Тарыхтагы эң улуу кол башчылардын бири Наполеон Бонапарттын өмүр баяны Корсика аралынан башталат. Ал 1769-жылдын 15-августунда Аяччо шаарында Карло Мария Буонапарте менен Мария Летисия Рамолинонун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын үй-бүлөсү кичи дворян катмарына таандык болуп, флоренциялык тамырларга ээ эле. Атасы Карло — судьялык кызматтагы адам жана корсикалыктардын Генуя үстөмдүгүнө каршылык кыймылын жетектеген Паскуале Паолинин жардамчысы болгон.
1768-жылы Генуя Республикасы Корсикадагы өз укуктарын француз падышасы Людовик XVке сатып жиберген. 1769-жылдын май айында француз аскерлери көтөрүлүшчүлөрдү талкалашкан. Наполеондун ата-энеси Корсикада калышкан, өзү ошол жеңилүүдөн үч ай өткөндө жарык дүйнөгө келген. Анын жаштыгында Паоли анын кумири жана баатыры бойдон калган.
Буонапарте үй-бүлөсү кирешеси санаандагыдай болбосо да, Наполеондун апасы Летисия Рамолинонун сеп-жүгүнүн аркасында белгилүү абройго ээ болгон. Летисия көпүрөлөр менен жолдордун башкы инспекторунун кызы болчу. Наполеон бойго жеткен сегиз баланын экинчиси. Ал сейрек, бирок тарыхый тамыры бар италиялык «Наполеоне» ысымы менен төрөлгөн. Атасы фамилиясын «Буонапарте» деп жазса да, уулунун төрөлгөндүгү тууралуу күбөлүктө «Бонапарт» деп көрсөтүлгөн.
Наполеондун эрте бала чагы тууралуу маалымат аз, бирок ал теңтуштарынан айырмаланчу. Анын эне тили италия тилинин корсикалык диалекти, ал эми француз тилин он жашында гана үйрөнө баштаган. Өмүр бою күчтүү италиялык акцент менен сүйлөгөн.
1778-жылдын декабрында атасы падышалык стипендия алып, Наполеон менен агасы Жозефти Францияга алып келген. Алар француз тилин үйрөнүш үчүн Отён шаарындагы аскер лицейине жайгаштырылган. Андан соң, 1779-жылдын майында Наполеон Бриен-ле-Шатодогу кадеттик мектепке өткөн.
Бул жылдар ага оор сыноо болду. Корсикалык келип чыгышы, анча атактуу эмес тукуму жана италиялык акценти үчүн теңтуштары аны шылдыя кылышкан. Аны «Мурундагы саламына» деп лакап аташкан. Жалгыздык аны өзүнө-өзү жабылууга алып келсе да, дал ушул нерсе аны көп окууга түрткөн. Ал тарыхый адабиятты суктануу менен окуп, айрыкча Александр Македонский жана Юлий Цезарь сыяктуу байыркы баатырлар кызыктырган. Математиканы жана тарыхты жакшы өздөштүрүп, башында четке каккандарына карабай, классташтарынын ортосунда бейрасмий лидерге айланган.
Дал Бриенде Наполеон кесибин тандап, артиллерияда адистешүүнү чечкен. Бул түрдөгү аскер математика талантын талап кылып, келип чыгышына карабай карьералык өсүшкө көбүрөөк мүмкүнчүлүк берчү. 1784-жылдын октябрында ал Париждеги Аскер мектебине өтүп, математика, тактика жана аскер техникасын уланта окуган.
Францияда өткөн жылдарына карабай, ал Паолиге суктанганын жана француздарды жактыра бербесин ачык айтчу. Жалгыз жашаса да, мүнөзү чыңдалып, ошол эле учурда заманбап француз маданиятынын таасири астында калыптанган. Үйдөн узак жашаган жылдар корсикалыкты французга айланткан.
Наполеондун аскердик карьерасы үй-бүлө кыйроонун алдында турган маалда башталды. 1782-жылы атасы жибек курттарын өстүрүү үчүн тут дарактарынын питомнигин түзүүгө падышадан грант алган. Үч жылдан кийин концессия кайтарылып алынып, үй-бүлө чоӊ карызга батып калган. 1785-жылы атасы каза болуп, 16 жаштагы Наполеон салтка каршы болсо да үй-бүлөнүн башына айланган.
1785-жылдын 28-сентябрында Наполеон Аскер мектебин мөөнөтүнөн мурда аяктап, 3-ноябрда Валанс шаарындагы де Ла Фер артиллерия полкуна жашы кичүү лейтенант болуп кызматка кирген. Үй-бүлөсүнө жардам берүү үчүн аз айлыгынын бөлүгүн апасына жөнөтүп, өзү кедей турмушта жашаган. Ал Осмон империясына каршы согушка чет элдик ыктыярчыларды кабыл алып жаткан Россия императордук армиясына жакшы маяналуу кызматка өтүүнү да ойлогон, бирок чини төмөндөшү керек болгондуктан баш тарткан.
1789-жылдын июлунда Француз революциясы башталганда, Наполеон бурулуш жолдо калды. Бир жагынан ал корсикалык патриот эле, экинчи жагынан Францияга кызмат кыла турган офицер болчу. Ошентсе да, ал кезде аны көбүрөөк үй-бүлөнүн материалдык кыйынчылыктары ойлондурган. 1789-жылдын августунда ал өргүүгө Корсикага барып, жергиликтүү саясатка революциялык күчтөр тарапта активдүү аралашкан. Ал Корсиканын Франциянын департаментине айланышын колдоп, бул Паоли менен мамилесин үзгөн. 1793-жылдын июнунда саясий куугунтукка байланыштуу Бонапарттар Францияга качууга аргасыз болушкан.
Наполеон революциялык армияга дайындалган. Дал ушул учурда ал «Бокердеги кечки тамак» аттуу памфлет жазып, катаал революционер катары атак алган. 1793-жылдын сентябрында англичандар жана роялисттер ээлеп алган Тулонду курчап турган армияга кошулган. Артиллерия башчысы болуп дайындалып, шаарды алууга алып келген операцияны иштеп чыгып, ийгиликтүү ишке ашырган. 24 жашында бригадалык генерал наамын алган.
Ийгиликтерине карабай, Наполеондун саясий тагдыры туруксуз эле. Террордун кулашынан кийин (Термидориандык төңкөрүш) ал Робеспьердин иниси менен байланышы үчүн камакка алынган, бирок эки жуманын ичинде чыгарылган. Аскердик ишин уланткан, бирок Вандеяда пехотага командачылык кылуу дайындоосуна нааразы болуп, ден соолугуна шилтеп баш тарткан. Айлыгынан ажырап, оор абалга туш болуп, Ост-Инд компаниясынын кызматына өтүүнү да ойлогон.
Ушул чечүүчү учур анын тагдырын өзгөрттү. 1795-жылдын 5-октябрында Парижде Вандемьер көтөрүлүшүн артиллериялык картечь менен талкалоодо өзүн көрсөткөн. Бул үчүн ал дивизиондук генерал наамын алып, тылдагы аскерлердин башчысы болуп дайындалган.
Башка бир тагдыр чечер окуя Жозефина Богарнемен таанышуусу болду. Ал казалган генералдын жесири жана Франциянын башчыларынын биринин көңүлдөгү айымы болчу. 1796-жылдын 9-мартында алар жарандык никеге турушкан. Кээ бир тарыхчылар Баррастын Жозефинага «той белеги» Наполеондун Италия армиясына башчы болуп дайындалышы болгон дешсе, башкалары бул Карно идеясы дешет. 11-мартта Наполеон жаңы армиясына кеткен; Жозефинага жазган катында өзүнүн фамилиясын италиялык «Буонапарте» эмес, французча «Бонапарт» деп атай баштаган жаңы, француздук иденттүүлүгүн баса белгилеп.
Италия армиясын колуна алгандан кийин, Наполеон Бонапарт оор абалга туш болду: жоокерлер айлык албайт, запастар тартыш. Ал согушту душмандын аймагына жылдырып, анын эсебинен жашоо жалгыз жол экенин бат түшүндү.
Бонапарт ылдамдык жана күчтөрдү топтоо принциптерине негизделген жаңычыл операциялык пландарды түздү. Каршылаштары «кордон стратегиясын» чек ара боюнча аскерди чачып жайгаштырууну карманса, ал күчтөрдү бир чекитке топтоду. 1796-жылдын апрелиндеги Монтенотте кампаниясында сардин жана австриялык генералдардын аскерлерин кезеги менен тез талкалады.
Бул жаркын жеңиш ага Түндүк Италиянын дээрлик баарын ээлөөгө жол ачты. Сардин падышасы жана айрым герцогдор окоптон чыгып, чоң контрибуциялар төлөөгө аргасыз болушту. Папалык ээликтер да басылып, Папа зор суммадагы акча жана көптөгөн көркөм чыгармаларды берүүгө мажбур болгон.
Наполеон Жозефинага бара-бара каттарды жиберип, келүүсүн суранса да, ал жаш офицерге суктанып, кечигип жооп кайтарчу. Бирок жеке драмаларына карабай, Наполеон жеке көйгөйлөрүн кызматтан бөлүп кармай алган уникалдуу жөндөмүн көрсөттү бул ага аскердик милдеттерине толук көңүл бурууга мүмкүндүк берди.
Мантуя чебин алуу жана австриялыктарды бир катар жеңгенден кийин, анын ичинде 1797-жылдын январындагы Риволи салгылашы, Наполеон аларды Италиядан толук кууп чыгып, Венаны көздөй басты. Ал австриялык борбордон 100 чакырымдай эле аралыкта турганда, 7-апрелде тыныгуу жарыяланды.
Наполеон өзүн көз карандысыз башкаруучу сыяктуу алып барды: ал өз алдынча согуш жарыялап, Цизальпин жана Лигурия республиканын өңдүү жаңы мамлекеттерди негиздеп, Париждеги Директориянын көрсөтмөлөрүн толук көз жаздымда калтырды. Аскердик гезиттер аркылуу саясий образына иштеп, чоң аскердик олжо бөлүгүн Парижге жөнөтүп, таасирин чыңдады. Ал Директорияга да аскердик жардам берип, роялисттик көтөрүлүштү болтурбай койгон. Андан соң Австрия менен Кампо-Формио тынчтыгын түзүп, өзүн жеңүүчү катары түптөдү.
Италиядагы триумфтан кийин Наполеондун популярдуулугу асман чапчыды. Аны Улуу Британияга басып кирүү үчүн көздөлгөн армиянын башына койду. Бирок текшерүүдөн кийин ал бул мүмкүн эместигин түшүнүп, башка план сунуш кылды: Индиядагы Британия позицияларына келечектеги жортуул үчүн плацдарм катары Египетти багынтуу. Директория, генералдын өсүп жаткан таасирин сезип, ага карт-бланш берди.
1798-жылдын 19-майында 35 миң жоокер жана 167 илимпоз катышкан экспедиция Тулондон жашыруун сапарга чыгып, Нельсондун флоту менен кагылышуудан сактанды. Мальтаны ээлеп, Наполеон Египетке бет алды.
21-июлда Пирамидалар жанындагы атактуу салгылашта анын аскери мыкты тактикасынын аркасында мамлюктардын армиясын талкалады. Бирок көп өтпөй Наполеон Жозефинанын ишенимсиздиги жөнүндө кабар алып, тарыхчылардын баамында, бул аны мындан да күмөнчүл жана эгоцентрик кылып койгон.
1-августта Абукир булуңунда Нельсондун британиялык эскадрасы француз флотун жок кылды. Наполеон Египетте тосулуп калды, англичандар болсо Жер Ортолук деңизге үстөмдүк кылышты. Ошентсе да ал ишин улап, Египет Институтун негиздеди — анын эмгектери азыркы египтологиянын пайдубалына айланды.
Жергиликтүү калк менен ишти жакшыртууга жасалган аракеттерине карабастан, Каирде көтөрүлүш чыкты. Наполеон аны катаал басып, 1799-жылдын февралында Сирияга жортуулга чыкты. Газа менен Яффаны алган менен, деӊизден британиялык флот колдогон Аккраны ала алган жок. Капканга түшкөнүн түшүнүп, 1798-жылдын 23-августунда Наполеон аскерлерин генерал Клеберге калтырып, Францияга жашыруун кайтып кетти. Парижге ал жеңүүчү эмес, жеңилүүдөн сактанууну билген адам катары кайтты.
Наполеон Египетте жүргөндө Франция терең саясий кризисти башынан өткөрүп жатты. Европанын монархиялары түзгөн Экинчи коалиция республикага коркунуч туудурган. Суворов жетектеген орус-австрия аскерлери Түндүк Италияны кайра кайтарып, Директория Наполеондун ийгиликтеринин баарынан ажырап, айласы кетти. Ички туруксуздук жана сырттан келген коркунуч шартында директорлор Сийес жана Дюко жетектеген кутум бышып жетилди. Алар тартип орното ала турган «кылыч» аскер жетекчисин издешти. Жакында эле Египеттен сыр билинбей кайтып келген Бонапарт алардын тандоосу болду.
Сак болсо да, Наполеон төңкөрүштү даярдоого активдүү катышты. Бримердин 18-күнү (1799-ж. 9-ноябрь) каржыланган Совет ак сакалдары эки палатанын жыйынын Сен-Клуга көчүрүү жана аскерлердин башына Наполеонду коюу жөнүндө декрет кабыл алды. Сийес, Дюко жана Баррас кызматтан кетип, аткаруу бийлигинде боштук пайда болду. Бирок эртеси Совет беш жүздүк (якобиндер таасири күчтүү) декретти колдободу. Наполеон залга киргенде, аны коркутуп-үркүтүү менен тосуп алышты. Анда анын агасы Люсьен аскерлерди чакырып, Мюрат жетектеген аскерлер жыйынды таркатты. Ошол эле кечте жаңы конституцияны иштеп чыга турган комиссия түзүлдү.
Үч убактылуу консул дайындалды: Наполеон Бонапарт, Сийес жана Дюко. Наполеон саясий чеберчилигин көрсөтүп, беш жума ичинде аткаруу бийлигин он жылга дайындалуучу биринчи консулдун колуна толук топтогон конституцияны иштеп чыкты. Экинчи жана үчүнчү консулдар (Камбасерес жана Лебрен) кеңеш берүү укугуна гана ээ болушкан. Формалдуу шайлоолор Наполеонду бул кызматта ырастады. Конституция плебисцитте эл тарабынан кабыл алынган, бирок жыйынтыктар бурмаланган.
Наполеон бийликке келгенде Франция Улуу Британия жана Австрия менен согуш абалында болчу. 1800-жылдын майында ал жаңы Италия жортуулун жүргүзүп, биринчисинин триумфун кайталады. Альп аркылуу өтүп, 14-июнда Маренгонун алдындагы салгылашта австриялыктарды талкалады. Бул тынчтык сүйлөшүүлөрүн баштоого мүмкүндүк берип, Австрия менен Люневиль, Британия менен Амьен тынчтыктары менен Кошумча коалицияга чекит коюлуп, Европада убактылуу тынчтык орноду.
Наполеон Франциянын азыркы мамлекеттик түзүлүшүнүн пайдубалдарын салган ири административдик жана укуктук реформаларга киришти. 1800-жылы префекттер жана супрефекттер институтун түзүп, өкмөткө түз баш ийген аймактык башкаруу системасын киргизди. Бул салыктарды жыйноону жана рекрут жыйноону тартипке келтирди. Акча эмиссиясы үчүн Франция Банкін түзүп, финансы системасын борборлоштурду.
Маалыматты көзөмөлдөөнүн маанисин түшүнүп, ал көпчүлүк гезиттерди жаап, Фуше жетектеген күчтүү полицияны түздү. 1802-жылы Республикалык сыйлыктардын ордуна Ардак Легиони ордени негизделген. 1801-жылы Папа менен Конкордат түзүлүп, католицизм француздардын көпчүлүк дини катары калыбына келсе да, чиркөө мамлекеттин көзөмөлүнө алынган.
Наполеон революциялык жетишкендиктер менен монархиялык салттардын ортосунда чебер тең салмак тапты. Жеке менчик укугун жана мыйзам алдында теңдикти бекемдеп, революциялык анархияга чек койду. Француздардын аң-сезиминде ал туруктуулук жана гүлдөп-өсүүнүн кепили болуп көрүнүп, кийинки кадамга өмүр бою бийлик алууга жол ачылды.
1802-жылы плебисциттин жыйынтыгына таянып, Сенат аркылуу өмүр бою консулдук тууралуу чечим өткөрдү. Ага өз мураскерин Сенатка сунуш кылуу укугу берилди факты жүзүндө мураскерлик бийлик кайрадан жанданды. 1803-жылы ал акча системасын бекемдеп, металлдык франкты чыгарды ал 1928-жылга чейин жүгүртүүдө болгон.
Тышкы саясатта Наполеон Франциянын Улуу Британиядан экономикалык үстөмдүгүн камсыз кылууну көздөдү. Бул мамилелерди курчутту: англичандар Мальтадан аскерлерин алып кетүүдөн баш тартса, Наполеон бир катар аймактарды оккупациялады. 1803-жылдын майында Британия Францияга согуш жарыялап, Наполеон Булонь шаарына карай ири лагерь куруп, Британияга десант даярдай баштады.
Өлкө ичинде ал жеке бийлигин чыңдоону улантты. 1804-жылдын 21-мартында «Наполеон кодекси» (Граждандык кодекс) ратификацияланып, негизги жарандык укуктар менен менчик укугу бекемделди. Роялисттердин катышуусу бар Кадудаль менен Пишегрюдун кутуму ачылган соң, Наполеон муну оппоненттери менен эсептешүү үчүн шылтоо кылды. Бурбондор үйүнүн мүчөсү Энгиен герцогунун казнилиши анын чечкиндүүлүгүн көрсөтүп, мураскер бийликтин зарылдыгын негиздөөгө кызмат кылды.
1804-жылдын 18-майында сенатус-консульт Наполеонду француздардын императору деп жарыялап, республика доору аяктап, Биринчи империя башталды. Ошол эле маалда революция учурунда жоюлган маршал наамы кайра киргизилип, эң жогорку мансаптар түзүлдү; он сегиз генерал Франциянын маршалы болуп дайындалды.
Наполеон бийлигин жогорку ыйгарым бедел менен мыйзамдаштырууну каалап, тактыга отуруу аземине Рим папасын чакырууну талап кылды. Өз кезегинде Папа Наполеон менен Жозефина чиркөө никесин кыюусун шарт катары койду. 1804-жылдын 2-декабрине караган түнү салтанат Париждин Нотр-Дам соборунда өттү. Наполеон бийлиги өзүнөн келип чыгарын символдук көрсөтүп, өзүн өзү такка отургузуп, андан соң таажыны Жозефинанын башына кийгизди. Стендальдын айтымында, бул «бардык шарлатандар союзунун» ачык көрүнүшү болгон.
Такка отуруу Наполеондун (Бонапарттар) жана Жозефинанын (Богарне) үй-бүлөлөрүнүн жашыруун кастыгын ачыкка чыгарды. Наполеондун эжелери Жозефинанын шлейфин көтөргүсү келбей, апасы таптакыр салтанатка катышкан жок. Үй-бүлөлүк чатактарга карабастан, Наполеон туугандарына кол ачык болчу, бирок алардын кылык-жоругуна каниет кылчу эмес.
Бийлигин бекемдөө үчүн ал Италия Королдугун түзүп, өзү падыша, өгөй уулу Евгений Богарне вице-падыша болду. Бул чечим Австриянын душмандыгын күчөтүп, жаңы антифранцуз коалициясынын түзүлүшүнө өбөлгө болду.
1805-жылы Улуу Британия, Австрия, Россия, Неаполь падышачылыгы жана Швеция кирген Үчүнчү коалиция түзүлдү. Британия союздаштарды ири субсидиялар менен каржылады. Наполеон Британияга десант пландарынан баш тартып, Булон лагериндеги аскерлерин Германияга көчүрдү.
20-октябрда Ульм астында австрия армиясы багынып берди. Бирок эртеси күнү Нельсон жетектеген британия флоту Трафальгардагы салгылашта франко-испан флотун талкалады. Бул жеңилүү Британияга басып кирүүнү мүмкүн эмес кылып, деңиз үстөмдүгүн англичандарга бекем тааныштырды.
Деңиздеги ийгиликсиздикке карабай, кургакта Наполеон жеңиштерди улантты. 1805-жылдын 2-декабрында Аустерлиц алдындагы салгылашта ал орус-австриялык аскерлерди талкалап, Австрия Франция менен Пресбург тынчтыгын түздү. Наполеон өз империясын кеңейтип, багынтылган өлкөлөрдүн тактарына туугандарын отургузду: агасы Жозеф Неаполдун, дагы бир агасы Луи Голландиянын падышасы болду.
1806-жылы Наполеондун протекторатында Рейн союзу түзүлүп, миң жылдай жашаган Ыйык Рим империясы факты жүзүндө таркап кетти.
Германияда француз таасиринин өсүшүнө тынчсызданган Пруссия Наполеонго согуш жарыялады. 1806-жылдын 14-октябрында Йена жана Ауэрштедт алдындагы салгылаштарда пруссия армиясы талкаланды. Наполеон Берлинге кирип, Пруссияга чоң контрибуция салды.
Пруссияга Россия жардамга келди. Наполеон поляктарга кайрылып, аларга көз карандысыздык убада кылып, Варшавага кирди. 1807-жылдын 8-февралында Эйлау алдындагы кан төгүлгөн салгылашта тараптар тең тайлашты көп жыл ичинде биринчи жолу Наполеон чечүүчү жеңишке жетпеди.
Ошол кампанияда Наполеон Шарль Леон аттуу уулунун төрөлгөнүн угуп, Жозефинадан ажыраса да династия курса болорунан ишеними артты.
14-июнда Фридланд алдындагы жеңилүүдөн кийин орус аскерлери чегинип, Тильзит тынчтыгы түзүлдү (1807) Төртүнчү коалиция согушу аяктады. Анын шарттары боюнча Улуу Варшава герцогдугу түзүлүп, Пруссиянын айрым жерлеринен Вестфалия падышачылыгы түзүлүп, ага Наполеондун иниси Жером башчы болду.
Бул жеңиштер Наполеонду дээрлик жеңилбес кол башчыга айлантты, ал империяда толук бир киши бийлигин орнотту. Бара-бара тынчы кетип, чүйдөмдүү болуп, министрлеринин жана туугандарынын пикири менен эсептешпей калды. Чоң империясын көзөмөлдөө үчүн административдик кеңештер системасын түзүп, Эсеп палатасын негиздеди.
Улуу Британия француз жээгин блокадага алгандан кийин, Наполеон 1806-жылдын 21-ноябрында Берлинде Континенталдык блокада тууралуу декретке кол койду: Франция жана анын союздаштары Англия менен сооданы токтотту. Европанын негизги рыноктору британиялык жана отордук товарлар үчүн болгондуктан, бул англия экономикасына чоң сокку урду: кездеме жана пахта экспорту кыскарып, континенттен ташылган чийкизат кымбаттады. 1807-жылкы Тильзиттен кийин Россия да блокадага кошулуп, Британиянын абалы ого бетер оорлошту.
Бирок блокада континенттик Европага да залал келтирди. Француз өнөр жайы европалык рыноктун суроо-талабын толук канааттандыра албай, порт шаарлары чөгүп, кофе менен кумшекер сыяктуу отордук товарлар тартыш болуп калды. Наполеон кызылча шекерин өндүрүүнү демилгелеген менен, жаңы технологиялар жай кирди.
1807-жылы Португалияны да блокадага кошууга мажбурлоо үчүн Наполеон Испания менен жашыруун келишим түзүп, аны басып алып бөлүштүрүүнү ниет кылды. 1807-жылдын ноябрында француз аскерлери Лиссабонго кирди. Португал падышалык үй-бүлөсү Бразилияга качып, бул Наполеонду каардантты.
Өз сыяктуу үлүшүнө ишенип, испан премьер-министри Годой француз аскерин Испанияга киргизүүгө жол берген. Бирок Наполеон падыша атасы менен уулун Байоннага чакырып, тактыдан баш тартууга мажбур кылды да, испан тактысына агасы Жозефти отургузду.
Бул кийлигишүү Испанияда жалпы элдик нааразылык жаратып, партизандык согушка айланды. Наполеондун Улуу армиясы биринчи ирет жеңилди; Португалияга конгон англия аскерлери француздарды эвакуацияланууга мажбурлашты.
Испан маселесин чечүү үчүн Наполеон жеке өзү жортуулду жетектөөгө аргасыз болду, бирок ийгиликтери толук эмес эле. Ал Парижге кайтып келери менен Австриянын согушка даярданып жатканы жана өкмөт ичиндеги интригалар тууралуу кабар алды. Испан согушы анын үчүн туруктуу чыгым жана жоокер жоготууларынын булагына айланды; Наполеон аны «бактысыздыктардын башаты» деп атаган.
1809-жылдын апрелинде Германиядагы антифранцуз маанайына таянып, Австрия Францияга согуш жарыялады. Наполеон Испанияда жүргөнүнө карабай, үч айда жаңы армия түзө алды. Орус аскерлери чек арада турса да салгылашка киришпей, Австрияга бир фронтто согушууга мүмкүнчүлүк берди бул Наполеондун каарына тийди.
Ал Венаны ээледи, бирок Асперн жана Эсслинг алдындагы салгылашта жеңилип, душмандарын дем-дарты көтөрүлдү. Алты жума даярдыктан кийин Ваграм алдындагы чечүүчү жеңишке жетип, Шёнбрунн тынчтыгын түздү Австрия деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырады. Бул кампания Наполеондун мурдагыдай абсолюттук артыкчылыгы жок экенин көрсөттү.
1810-жылга келгенде империя терең кризиске кептелди. Эл согуштардан чарчап, экономикалык көйгөйлөр нааразылыкты күчөттү. Наполеон түзгөн жаңы дворяндар катмары бекем тирек боло алган жок. Династияны чыңдоо айласы менен ал тукумсуз Жозефинадан ажырашып, австриялык ханзаада Мария-Луизага үйлөндү ал ага уул төрөп берди. Бирок бул нике Францияда абдан популярдуу болгон жок.
Наполеон чексиз бийлигин мындан ары да көрсөттү. Аны чиркөөдөн чыгарган Папа Пий VIIни каматып, Голландияны Францияга кошуп, иниси Луини тактан ажыратты. Континенталдык блокада иштебей, Франция менен Россиянын ортосундагы карама-каршылыктар күчөй берди.
Александр I менен мамиле үзүлгөндөн кийин, Наполеон Россияга согушка барууга бел байлады. 1812-жылдын июнунда Европанын ар кайсы өлкөлөрүнөн чогулган 450 миң жоокерден турган Улуу армия орус чек арасын аттады. Ага каршы 193 миңдик эки орус армиясы турду. Орустар жалпы салгылаштан качып, өлкөнүн ичине чегине беришип, «күйгөн жер саясатын» колдонушту. Улуу армия ачарчылыктан, оорудан жана качкынчылыктан жапа чекти.
Смоленск алдында бириккен орус аскерлери Москва жакка чегине беришти. Бириккен армиянын командачылыгын Михаил Кутузов колуна алды. 7-сентябрда Бородино деревнясы жанында жалпы салгылаш болуп, Наполеон чечкиндүү жеңишке жеткен жок. Орус армиясы дагы чегинип, 14-сентябрда француздар Москвага киришти.
Москвада өрт чыгып, шаардынын көпчүлүк бөлүгү күйүп кетти. Наполеон Александр Iден тынчтык сунушун узак күттү, бирок болбоду. 19-октябрда ал чегине баштады; бирок Малоярославец алдында орус армиясынын коргонуусун жара албай, мурда кыйратылган Смоленск жолу менен кайтууга аргасыз болду.
Ачка-тоңгон Улуу армия тартипсиз топко айланды. Жоокерлер элден тоноо менен азык тапса, эл алардан өч алды. Наполеон 27–28-ноябрда Березинадан өтүүдө араң кырдан өттү. Катастрофанын масштабын түшүнгөн ал 5-декабрда армиядан жашыруун кетип, Парижге жөнөдү. Акыркы бюллетенинде жоготууларды «орус кышынын катаалдыгына» шылтап койду, чыныгы катуу суук кампаниянын акыр аягында гана башталса да. 450 миңден болгону 25 миңи кайтты.
Россиядагы жеңилүү Наполеондун жеңилбестиги жөнүндөгү уламышты талкалады. Армиясы чарчаганына карабастан, Александр I согушту Россиянын чегинен тышкарда улантууну чечти. Пруссия жаңы Алтынчы коалицияга кошулду. Наполеон бир нече айда 300 миңден турган жаңы армия чогултту жаш балдар менен карыялардан, бирок мурдагыдай күрөшкө жөндөмсүз.
1813-жылдын майында ал Лютцен жана Бауцен алдындагы салгылаштарда жеңишке жетти. Бирок маршалдары жеңилүүгө учурап, коалицияга Австрия жана Швеция кошулду. 1813-жылдын 16–19-октябрында үч күнгө созулган Лейпциг алдындагы «Элдер согушунда» (Битва народов) Наполеондун 160 миңдик армиясы союздаштардын 320 миңдик аскерине каршы талкаланды.
Лейпцигдеги жеңилүү империянын ыдырашына алып келди. 1813-жылдын аягында союздаштар Францияга кирип келишти. 1814-жылдын 31-мартында душман аскерлери Парижге кирди. Наполеон кармашты улантууга даяр болсо да, маршалдары аны уулунун пайдасына тактан баш тартууга көндүрүштү. 1814-жылдын 6-апрелинде Фонтенблодо тактан баш тартуу актысына кол коюп, Эльба аралына сүргүнгө жөнөтүлдү.
Фонтенбло келишими боюнча ага жыл сайын рента убада кылынган, бирок акча келбей, материалдык жактан оор абалга кептелди. Мария-Луиза уулу менен келүүдөн баш тартты, Жозефина каза болду. Наполеон Франциядагы окуяларды кунт коюп байкап турду: Бурбондордун калыбына келтирилген династиясы (Людовик XVIII) аскерлердин жана жаңы жер ээлеринин нааразылыгынан тез эле популярдуулугун жоготту.
Ушул абалдан пайдаланып, 1815-жылдын 26-февралында Наполеон Эльбадан качып чыкты. 1-мартта Франция жээгине чакан армия менен түшүп, Парижге карай бара жатып, аны эл кубаныч менен тосуп алды. 20-мартта ал салтанат менен Тюильриге кирди. Бул мезгил тарыхта «Жүз күн» деген ат менен калды.
Наполеон европалык державаларды тынчтык ниетине ишендирүүгө аракет кылды, бирок алар аны мыйзамдан тыш жарыялап, Жетинчи коалицияны түзүштү. Ал революциялык толкундоолорду колдонгон жок, либералдарга таяныш аракетин жасады.
15-июнда Наполеон 125 миңдик армия менен Бельгияга чыгып, союздаштардын негизги күчтөрү жыйналгыча британиялык жана пруссиялык аскерлерди бөлүп-жарып талкалоону көздөдү. Тактикалык жеңиштерге жетсе да, 1815-жылдын 18-июнундагы Ватерлоо алдындагы жалпы салгылашта акыркы жеңилүүгө учурады.
Парижге кайтып келип, Наполеон кайрадан тактан баш тартты. Ал англичандарга өз эрки менен берилип, саясий башпаанек күттү, бирок аны акыркы, кайтарылгыс сүргүн күтүп турган болчу Ыйык Елена аралы.
Британия өкмөтү Наполеон Европага өтө чоң коркунуч туудурат деп чечип, аны сүргүнгө жөнөттү. Анын жаңы жашоосу Атлантикадагы алыскы Ыйык Елена аралында өтмөк болду. Бул чечимди укканда, Наполеон өз тагдырын «Тамерландын темир капасына» салыштырып, Бурбондорго тапшырылганды артык көрөрүн айткан.
1815-жылдын 9-августунда «Нортумберленд» кемесине түшкөн мурдагы император Европадан узап кетти. 1815-жылдын 17-октябрында Ыйык Еленадагы Джеймстаунга келди. Аны ден соолукка ылайыксыз тоо платосундагы Лонгвуд-Хауска жайгаштырышып, тынымсыз көзөмөлдөп турушту. 1816-жылдын апрелинде келген жаңы губернатор Лоу анын эркиндигин андан ары чектеди.
Бирок Наполеон качуу пландарын курган жок. Ал суперинтендант Балкомбдун 14 жаштагы кызы Бетси менен достошуп, кийин XIX кылымдын эң көп окулган китептеринин бири болгон «Ыйык Еленанын мемориалын» диктовкалай баштады (төрт томдон турат).
1816-жылдын октябрында Наполеондун ден соолугу начарлай баштады. Губернатор Лоу менен болгон жаңжал депрессиясын күчөттү. Дарыгерлер «гепатит» деген диагноз коюшса, Наполеондун өзү атасы өлгөн ашказан рагын шектеген. Жаңы дарыгер келгенине карабай, абалы улам начарлай берди.
Наполеон 1821-жылдын 5-майында 17 саат 49 мүнөттө көз жумду. Айтымдарга караганда, акыркы сөздөрү «Армиянын башы!» болгон.
Наполеондун өлүмүнүн себеби талаштуу. 1960-жылдары анын чачынан мышьяк табылып, ууландыруу божомолу айтылган. Бирок кийинки изилдөөлөр концентрациянын өзгөрүп турганын, бул чач үчүн колдонулган порошок же сактоо ыкмалары менен түшүндүрүлөрүн көрсөттү. Бүгүнкү күндө ууландыруу версиясы далилденбей, көпчүлүк изилдөөчүлөр ашказан рагы деген расмий тыянакка кошулат муну аутопсия тастыктаган.
Наполеон өзүн Францияда жердөөнү осуят кылган. 1840-жылы падыша Луи-Филипп I анын акыркы каалоосун аткаруу үчүн Ыйык Еленага делегация жөнөттү. Сөөктөр «Бель Пуль» фрегатына жүктөлүп, 1840-жылдын 15-декабрында Париждеги Инвалиддер Үйүндө маршалдар катышкан салтанат менен кайра жерге берилди. Анын кызыл кварциттен жасалган саркофагы салтанаттуу эстелик.
Бирок Наполеондун чыныгы мурасы анын аскердик жеңиштери эмес, мамлекеттик башкаруу тармагындагы ишке ашырган реформалары болду. Консулдуктагы салыштырмалуу тынч жылдарда жүргүзүлгөн өзгөртүүлөр азыркы мамлекеттин пайдубалын түптөдү: Франция Банкы, префекттер институту, Папа менен Конкордат, лицейлер, Ардак Легиони ордени, туруктуу франк. Албетте, Граждандык кодекс (Наполеон кодекси) мыйзам алдында теңдик, менчик укугу, дин тутуу эркиндиги сыяктуу идеяларды бекитти.
Наполеон бүгүнкү дүйнөнүн негизин түзгөн идеяларды топтоп, бекемдеп, жайылтты. Ал акылга сыярлык жана натыйжалуу административдик системаны түздү бул система анын империясы кулагандан кийин да сакталып калды. Көптөгөн тарыхчылар аны азыркы Европанын атасы дешет; мамлекеттик башкаруудагы мурасы анын аскердик ийгиликсиздиктеринин баарынан узак жашады.
