XII кылымдын ортосу. Чыгыш Монголиянын талаалары жана коңшу жерлер дайыма чыңалуу абалында жашачу. Цзинь империясынын чжурчжэнь императорлору көчмөндөрдүн күчөшүнөн коркуп, талаада «совершеннолетнихди кыскартуу» деп аталган катаал саясат жүргүзүшчү. Ар үч жылда Цзинь империясынын тандалган корпустары чек арадан өтүп, кыштактарды өрттөп, чоң кишилерди өлтүрүп же кулчулукка айдап кетишчү. Чжурчжэньдер үчүн бул коопсуздук чарасы болсо, көчмөндөр үчүн бул геноцид жана түбөлүк өч алуу себеби эле.
Мунун жооп кайтаруусу катары монгол уруулар чек ара аймактарына кол салышчу. Айрыкча татарлар Цзиньди кыйнап келишчү: алардын күтүлбөгөн чабуулдары соода жолдорун бузуп, чек ара гарнизондорун дайыма даярдыкта кармоого мажбур кылчу.
1196-жылы чжурчжэньдер татар коркунучун жок кылуу үчүн Ваньянь Сян баштаган жорук уюштурду. Керуленде талкалангандан кийин татарлар Ульчжа дарыясына качышты, бирок Ван Аньго корпусу аларды куугунтуктады. Ушул учурда талаадагы союздаштар — Тоорил кереиттери менен Тэмүжиндин монголдору сахнага чыгышты. Күчтөрүн бириктирип, алар Торей көлүнүн жанында татарларга чечүүчү сокку беришти.
Бул жеңиш бардык катышуучуларга пайда алып келди: Чингисхан чжурчжэньдерден чаутхури даражасын алды, Тоорилге «ван» титулу ыйгарылды. Талаада бул алардын бийлигин бекемдөөчү белги катары кабыл алынды.
Бирок көп узабай Цзинь империясынын ичинде баш аламандыктар чыкты. Сырттагы активдүү саясат басаңдап, бул Тэмүжинге Чыгыш Монголияда бекемделүүгө жол ачты. Ал 1202-жылы татарларды, 1203-жылы мурдагы союздашы кереиттерди, 1204-жылы наймандар менен меркиттерди талкалады.
1206-жылы улуу курултайда Тэмүжин бардык монголдордун улуу ханы болуп жарыяланып, жаңы ысым — Чингисханды алды.
Чингисхан түздөн-түз Цзиньге сокку урууну аймактагы эң күчтүү мамлекет менен согуш деп түшүнгөн. Ошондуктан ал адегенде канаттарын бекемдөөнү чечти. 1207–1209-жылдары ал батыштагы коңшу Си Ся мамлекетине жорук жүргүздү. Тангу тагы батыл каршылык көрсөткөнү менен акыры багынып, вассалдыкка макул болду. Союздун белгиси катары тангут ханышасы Чахэ Чингисхандын аялдарынын бири болду.
Ошол эле учурда уулу Жочы түндүк-батышка — Түштүк Сибирдеги «токой элине» жиберилди. Алардын бай аңчылык жерлери Чингисхандын бийлигине өттү.
Бул мезгилде жаңы союздаштар да кошула баштады: уйгур идикуту Барчук (эски душманы тангуттарга каршы), Жети-Сууда көчүп жүргөн карлуктар, Улуу Кытай дубалынын жанын көзөмөлдөгөн онгуттар. Монголия түрк, кидань жана кытай аскерлери менен толукталган чоң коалициянын борборуна айланды.
1208-жылы Цзинде император өлүп, такка Ваньянь Юнцзи чыкты. Анын дайындалышы салтка каршы келип, сарайда баш аламандык жаратты. Чингисхан муну согуштун жаңы себеби катары кабыл алды. Ал императорго табынуу ырымын жасоодон баш тартып: «Мен асман тандаганды гана император деп тааныйм. Бул болсо жөнөкөй жана алсыз» деди.
Ошентип, формалдуу түрдө Цзиньге вассал болуп турган монголдор ачык эле баш ийбей турганын көрсөтүштү.
Цзиньдин негизги күчтөрү ошол учурда Түштүк Сун менен согушуп жаткандыктан, түндүк чек аралар коргоосуз калды.
1211-жылдын жазы. Чингисхан Керуленде жүз миңге жакын аскер топтоду. Карлуктар, уйгурлар жана онгуттар ага кошулду. Жергиликти билген онгут жол көрсөтүүчүлөрү аскерди Улуу дубал тарапка жетеледи.
Монгол аскерлери Ехулин тоосуна багыт алды. Генерал Дин Се башындагы чек ара күчтөрү менен болгон алгачкы чоң салгылашуу цзиньдиктердин талкаланышы менен аяктады. Монголдор Дашуйло жана Фэнли округдарын басып алып, кыштоо жана аттарды багуу үчүн база кылышты.
А ошол эле учурда Жэбэнин чыгыш корпусу күтүлбөгөн рейд жасады: ал Цзиньдин Чыгыш борборуна жетип, алгач чегинди, бирок жүк ташуучуларын таштап, эң тез аттар менен кайра келип, шаарды басып алды. Бул монголдорду гана байытып тим болбостон, киданьдардын көтөрүлүшүнө да түрткү берди.
1211-жылдын августу. Жэбэ Байдэнчэн чебин алды — Улуу дубалдын маанилүү өткөөлү. Монголдор дубалдан өтүп, корпус-корпуска бөлүнүштү. Жэбэ Батыш борборду курчоого алып, гарнизон качып, шаар багынды.
Жочы, Өгэдэй жана Чагатайдын аскерлери дубал боюндагы округдарды талкалап өтүштү. Сюаньдэфуда монголдор Цзиньдин негизги күчтөрүн капканга түшүрүп жок кылышты — бул кампаниянын бурулуш учуру болду.
1212-жылы монголдор кайра Сюаньдэфуну алышты, бирок Батыш борборду курчоо учурунда Чингисхан жарадар болуп, курчоо токтотулду. Чжурчжэньдер дубалдарга жана артиллерияга таянган коргонууга өтүштү, монголдор болсо айыл-кыштактарды талкалап, азык-түлүк базасын кыйратты.
1213-жылы Чингисхан жаңы чабуул баштады. Монголдор борборго жетип, Хуайлай жанында цзиньдиктерди жеңди, андан соң Цзыцзинкоу ашуусу аркылуу алардын коргонуусун айланып өтүп, Цзюйюйгуань чебин күтүүсүздөн алышты.
Аскерди үч корпуско бөлүп, Чингисхан түндүк Кытайдын дээрлик бардыгын талкалады. Үрөйү учкан Цзинь өкмөтү тынчтык сунуштады: ханзаада, алтын, жибек, 500 жигит жана кыз, 3000 ат. Чингисхан макул болду, бирок көп өтпөй империядагы көтөрүлүштөр согушту кайра жандандырды.
1215-жылы Чжунду (Орто борбор) кулады. Шаар пландуу талап-тоноого дуушар болуп, Чингисхан баалуулуктарды каттоо үчүн жооптууларды дайындап, баш аламандыкка жол бербеди.
Империя Цзинь кыйрай баштады: кидань жана кытай көтөрүлүштөрү, Пусянь Ваньну жетектеген Дун Ся мамлекетинин түзүлүшү, Түштүк Сундун чабуулдары.
1217-жылы Чингисхан Мухалини Кытайдагы наместник кылып дайындады. Ал акырындык менен шаарларды алып, гарнизондор калтырып, жергиликтүү элдерден аскерлер түздү. 1220-жылга чейин монголдор дээрлик бүт Түндүк Кытайды көзөмөлдөшчү.
1227-жылы Чингисхан каза болгондо Цзиньге убактылуу дем алуу мүмкүнчүлүгү түзүлдү. Бирок 1230-жылы жаңы улуу хан Өгэдэй жоркту улантты. Аскерлер эки тараптан чабуул койду: Өгэдэй менен Толуй түндүктөн Шаньсиге, Субэдэй түштүктөн Шэньсиге багыт алды.
1231–1232-жылдары Бяньцзин (Түштүк борбор) узак курчоого алынды. Артиллерия, ок-дарылар колдонулду, ачарчылык менен оору шаарды талкалады.
1233-жылдын жазы. Шаар кулады, император Цайчжоуга качты. Монголдор Түштүк Сун менен бирге Цайчжону курчап, акыры 1234-жылдын башында шаарды алышты. Акыркы император өзүн өлтүрдү.
Ошентип, Цзинь империясы жок болду, анын бардык жерлери Монгол империясынын курамына кошулду.
