Каракытайлар Кытайды Ляо династиясы (907–1125) учурунда башкарган кидандардын тукумдары эле. Алардын мамлекетин Цзинь династиясынын чжурчжэндери кыйратып, акыркы Ляо императорунун тууганы Елюй Даши баштаган калктын калдыктары батышты көздөй көчүп кетишкен. 1124-жылы Елюй Даши жаш кезинде эле окумуштуу жана байыркы кытай поэзиясын мыкты билген инсан болгондуктан, өз мамлекетинин акыркы кулашын күтпөй кырк миң жоокерди ээрчитип жөнөгөн. Ушул көч Каракытай каганаты деген жаңы мамлекеттин негизделишине алып келген.
Талас жана Чүй дарыяларынын өрөөндөрүнө отурукташкан соң, Елюй Даши бөлөк-бөлөк жашаган түрк урууларына үстөмдүк орнотуп, Караханийлердин жерлерин багынтып, Кашкар менен Хотандын чептерин ээлеп алган. Орто Азияда «кара кидандар» деп аталып калган кидандар бат эле аймактагы алдыңкы күчкө айланышты. 1141-жылы Катвандагы салгылашта алардын аскерлери султан Санджардын селжуктарына жана алардын союздаштары болгон караханий өкүмдарларына катуу сокку урган. Бул жеңиш Каракытайларга Орто Азиядагы коркунучтуу күч деген даңк алып келген.
Бирок кочмон мамлекеттерде көп кездешкендей эле, алардын бийлиги акырындап алсырай баштады. Баш ийдирилген элдердин тынымсыз көтөрүлүштөрү, ички жаңжалдар жана династиялык талаш-тартыштар мамлекетти алсыратты. XIII кылымдын башына келип, каганат тышкы чабуулга аябай алсыз болуп калган.
1204-жылы Чыңгызхан наймандарды талкалагандан кийин, алардын башкаруучусунун уулу Күчлүк батышты көздөй качып кетти. Ал башпаанек издеп Каракытай каганатына келип, гурхан Елюй Жулху аны урмат менен кабыл алып, кол башчы кылып дайындап, кызына үйлөндүргөн.
Бирок Күчлүк абдан амбициялуу болуп, вассалдын ролу менен чектелүүнү каалаган жок. Каракытайлар менен Хорезмшахтын ортосундагы согуш маалында ал Хорезмдин өкүмдары Мухаммед IIнин колдоосун алып, мамлекеттик төңкөрүш уюштурду. Гурхан болгону аты эле бар бийликке ээ болуп калды, ал эми чыныгы бийлик Күчлүккө өттү.
1213-жылы Елюй Жулху каза болгондон кийин Күчлүк расмий түрдө такка чыгып, хандыкты толугу менен өз колуна алды.
Күчлүк Несториан христиандарынын үй-бүлөсүнөн чыккан, бирок каракытай сарайына келген соң буддизмди кабыл алган. Бул диний саясатты кескин өзгөрттү. Хандыктагы калктын басымдуу бөлүгү мусулмандар болгондуктан, жаңы өкүмдар аларды кысымга алып, буддизм же христиандыкты кабыл алууну талап кыла баштады.
Өзгөчө нааразылык карлуктардын ханы Бузардын өлтүрүлүшү жана Алмалык шаарынын курчоосунан чыкты. Өзүн монголдордун вассалы деп эсептеген Бузардын жесири Чыңгызханга элчи жиберип жардам сурады. Бул окуя монголдордун каракытай иштерине кийлигишүүсүнө шылтоо болду.
1216-жылы Чыңгызхан Каракытай каганатына каршы өзүнүн кол башчысы Жэбэге эки түмөн аскер менен жөнөттү. Ошол эле учурда Сүбөдэй дагы эки түмөн менен меркиттерге каршы жортуулга чыгуу буйругун алды. Эки кол Алтай жана Тарбагатай тоолорун ашып, Алмалыкка чейин чогуу жүрүш жасады. Бул жерде Сүбөдэй меркиттерди талкалоо жана Жэбэнин канатын Хорезмден боло турган мүмкүн болгон соккудан коргоо үчүн түштүк-батышты көздөй бурулду.
Жэбэ Алмалыктын курчоосун токтотуп, Балкаш көлүнүн түштүгүнө, Каракытай жерине тереңдеп кирди. Анын максаты хандык борбору Баласагун болчу.
Баласагун алдында монголдор Күчлүк башында турган отуз миңдик аскер менен беттешти. Салгылаш хандык аскерлеринин толук талкаланышы менен аяктады. Борборду кармап калууга мүмкүн эместигин түшүнгөн Күчлүк Кашкарга качып кетти.
Жэбэ багындырылган шаарларга киргенде диний кысымдарды дароо токтотуп, ар ким өз динин эркин тутууга укуктуу экенин жарыялады. Бул саясат узактан бери нааразы болуп келген мусулмандар арасында чоң колдоо тапты.
1217-жылы монгол аскери Кашкарга жетти. Диний эркиндик убадасынан дем алган шаар тургундары көтөрүлүп, Жэбэге дарбазаларды ачып беришти. Күчлүк дагы качып, бул жолу Памир тоолоруна, Бадахшанга жөнөдү.
Тарыхчы Ата-Малик Жувейнинин маалыматына караганда, аны алыста жайгашкан тоо райондоруна чейин кубалашкан. Акыры жергиликтүү аңчылардын тобу аны таап алып, монголдорго өткөрүп беришкен. Борбордук Азияны башкарууну самаган ханзаада дароо эле башы алынган.
Күчлүк бийлигинин кулатылышы менен Каракытай каганаты иш жүзүндө жок болду. Каганаттын жерлери Монгол мамлекетинин көзөмөлүнө өтүп, эл жаңы бийликти каршылыксыз кабыл алды.
