XIII кылымдын башында Ануштегиниддер династиясы башкарып турган Хорезмшах мамлекети күч-кубаттын туу чокусуна жеткен эле. Хорезмшах Ала ад-Дин Мухаммед II Индия менен Персия чек арасынан тартып Арал деңизи жээгине чейинки кеңири аймактарды көзөмөлдөп турган, анын ичинде Мерв, Самарканд, Бухара, Үргенч сыяктуу байыркы шаарлар бар эле. Бул гүлдөгөн соодасы бар бай мамлекет болчу, бирок ички карама-каршылыктар жана саясий түзүлүшүнүн алсыздыгы аны осал кылган.
Ал убакта Түндүк Кытайды багынтып, каракытайларды талкалаган Чыңгыз хандын монголдору Хорезм чек арасына келип, соода жана дипломатиялык байланыш орнотууну каалашкан. 1218-жылы Чыңгыз хан Отрар шаарына болжол менен 450 кишиден турган чоң соода кербенин, элчилери менен кошо жөнөткөн. Кербенде кымбат баалуу терилер, кездемелер, күмүш, алтын жана шах үчүн белектер бар болчу.
Бирок Отрардын наместниги Иналчук (Гайыр-хан деп да аталган) кербенди тыңчылыкка шектеп, соодагерлерди камакка алып, алардын товарларын тартып алып, андан кийин бардыгын өлтүрүүнү буйрук кылган. Бул дипломатиялык укукту одоно бузуу жана Чыңгыз хан үчүн жеке кемсинтүү болду.
Чыңгыз хан согуштан качуу ниетинде дагы үч кишиден турган элчилик жөнөтүп, Иналчукту сотко өткөрүп берүүнү талап кылды. Бирок Мухаммед II баш тартуу менен токтобостон, дагы да чоң кемсинтүү жасады: башкы элчини өлтүртүп, экөөнүн сакалдарын кырдырып жиберди. Бул окуя тынчтыкты таптакыр бузуп, согушка түздөн-түз себеп болду.
Чыңгыз хан кылдат даярдык көрдү. Ал 200–210 миң жоокерден турган чоң аскер чогултуп, аны бир нече корпуска бөлдү. Негизги кол башчылар: Сүбэдэй, Жэбэ, Тохучар, Чагатай жана Өгэдэй болушкан. Кампаниянын максаты жөн гана жазалоо эмес, Хорезмшах мамлекетин толугу менен жок кылуу эле. Монголдор бир эле учурда ири шаарларга сокку уруу, душмандын артына айланып өтүү жана дарыяларды тосуу сыяктуу стратегия иштеп чыгышты.
Биринчи сокку Отрарга тийди. Чыңгыз хан бул жерге Чагатай менен Өгэдэй баштаган күчтөрдү жөнөттү. Шаар курчоого алынып, узак убакытка курчоо согушуна дуушар болду. Монголдор дубалдарды бузуучу тарандорду, тепкичтерди, казма жолдорду жана катапульттарды колдонушту. Коргонгондор айыгышкан каршылык көрсөтүштү, бирок чыккынчылык чечүүчү ролду ойноду: шаардын бир кол башчысы Каража-хаджиб дубалдын бөлүгүн монголдорго өткөрүп берди. Отрар кулады. Иналчук туткунга түшүп, Чыңгыз хандын алдына алып келинди. Летопистердин айтуусунда аны кыздырылган күмүштү оозуна куюп өлтүрүшкөн. Шаардын калкы кырып-жойулуп же кулга айландырылды, шаар өрттөлдү.
1220-жылдын башында Чыңгыз хан Кызылкум чөлүнөн күтүлбөгөндөй тез өтүп, Бухара дубалына капысынан пайда болду. Гарнизон мындай жүрүштү күтпөй, чочуп калды. Кыска курчоодон кийин айрым тургундар дарбазаларды ачып беришти.
Чыңгыз хан шаарга кирип, элине белгилүү сөзүн айтты: «Мен — Кудайдын камчысы болом. Эгерде силер чоң күнөөлөрдү кылбасаңар, Кудай мени силерге жибермек эмес.»
Бухара таланып-тонолду, мечиттер ыйыктыктан ажыратылып, атканага айландырылды, элдин чоң бөлүгү кулга айдалып кетти. Бухарадан кийин монгол аскерлери Хорезмдин борбору Самаркандга бет алды.
Самарканд күчтүү бекемделген жана 110 миңге чейин жоокерден турган гарнизону бар эле, анын ичинде түрктөр, ирандыктар, атүгүл грузин жана кавказдык жалданма жоокерлер бар болчу. Монголдор шаарды курчап, чоң курчоо техникаларын колдонушту: катапульттар, дубал бузуучу куралдар, баллисталар. Бир нече күн дубалдардын алдында айыгышкан салгылашуу болду. Бирок айрым жалданмалар каршылыктын пайдасыздыгын түшүнүп, монголдор тарапка өтүп кетишти. Көп өтпөй каршылык кыйрады. Монголдор шаарга кирип, кыргын салды. Летопистер он миңдеген адамдар өлтүрүлгөнүн жазышат, усталар жана кол өнөрчүлөр Моңголияга айдалып, калгандары кулга айдалган.
Борбор кулагандан кийин шах Мухаммед армиясы менен мамлекетке көзөмөлүн жоготту. Аскерлерди чогултуп, каршылык көрсөтүүнүн ордуна, батышка качып жөнөдү. Чыңгыз хан аны кууп келип, колго түшүрүүнү Сүбэдэй менен Жэбэге тапшырды.
Мухаммед Хорасан жана Мазендерандын аймактары аркылуу качып, Каспий деңизине жетип, аралда жашынып калды. Ал жерде жалгыздыкта 1220/1221-жылкы кышта көз жумуп, бийликти уулу Жалал ад-Динге калтырды.
Жалал ад-Дин күч топтоп, каршылык көрсөтүүгө аракет кылды. Ал Парвандагы кичине салгылашта монголдордун бир бөлүгүн жеңди, бирок көп өтпөй Инд дарыясында Чыңгыз хандын өзүнө туш келди. Чечүүчү салгылашта хорезмдиктер толук жеңилди. Летопистердин айтымында, курчалып калганын түшүнгөн Жалал ад-Дин атын айдап, Инд дарыясынын бороондуу агымына секирип түшүп, сүзүп өтүп качып кеткен. Монголдор анын эрдигине таасирленип, аны артынан куубай коюшкан.
1221-жылга келгенде Хорезм мамлекети толук жок болду. Мерв, Нишапур, Гургандж сыяктуу шаарлар жер менен жексен болуп, калкы кырылып же кулга айдалды. Монголдор келечектеги каршылыкты алдын алуу үчүн бүтүндөй аймактарды кыйраткан катуу катаалдыгын көрсөтүштү.
Хорезмдин басып алынышы монголдорго Персияга, Кавказга жана Чыгыш Европага жол ачып, дүйнөгө Чыңгыз ханга баш ийбөө толук жок кылууга алып келерин көрсөттү.
