Надир-шах, туулганда Надркули («кереметтин кулу») аттуу, Хорасандын Дарагёз аймагындагы бекемделген Дастгерд кыштагында дүйнөгө келген. Анын атасы Имамкули афшарлардын түрк уруусунан чыккан кадыр-барктуу койчу болгон. Надирдин так төрөлгөн датасы тууралуу маселе бүгүнкүгө чейин илимий чөйрөдө талаш жаратат. Негизги версиялар эки лагерге бөлүнөт: 1688-жылдын ноябрын жактагандар (анын ичинде Лоуренс Локхарт жана Мирза Махди Астрабадинин маалыматтары) жана 1698-жылдын 6-августун жактагандар (Майкл Аксворти, Питер Эвери). Булактардагы айырмачылыктар ислам календарынын өзгөчөлүктөрү жана келечектеги шахтын төрөлүшүнө сакралдык маанай берүү үчүн жылнаамачылар кийин киргизген түзөтүүлөр менен байланыштуу.
Надркулинин балалыгы жашоого туруштук берүүнүн катаал мектеби болду. Үй-бүлө көчмөн турмушта жашап, жайында Кобкандын салкын жайлоолоруна, кышында болсо мелүүн Дастгердге көчүп жүрчү. Атасын эрте жоготкон жигит өтө чоң муктаждыкка туш болду. Дал ушул жылдар анын мүнөзүн калыптандырды: кайраттуу, назик жашаган элитага ишенбеген жана колунда калган аз гана жакындарына — апасына жана агасы Ибрахимге — чексиз берилген. Уламыш боюнча, жаш кезинде Надир менен анын апасын түркмөндөр туткундап, кулчулукка сатып жиберишкен. Бир версияга ылайык, ал качып кетүүгө жетишкен, башкасына ылайык, ал өзгөчө дипломатиялык жөндөм көрсөтүп, уурдап кеткендерди келечектеги кызматтарга убада берип, аны бошотууга ынандырган. 10 жашка чыкканда эле ал ат үстүндө мыкты жүргөн, мергенчи жана жоокер болуп, салттуу куралдар — жаа жана дротиктерди виртуоздук менен колдонгон.
Болжол менен 15 жашында Надир Абиварддын наместнигине — таасирдүү афшар көсөмү Баба Али-бекке — кызматка кирген. Жөнөкөй мушкетёр (тюфенгчи) болуп карьерасын баштаган ал тез эле келечек ок атуучу куралдын артында экенин аңдаган. Дал ушул жерде ал кийин бүткүл аймактагы согуштардын жүзүн өзгөртө турган болочок аскердик реформасынын пайдубалын түптөдү.
Анын кызматы каракчыларды кубалоо жана олжону кайтарып алуу менен байланыштуу болгон, анын бир бөлүгү ушактарга караганда өзүнүн колуна да түшүп турган. Бирок дал согуштагы кызматтары ага жогорку коомго жол ачты. 1714–1715-жылдары түркмөн чабуулун талкалагандан кийин Надир сафевид шахы Султан Хусейн Iге Исфаханга чабарман болуп жиберилди. Ал жактан 100 туман сыйлык алды, бирок, балким, дал ошол убакта «хорасандык провинциалды» шылдыңдаган сарай ак сөөктөрүнө болгон жек көрүүсү жаралган.
1715-жылы Надир өзүнүн абалын бекемдеп, Баба Али-бектин кызына үйлөндү, ал эми 1719-жылдын 15-апрелинде анын тун уулу Реза Кули төрөлдү. 1716-жылы кайын атасы абдали уруусу менен болгон салгылашта каза болгондон кийин Надир акырындап Абиварддын администрациясын өзүнө баш ийдирип, борбордон башка наместниктер расмий дайындалганына карабай, аймактын чыныгы башкаруучусу болуп калды.
1722-жылы Иранды кырсык басты: Мир Махмуд Хотакунун жетекчилигиндеги афгандар Исфаханды басып алышты. Сефевиддер династиясы иш жүзүндө кулады. Хорасанда анархия өкүм сүрүп, Надир тартиптүү, бирок чакан аскер бөлүгүн — «Атак армиясы» деп белгилүү кошуунду — баштап чыкты.
Аймактагы анын башкы атаандашы Мешхедди басып алып, өзүн легендарлуу падышалардын мураскери деп жарыялаган Малик Махмуд Систани болду. Надир кылдат оюн жүргүздү: Малик Махмуддун бийлигин формалдуу таанып, анын орун басары болуп, дал ушул статусту майда атаандаштарды жок кылууга колдонду. Ага Хорасандын бардык тарабынан жоокерлер агылып келе баштады, алардын арасында Надир Калаттын алынгыс чебин ишенип тапшырган ишенимдүү Тахмасп-хан Джалаир да бар эле. Систани менен акыркы ажырым 1724-жылы болду: Надир өзүнүн артиллериясын жана үстүнө замбурактар — төөлөргө орнотулган замбиректерди — колдонуп, ачык согуш баштады.
1726-жылы Хорасанга Сефевиддердин мыйзамдуу мураскери Тахмасп II келди; ал каджар көсөмү Фатх-Али-хандын көзөмөлүндө турган. Надир муну өз бийлигин легитимдештирүү үчүн мүмкүнчүлүк катары көрдү. 1726-жылдын 19-сентябрында ал шахка ант берип, «хан» титулун алды. Лагердеги интригалардын айынан Фатх-Али-хан чыккынчы деп айыпталып, өлүм жазасына тартылды, ал эми Надир башкы колбашчы (гурчибаши) болуп, Тахмаспкули-хан («Тахмасптын кулу») деген атты кабыл алды.
Ошол эле жылдын ноябрында эки айлык курчоодон кийин жана Малик Махмуддун аскер башчысынын чыккынчылыгынын аркасында Мешхед шаары кулады. Систанинин өзү көп өтпөй өлүм жазасына тартылды. Хорасан тынчытылды, бирок амбициялуу генерал менен алсыз, бирок өч алуучу шахтын мамилеси чыңалган бойдон калды. 1727-жылы Надир шахты кайра баш ийдирүү үчүн Сабзаварды курчоого да аргасыз болуп, андан кийин иш жүзүндө анын мөөрүн тартып алып, анын атынан башкарууга өттү.
Борборго жүрүш кылуудан мурун Надир тылын коопсуздандырууну чечти. 1729-жылы ал Гераттагы абдали афгандарына каршы кампания баштады. Кафер-Кала жана Шакибане жанындагы салгылашуулар иран жөө аскерлеринин жана Надирдин тактикасынын артыкчылыгын көрсөттү. Абдалилер Ирандын бийлигин таанып, алардын көбү анын армиясына да кошулду.
Ошол эле учурда батышта Исфаханда бийлик кылган Ашраф-шах Хотаки кыймылга келди. Чечүүчү кагылыш 1729-жылдын 29-сентябрында Дамган (Мехмандост) жанындагы салгылашта болду. Афгандардын саны басымдуу болгонуна карабастан (25 миңге каршы 40 миң), Надирдин тартиптүү мушкетёрлору жана анын артиллериясы душмандын катарын түз эле талкалады. Ашраф Исфаханга качты.
Андан кийин жеңиштердин тизмеги — Хвар капчыгайындагы буктурма жана акыркы кандуу Мурчахор салгылашы (1729-жылдын 13-ноябры) болду. Ирандагы афган үстөмдүгү кыйратылды. Ашраф-шах дүрбөлөңгө түшүп, казынаны жана кадыр-барктуу барымтадагыларды алып, Исфаханды таштап кетти.
1729-жылдын 16-ноябрында Надир Исфаханга кирди. Афган эзүүсүнүн жылдарынан азап чеккен шаар жеңүүчүнү салтанат менен тосуп алды. Надир шах Тахмасп IIни шаар дарбазасынын сыртынан өзү тосуп алып, Сефевиддер династиясынын иран тактысындагы бийлигин калыбына келтирди. Бирок баары түшүнүп турган: өлкөнүн чыныгы ээси эми шах эмес, «Тахмасптын кулу» болгон, анын замбиректери менен тартиптүү полктору мамлекеттин жашоосунун жалгыз кепилдиги болуп калган.
Исфаханга салтанаттуу киргенден кийин Надир-шахтын тарыхы алгач Иранды дүйнөлүк күч-кубаттын чокусуна чыгарган, кийин шектенүү менен террордун туңгуюгуна таштаган тездиктүү басып алууларга айланды.
1729-жылы Исфахандын бошотулушу шаардыктарга тынчтык менен катар жаңы сыноолорду да алып келди. Афгандардан кийин калган аз олжого көңүлү калган Надирдин ачка аскерлери тоноп-талоого өтүштү. Өзүн «купуяда» куткара албаган жакырларды бүт үй-бүлөсү менен кулчулукка сатып жиберишти, ал эми европалык соода компаниялары чиновниктердин кысымы астында акыркы каражаттарын өткөрүп беришти.
Бул маалда шах Тахмасп II Надирден Ашраф Хотакини кууп, сефевид ханбийкелерин куткарууну жалдырады. Надир жука саясатчы катары катуу шарттарды койду: Хорасан, Мазандаран жана Кирман үстүнөн бийлик, армия үчүн салык чогултуу укугу жана жиги (үч канаттан турган бийлик символу) тагынуу укугу. Шахтын карындашы Разия Бегумга үйлөнүү менен легитимдүүлүктү бекемдеп, Надир жортуулга чыкты.
1729-жылдын 24-декабрында Зеркан жанындагы салгылашта афгандар акырындап жана толук талкаланды. Ашраф Кандагар тарапка качты, бирок анын арьергарды Пол-э Фаса көпүрөсүнүн жанында жетилип калды. Гильзаилердин көптөгөн жогорку өкүлдөрү өлүм жазасына тартылып, ханбийкелер кайтарылып алынды. Ашрафтын өзү көп өтпөй Кандагарда мурдагы таарынычтары үчүн өч алган өз урукташтарынын колунан өлдү.
Ультиматумдарга жооп күтпөстөн, 1730-жылдын 8-мартында Надир Осмон империясына каршы кампания баштады. Нахаванддагы биринчи жеңиш Малайер дарыясынын өрөөнүндөгү чечүүчү салгылашка жол ачты. Надирдин оң канатынын күтүүсүз соккусу 30 миңдик осмон аскерин качууга мажбур кылды. Хамадан жана Керманшах согушсуз бошотулду.
Азербайжанга чабуул ушунчалык ылдам болду, осмондор аймакты бир нече жуманын ичинде көзөмөлдөн чыгарып жиберишти. Чыгыштагы жеңилүүлөр Стамбулдагы мамлекеттик төңкөрүшкө алып келип, султан Ахмед III кулатылып, улуу визирь өлтүрүлдү. Надир Эриванга жүрүүгө даяр эле, бирок 1730-жылдын августунда Хорасандан кооптуу кабар келди: Герат кайра көтөрүлдү.
Көтөрүлүштү Зульфигар-хан жетектеди. Надирдин агасы Ибрагим өзүнүн эрдигин далилдөөгө аракет кылып жеңилип калды, ал эми Мешхедди коргоо Надирдин 12 жаштагы уулу Реза-кулинин мойнуна түштү. Надир 1730-жылдын ноябрында Хорасанга келип, кеңири даярдык баштады.
1731-жылы Гераттын курчоосу өтө кыйнаган болду. Бир учурларда Надир түнкү чабуул маалында мунарага кыпчылып, дээрлик каза боло жаздады. Бирок тартип өз сөзүн айтып, 1732-жылдын февралында Герат багынды. Надир күтүүсүз жумшактык көрсөтүп, кыргынды болтурбай, 60 миң абдали афганын Хорасанга көчүрүп келип, аларды болочок армиясынын элиталык бөлүгү катары пайдаланууну көздөдү.
1734–1736-жылдары Надир Кавказга көңүл бурду. Анын максаты Ширван жана осмондордун вассалы Сурхай-ханды тынчытүү эле. 1734-жылдын августунда Надир Шемахыны ээлеп алды. Күч дипломатиясын колдонуп, ал Россияга согуш менен коркутуп, Баку менен Дербентти кайтарып берүүгө жетишти; алар акырында союздаштык келишим боюнча Иранга өткөрүлдү.
Дагестандагы кампаниялар өтө ырайымсыз болду. 1735-жылы Надир Девебатанда Сурхайдын, түрк аскерлеринин жана крым татарларынын бириккен күчтөрүн талкалады. Көп өтпөй Гянджа, Тифлис жана Эривань кулады. Крым ханы Каплан Гирей Надирдин жакындап калганын угуп, шашылыш артка чегинди. Надир аймактагы бийлигин калыбына келтирип, өз кишилерин дайындады, алардын ичинде Хасфуладды Тарков шамхалы катары да койду.
1736-жылдын мартында Муган түздүгүндө тарыхый жыйын (Курултай) өттү. Надир төбөлдөрдүн курчоосунда душмандарды кууп чыкканын айтып, эми эл падыша тандашы керек экенин билдирди. Армиянын кысымы астында ак сөөктөр аны шах деп жарыялашты.
Надир беш шарт койду, алардын эң башкысы — осмондор менен кылымдарга созулган кастыкты токтотуу үчүн джафарит мазхабын (сунниттик канонго ылайык реформаланган шиизм) таануу эле. Каршы чыккан адамдарды (анын ичинде шиит дин жетекчиси мулла Башини) дароо эле өлүм жазасына тартышты. Сефевиддер династиясын түп-тамырынан көмүү үчүн 1740-жылы жаш Аббас III жана анын атасы Тахмасп II Надирдин буйругу менен өлтүрүлдү.
1738-жылы Надир Индияга басып кирди. Буга Улуу Могол Мухаммед-шахтын афган качкындарын өткөрүп берүүдөн баш тартуусу себеп болду. 1739-жылдын февралында Карнал жанында могол армиясын талкалап, Надир 8-мартта Делиге кирди.
Үч күндөн кийин шаарда көтөрүлүш чыкты. Баш ийбестикке ачууланган Надир кырғынды баштоого буйрук берди. Таңдан түшкө чейин шаар кылыч менен оттун бийлигинде калды. Бирок көп өтпөй ачуусу салтанатка айланып, Надирдин уулу Тимур үйүнүн ханбийкесине үйлөндү, ал эми шах өзү Персияга кайтып, өзү менен кошо легендарлуу байлыктарды алып кетти: алмаздар менен кооздолгон Павлиний так. Кохинур жана Дарья-и-Нур алмаздары. Иран элин үч жылга салыктан бошотууга мүмкүндүк берген зор акча суммалары.
Индиядан кайтып келгенден жана Түркестанга болгон жортуулдан кийин (Бухара менен Хиваны баш ийдирүү), Надирдин мүнөзү тездик менен өзгөрө баштады. Бурулуш учур 1741-жылдагы кол салуу болду, ал үчүн ал өзүнүн уулу Реза-кулини айыптады. 1743-жылы ал мураскорун көзүн чыгартып сокур кылууга буйрук берип, кийин катуу өкүнүп, бул буйрукту токтото албаган 50 төбөлдү өлүм жазасына тартты.
Надирдин өмүрүнүн акыркы жылдары — бул токтобогон казуулар, көтөрүлүштөр жана чектен чыккан салыктар доору (ал мурда кечирген алым-салыктарды да кайра өндүргөн). 1741–1743-жылдары анын Дагестанда «лезгин арстандарына» каршы кампаниясы кырсык менен аяктады: Андалал салгылашында Надир аскеринин жарымын жана казынасын жоготту.
1747-жылга карата шахка болгон жек көрүү чегине жетти. Надир түрк офицерлерине ишенбей калып, аларды афган гвардиясынын жардамы менен камакка алууну пландаган. Бирок кызылбаш офицерлеринин ичиндеги кутумчулар аны алдын алышты. 1747-жылдын 20-июнуна караган түнү алар анын чатырын басып киришти. Катуу каршылык көрсөткөнүнө карабай, «Персиянын Кылычы» өлтүрүлдү.
Надир-шах парадокстарга толгон адам болгон. 100 ярддан буйрук бере алган күркүрөгөн үнгө жана укмуштуу эс тутумга (ал миңдеген жоокерлерди жүзүнөн тааныган) ээ болуп, ал назик жашоону жек көрчү. Анын сарайы чатыр, тактысы болсо — ээр эле.
«Насрулла — Надир-шахтын уулу, кылычтын уулу, жана андан ары 70-муунга чейин», — индиялык ханбийкеге уулун үйлөнтүү үчүн санжыра сурашканда анын жообу ушундай болгон.
Ал Европада Александр Македонскийге салыштырылган, ал эми Наполеон Бонапарт өзүнүн кумири катары эсептеген «акыркы улуу азиялык баскынчы» болгон. Бирок өмүрүнүн акырындагы ырайымсыздыгы жана ач көздүгү өлкөнүн куткаруучусун анын жазалоочусуна айландырды. Анын өлүмүнөн кийин Афшариддер империясы дароо ыдырап, артында кыска мөөнөттүү жана кандуу улуулуктун гана элесин калтырды.
