Тагай бий, башкача айтканда Мухаммед Кыргыз, азыркы Кыргызстан аймагында жашаган кыргыздардын «оң» жана «сол» канатын бириктирүүгө жетишкен алгачкы жол башчы катары тарыхка кирген. Ал өз калкынын келечеги биримдикке, күчкө жана көз карандысыздыкка жараша турганын терең аңдап, тууган уруулар менен байланышты бекемдөөгө багытталган тышкы саясат жүргүзгөн. 1508-жылы ал кыргыздардын ханы деп жарыяланган.
XVI кылымдын башында Борбор Азиядагы саясий абал абдан туруксуз эле. Шайбани-хан өлгөндөн кийин анын мамлекеттери майда ээликтерге мисалы, Бухара жана Хива хандыктарына бөлүнүп кетти. Бул феодалдык парчалануу мамлекеттерди алсыратып, коңшулардан коркунучту күчөткөн. Ошол маалда кыргыз коомунда феодалдашуу жараяны ылдамдап, урук-тукм акцияетинин биилердин ролу өстү. Өз күчүн сезген кыргыз эли бийлик тек гана Чыңгызхан тукумуна өтүшү керек деген салтты үзгүлтүккө учуруп, башкаруучу катары Мухаммедди тандады.
Мухаммед Кыргыз ишмердигин Моголистандын бийлигинен кыргыздарды толук бошотуу үчүн активдүү күрөш менен баштады. Ал могол өкүмдарларынын өз ара кагылыштарын чебер колдонуп, такка талапкерлердин бири Султан-Саидди колдоду. Кыргыздардын аскерий жардамы менен Султан-Саид 1514-жылы Кашкар, Йаркенд жана Хотанды багындырып, өз бийлигин бүтүндөй Чыгыш Түркстанга жайган.
Бирок Султан-Саид ишенимсиз союздаш болуп чыкты. Кыргыз жерлеринин бай жайлоолорун көргөн соң, ал союздук макулдашууну бузду. 1517-жылы кыргыздарды исламга урматсыздык жана талап-тоноочулук үчүн айыптап, чоң кол менен алардын жерине бастырып кирди. Капысынан келген чыккынчылыкты күтпөгөн Мухаммед шашылыш түрдө кошуун чогултуп, мурдагы союздашын Ысык-Көл жээгиндеги Барскоон аймагында тосуп чыкты. Кыргыздар катуу каршылык көрсөткөнүнө карабай, жеңилүү ызаасын тартышты, Мухаммеддин өзү туткунга түшүп, Кашкардын зынданына ташталды.
Султан-Саид Мухаммедди туткунга алуу Кыргызстанды толук баш ийдирүүгө жол ачат деп үмүттөнгөн. Бирок анын дайындоолору бийликти кармай албай, кыргыздар каршылыгын уланта берди. Могол ханы элди тынчтандыруу үчүн Мухаммеддин өзүн керек экенин түшүндү. 1522-жылы ал Мухаммедди түрмөдөн бошотуп, Кыргызстанга өзүнүн наместниги кылып дайындады да, чыныгы башкаруучу болуп турушу үчүн аны менен кошо уулу Рашидди жөнөттү.
Алгач баары ойдолой кеткендей көрүндү, уруулар Мухаммеддин бийлигин таанышты. Бирок иш жүзүндө ал моголдордун буйруктарын аткарууну көздөгөн эмес. Мухаммед жашыруун түрдө казактар жана өзбектер менен союз түзүүнүн жолун издеп, Рашидди кууп чыгып, толук эгемендүүлүктү калыбына келтирүүнү самады. 1524-жылы ал казак султаны Тахир менен союз түздү, бирок чечүүчү учур келгенде Тахир ага жардам бербей койду. Бул келишим тууралуу могол ханы билип калды. Мухаммед кайрадан кармалып, Кашкарга жөнөтүлдү жана 1533-жылы Султан-Саид каза болгонго чейин зынданда отурду.
Мухаммед экинчи ирет туткунга алынгандан кийин, кыргыздар могол бийлигин таануудан таптакыр баш тартышты. Алар Жетисуу казактары менен бекем аскер-саясий союз түзүштү. 1526-жылы кыргыздар менен казактардын бириккен күчү Рашидди Кыргызстандан качууга мажбур кылды. Ага жардамга жиберилген могол аскерлери бириккен душман күчүнө жолукканда салгылашууга батынбай, аймактан чыгып кетишти да, эбегейсиз көп жылкы айдап кетишти. Эл ичинде бул жортуул «кой жортуул» деп аталып калды.
Султан-Саид кыргыздарды эч качан толук баш ийдире алган жок. Анын өлүмүнөн кийин бийлик уулу Рашидге өтүп, ал өзүнүн уятка калганын эстеп, кыргыз жерлерине тоноп-талап салган чабуулдарын улантты. 1537-жылы чоң салгылаш болуп, кыргыздар менен казактар зор жоготууларга учурашты, бирок моголдор да миңдеген жоокеринен айрылды. Ошол урушта казак ханы каза болду. Бирок бул да алардын духун сындыра алган жок. Рашид-хандын уулу Абд ал-Латиф жаңы жортуулдарга чыкты, бирок кыргыз жоокери тарабынан өлтүрүлдү.
Көп өтпөй кыргыздар менен казактардын арасында ички келишпестиктер пайда болуп, алардын союзу ыдырады. Рашид-хан муну пайдаланып, эки тарапты тең салгылашта талкалап, анда Хакк-Назар хан да курман болду. Казак уруулары чегинүүгө аргасыз болушса, кыргыздар Теңир-Тоодо туруп, күрөштү уланта беришти. Моголдордун катуу басымына карабастан, алар өз эгемендүүлүгүн сактап калышты. Кыргыз эли күчтүүлүк сан менен гана эмес, рухтун туруктуулугу менен да өлчөнөрүн далилдеди.
