасирин азайтуу үчүн муну колдошкон. Апасы бул байланыш үчүн уулун ачык жемелесе да, Нерон ага баш ийбей калды.
Ошондо Агриппина интрига кура баштап, бийликти Британникке өткөрүп берем деп коркутту. Нерон ырайымсыз иш кылды: б.з. 55-жылдын февралында Британник анын буйругу менен ууландырылды. Андан соң Нерон апасын жалган жалаа менен күнөөлөп, сарайдан кууп чыгып, бардык урмат-сыйынан жана мунапыстарынан ажыратты. Мунун артынан Агриппинанын сүйүктүүсү Паллант да кулады. Нерон толук мөөнөттүү бийлик ээси болду.
Б.з. 58-жылы Нерон сулуу жана акылдуу нобил айымы Поппея Сабина менен жакындашты. Агриппина аны коркунучтуу атаандаш катары көрүп, Неронду кайра Октавияга кайтарууга аракеттенди. Бирок Нерон Поппеянын күйөөсү Отонду ажыраштырууга мажбурлап, аны Римден четтетти. Поппея боюна бүткөндө, Нерон Октавия менен ажырашып, ага үйлөндү.
Агриппина жаңчыла бербей, дагы интрига кура баштады: ал бийликти Тиберийдин башка тууганы Гай Рубеллий Плавтка өткөрүп берүүнү ойлоп жатат экен деген ушак тарады. Мунун баарын уккан Нерон апасын өлтүрүүнү чечти. Ал аны үч ирет ууландырууга аракет кылып, майнап чыкпады. Анан, б.з. 59-жылы, аны деңиз сейилдөөсүнө чакырып, жолдо өзү бузулуп чөгүп кетчү атайын кайык даярдатты. Бирок Агриппина ныргычтык чеберчилиги менен аман калып, эрге кете качты. Ошондо Нерон ачык өлтүрүүнү буйруду. Аскерлерди көргөндө Агриппина «ошол уулду төрөгөн боорго сайгыла!» деп ичин көрсөтүп, айыпсыздыгын эмес, өкүнүчүн айтты дешет. Нерон анын денесин ошол эле түнү өрттөттү.
Актага жакындаганга чейин Нерон иш жүзүндө мамлекеттик иштерге аралашпай, башкаруунун баарын Сенатка калтырган. Британник өлтүрүлүп, апасы сүргүнгө айдалгандан кийин, анын мамилеси өзгөрдү. Б.з. 55–60-жылдары Нерон чебер администрациячы катары көрүнүп, карапайым элдин турмушун жакшыртууга жана өзүнүн популярдуулугун бекемдөөгө көңүл бурду.
Нерон күрөөлөрдү жана айып пулдарды чектеген, юристтердин гонорарларын тыйган бир катар мыйзамдарды кабыл алды. Ал вольноотпущенниктердин укуктарын коргоп, бир кулдун кылмышы үчүн бардык кулдарды жазага тарткан мыйзамга вето койду. Император коррупцияга каршы күрөштү күчөтүп, салык жыйноочуларды төмөнкү катмардын арасынан дайындап, кызмат адамдарына көргөзмөлүү, чыгымдуу кабыл алууларды өткөрүүгө тыюу салды.
Ошондой эле ал салыктарды 4,5%тен 2,5%ке чейин азайтып, азык-түлүк алып келген соодагерлер үчүн бажы төлөмдөрүн жойду. Бул чаралар аны абдан популярдуу кылды. Өз образын бекемдөө үчүн Нерон гимнасийлер жана театрларды курдурду. Б.з. 60-жылы ал «Квинквиналия Нерония» деп аталган улуу фестивалды өткөрүп, анда музыка, спорт жана араба жарыштары өтүп, ар беш жыл сайын кайталанып турмак.
Тышкы саясатта Нерон экспансия идеяларынан баш тартып, бар чек араларды бекемдөөгө көңүл бурду. Анын тушундагы жалгыз ири кагылыш Армения маселесинен чыккан, б.з. 58–63-жылдардагы Парфия согушу болду.
Армения Тиберийден бери Римдин протекторатында эле, бирок Тиберийден кийинки жылдары парфяндар өз кишилерин тронго кайра-кайра отургузуп турушкан. Б.з. 55-жылы парфян падышасы Вологез I 16 жаштагы Неронду тажрыйбасыз көрүп, бир тууганы Тиридатты ачык эле Армениянын падышасы кылып таажы кийгизди. Рим жооп иретинде таланттуу колбашчы Гней Домиций Корбулонду Азия, Галатия жана Каппадокиянын проконсулу кылып дайындады.
Үч жыл бою Корбулон аскерин машыктырды. Б.з. 58-жылы ал чабуулга өтүп, эки жыл ичинде Армениянын борбору Артаксатаны, андан кийин Тигранакертти алды. Тронго Римге жакын Тигран VI отургузулду. Бирок 62-жылы парфяндар кайра сокку уруп, жаңы рим командачысы Луций Цезенний Пет позициясын сактап кала алган жок. Толук кыйроодон Корбулондун кийлигишүүсү гана сактап калды. Б.з. 63-жылы Рандеяда Рим менен Парфия ортосундагы келишимге ылайык, Тиридат Армения падышасы бойдон калды, бирок Римдин вассалы катары таанылды. Бул макамын бекитүү үчүн ал Римге өз колу менен келип, падышалык тийнди Нерондун колунан алышы керек эле. Келишим таң каларлык узак өмүр сүрүп, элүү жылдан ашык сакталып турду.
Экинчи зор кагылыш б.з. 61-жылдагы Британиядагы Боудикканын көтөрүлүшү. Бунт Камулодунга, андан соң Лондиний менен Веруламийге кол салуудан башталып, наместник Гай Светоний Паулин шаарларды убактылуу таштоого аргасыз болду. Көтерүүчүлөр 80 миңдей адамды кырган. Болгону 10 миң аскер топтой алган Паулин тар өткөөлдө чечүүчү салгылаш берди: рим тактикасы менен тартип үстөм чыгып, бриттер талкаланды. Римдиктер 400дөн азыраак жоокерин жоготсо, бриттер 80 миңге чукул адамынан айрылды. Жеңилгенин көргөн Боудикка өзүн-өзү уулады.
Нерон жана анын кеӊешчилери провинцияларды башкарууга таланттуу колбашчыларды тандап кое билген: Сервий Сульпиций Гальба, Марк Сальвий Отон, Тит Флавий Веспасиан сыяктуу инсандар ушул доордо жарк этип чыккан үчөө тең кийин император болушкан. Дал ушул Веспасиан б.з. 67-жылы Иудей көтөрүлүшүн басууга жөнөтүлүп, Нерон өлгөндөн кийин гана аяктаган бул кампания анын даӊкын көтөрүп, акыры жаңы династиянын келүүсүнө жол ачкан.
Б.з. 60-жылдары Нерондун жүрүм-туруму кескин өзгөрдү. 62-жылы устаты Бурр кайтыш болуп, император мамлекеттик башкаруудан алыстап, ызалануу менен каалаганын кыла баштады. Сенекага «растрата» айыбы тагылып, ал өз ыктыяры менен четтеди. Нерон мурдагы аялы Октавияны да өлүм жазасына тартты жана саясий атаандаштарына массалык жазалоо жүргүздү. Ошол кезде Римде христиандарга каршы куугунтук башталды — бийлигинин башталышында ал башка жарандарга кылгандай, төмөн катмардагы бул топту коргобой койду.
Императордун кызыкчылыгы улам-улам искусствого ооп, ал өзүн улуу акын, ырчы жана атлет деп эсептей баштады. Пьесалар менен ырларды жазып, музыкалык жана спорттук мелдештерге катышты. Б.з. 64-жылы ал Неаполде эл алдында биринчи жолу ырдады. 65-жылы «Квинквиналия Нерония» фестивалында дагы бир ирет өз өнөрүн көрсөттү.
64-жылдын 19-июлуна караган түнү Рим тарыхындагы эң чоң өрттөрдүн бири тутанды. От шаардын көп бөлүгүн жалмап, сансыз имараттарды күлгө айлантты. Кээ бир ушактарга ылайык, өрттү Нерондун өзү чыгарган, ал эми өрттүн шооласында лира чертип, Троянын кыйрашы тууралуу поэма окуп турган дешет. Азыркы тарыхчылар замандаш күбөлөргө таянып, император өрт тууралуу уккан замат Римге кайтып келип, өз эсебинен куткаруу иштерин уюштурганын белгилешет. Өрттөн кийин ал кең көчөлөрдү жана таш имараттарды караган жаңы шаар куруу планын иштеп чыгып, келечектеги кырсыктардын алдын алууга умтулган.
Римди калыбына келтирүү үчүн Нерон провинцияларга бир жолку салым салды. Өрттү «эс тутум» кылып, ал өзүнүн керемеэт сарайын «Алтын үйүн» (Domus Aurea) курууга киришти бул Европадагы эң зор резиденция болушу керек эле. Кимдин күнөөсү бар экенин «табуунун» шылтоосу менен ал христиандарды айыптап, алардын массалык, мыкаачы жазалануусун уюштурду.
Ошол эле учурда Нерондун Сенат менен мамилеси чыңалып кетти. Ал башында убада кылган артыкчылыктарды жокко чыгарып, бийликтин баарын өз колуна топтой берди. Бул 65-жылдагы Пизондун кутумуна алып келди. Аны көрүнүктүү мамлекеттик ишмер Гай Кальпурний Пизон жетектеп, көптөгөн сенаторлорду, аттууларды, ал тургай Нерондун достору менен кеңешчилерин Сенека, Петроний жана преториан префекти Фенний Руфту өз тарабына тарткан. Кутумчулардын максаттары ар кыл болгон: айрымдары монархты алмаштырууну, айрымдары республиканын кайра түзүлүшүн каалашкан.
Кутум вольноотпущенниктин өз кожоюнуна жасаган доносу аркылуу ачылып, 40тан ашык адам камакка алынды. Пизон өзүн-өзү өлтүрдү; Сенека, Петроний, Фенний Руф жана башкалар өлүм жазасына тартылып же суицидге мажбурланышты.
Пизондун кутумунан кийин Нерон андан бетер шектенме болуп, мамлекеттик иштен таптакыр алыстап, милдеттерин чөйрөсүнө жүктөдү. Ал искусство жана спортко толук сүңгүп, ар түрдүү мелдештерге катыша баштады. Б.з. 67-жылы Олимп оюндарына да чыгып, он ат жегилген араба жарышында ортодон чыгып кеткенине карабай, жеңүүчү деп жарыяланды.
Ошол маалда Палатинде оргиялар кайра жанданып, 67–68-жылдары айлап созулган ыплас майрамдарга айланды. Нерондун өрттөн кийинки калыбына келтирүү иштери жана «Алтын үйү» сыяктуу грандиоздуу долбоорлору экономиканы кыйнады; мунун үстүнө 64-жылдагы чуманын кесепеттери кошулуп, провинциялар катуу салыктардан титиреп, көтөрүлүштөр тутанды.
Б.з. 68-жылдын мартында Лугдун Галлиясынын наместниги Гай Юлий Виндекс Нерондун экономикалык саясатына каршылык билдирип, легиондорун көтөрүп чыкты. Ал Тарракон Испаниясынын популярдуу наместниги Сервий Сульпиций Гальбага кайрылып, «өзүңүздү император деп жарыялагыла» деп сунуш кылды. Гальба макул болуп, анын да, Виндекстин да легиондору аны император деп аташты.
Бирок Виндекстин көтөрүлүшү Жогорку Германия наместниги Луций Вергиний Руфтун аскерлери тарабынан тез басылды. Жеңишке ээ болгонуна карабай, Руф император наамынан баш тартып, мамлекет тагдырын Сенаттын колуна салды. Ошол аралыкта Гальба калган легиондор менен Римге бет алды. Анын бедели өсүп, көп өтпөй преториан гвардиясынын басымдуу бөлүгү да ага өттү.
Кыйраганын түшүнгөн Нерон Римден качып, чыгыш провинцияларында аскер топтоону үмүт кылды. Бирок аны коштогондор баш ийбей калышты; преториандар да Гальбага ант ичет экен деген кеп чыгып, Нерон баары бүткөнүн түшүнүп, Палатиндеги сарайына кайтып келди.
Бош калган сарайга келген Нерон кечин жалгыз өткөрдү. Түн жарымында өзүн өлтүрүүгө жардам берчү адам издеп, эч кимди таба албай, «менде дос да жок, душман да жок!» деп ачууга аралаш кейигени айтылат. Ал Тибрге секирип өлүүгө даай албай, кайра үйүнө кайтып келди.
Анда ал вольноотпущенниги менен бетме-бет келип, анын кеңеши менен шаардын четиндеги виллага жашынып барды да, өзүнө мүрзө каздыртып, «кандай улуу артист көз жумуп жатат!» деген даңазалуу сөзүн кайра-кайра кайталады. Көп өтпөй чабарман келип, Сенат аны эл душманы деп жарыялап, ачык мужизага кесе жазалоого өкүм кылганын маалымдады. Нерон кайрадан өз жанын кыюуга батына албай, кулдарынын биринен өзүн сайгылап өлтүрүүнү суранды. Атчан кошуундун дүбүртү жакындаганда ал «Илиададан» бир сап окуп, катчысы Эпафродиттин жардамы менен тамагын көздөй кылыч урду. Ал атчандар виллага кирип келатканда жан берди. Акыркы сөзү: «Мына берилгендик» болгон дешет.
Нерондун өлүмү Римде ар кандай кабыл алынды: сенат менен бийик катмар кубанса, карапайым эл аны жоктоду. Анын мурдагы сүйүктүүсү Акта жана эки бала багуучусу күлүн Домицийлердин үй-мүрзөсүнө коюшту. Нерондун ысымы айрым эстеликтерден өчүрүлгөнү менен, Сенат ага каршы расмий «дамнацио мемориэ» (эстеликти каргап-жерүү) жарыялаган жок.
Нерон өлгөнүнө жараша Юлий-Клавдийлер династиясы соңуна чыкты. «Төрт императордун жылы» башталып, бийликке төрт талапкер талашты. Алардын экөөсү Отон менен Вителлий Нерондун саясатын улантабыз деп ант беришкен. Акыры Веспасиан жеңишке жетип, Флавийлер династиясынын доорун баштады. Нерондун өлүмү жаңы прецедент жаратты, эми император болуш үчүн мурунку өкүмдарга тууган болуу милдет болбой калды. Нерон Римде дагы узакка чейин популярдуу жана талаштуу фигура бойдон калып, анын кайра кайтып келери жөнүндө ушак-рымактар өлгөндөн кийинки кылымдарда да жашап турду.
