Римдин эң коркунучтуу душмандарынын биринин тарыхы Кара деңиздин жээгинде жайгашкан Понт падышалыгынын бермети болгон жээктеги Синопа шаарында башталган. Дал ушул жерде падыша Митридат V Эвергеттин, б.з.ч. 150–120-жылдары башкарган өкүмдардын, жана ханыша Лаодика VIнын тун уулу төрөлгөн. Митридат VI деген ысым алган бул бала өзүнүн канында Чыгыш менен Батыштын эң улуу династияларынын мурасын алып жүргөн. Анын санжыра дарагы македондук эрдик менен персиялык улуулуктун айкалышы эле: энеси тарабынан ал Александр Македонскийдин жолдошу Селевк I Никаторго барып такалса, атасы тарабынан Ахемениддердин акыркы падышасы Дарий IIIгө чейин жеткен. Понт монархтары өздөрүн жалган падыша Гауматаны кулаткан жети перстин бири Отананын мураскерлери деп сыймыктануу менен эсептешкен.
Падыша уулунун балалыгы эллинизмдин руху жана Чыгыштын катаалдыгы менен сугарылган. Энесинин көзөмөлүндө ал гректер жана перстер менен тең билим алып, укмуштуудай жөндөмдөрүн көрсөткөн. Теңтуштары араң сабат ачып жаткан кезде, Митридат грек трактаттарын эркин окуп, диндин татаал жактарына терең үңүлө баштаган. Бирок анын акылы китептер менен гана эмес, башка жолдор менен да чыңалган: ат минүү, жапайы жаныбарларга аңчылык кылуу жана чарчаткан аскердик машыгуулар аны физикалык күчү замандаштарын таң калтырган атлетке айландырган.
Бирок тагдыр ага оттуу сыноо даярдап койгон эле. Б.з.ч. 120-жылы Синопада анын атасы ууландырылып өлтүрүлгөн. Падышанын өлүмү өлкөнү Лаодика VIнын регенттигинин башаламандыгына салды. Энеси улуу уулунан көрө анын иниси Митридат Хрестти артык көрөрү ачык эле. Сириянын башкаруучусу Клеопатра Тея бийлик үчүн өз балдарын өлтүргөн доордо Евпатор муну түшүнгөн: сарайда калуу — өз өлүм өкүмүнө өзү кол коюу деген сөз. Уудан жана канжардан корккон жаш жигит Кичи Арменияга качып кеткен. Ал жерде башкаруучу Антипатр ага баш калка гана бербестен, коногунун таланттарына суктанып, кийин өз падышалыгын да ага мурас кылып калтырган.
Б.з.ч. 116 жана 113-жылдардын ортосунда Митридат Понтко кайтып келди. Бул кайтып келүү жардам сураган адамдын кайтышы эмес — мыйзамдуу өкүмдардын триумфу эле. Ал расмий түрдө падыша деп жарыяланды жана энеси менен инисин аяганына карабастан, алардын тагдыры алдын ала чечилип калган: Лаодика VI өмүрүнүн акырын зынданда өткөрдү, ал эми Хрест б.з.ч. 113-жылы кутумга катышканы үчүн өлүм жазасына тартылды. Династия алдындагы милдетин аткаргандан кийин Митридат өз эжеси Лаодикага үйлөндү. Бул кан тазалыгын сактоо боюнча байыркы персиялык салтка ылайык келген.
Бирок Дионистин, падышанын экинчи ысымы ушундай болгон, амбициялары Понт тоолорунун чегинен алда канча ары кеткен. Көп өтпөй Херсонестен жардам сураган өтүнүч келди: скифтер гректерди кысымга алып жаткан. Митридат Крымга өзүнүн эң мыкты кол башчысы Диофантты жөнөттү. Болгону 6 миң жоокерден турган отряд менен понттуктар скиф падышасы Палактын союздаштары болгон роксоландардын 50 миңдик ордосун талкалашты. Бул кампаниянын натыйжасында таврлар баш ийдирилди, Евпаторий чеби негизделди, ал эми б.з.ч. 111-жылга карата Неаполь Скифский да кулады. Понттун түндүк жээктеринде Митридаттын таасири абсолюттук мүнөзгө ээ болду: Херсонес менен Ольвия анын бийлигин тааныды, ал эми Боспор падышалыгы Перисад V мятежчи Савмак тарабынан өлтүрүлгөндөн кийин анын кол астына өттү. Б.з.ч. 108-жылдын жазында Диофант Боспорду биротоло тынчтандырып, туткунга алынган Савмакты материкке жөнөттү.
Андан кийин Колхида кулады. Бир кезде улуу болгон Аэтиддер падышалыгы б.з.ч. I кылымга карата өз ара касташкан скиптухиялардан турган бытыранды аймакка айланган. Митридат өзүн байыркы сатраптардын мураскору деп жарыялап, Фасис өрөөнүн ээлеп алды жана б.з.ч. 90-жылдарга карата өлкөнү сатрапияга айлантып, башкаруучу катары уулу Аркафийди дайындады. Страбон кийинчерээк падыша бул жерде өзүнүн сан жеткис байлыктарын сактоо үчүн 75 чеп курганын жазган.
Чыгыш дүйнөсү эки арстан — Митридат жана Рим үчүн өтө тар болчу. Аттал III б.з.ч. 133-жылы өлгөндөн кийин Рим Пергамда бекем орноп, Азия провинциясын түздү. Понт падышалары өздөрүн алдангандай сезишкен: Евпатордун атасына убада кылынган Фригия жерлери республика тарабынан эч тартынбастан тартып алынган.
Б.з.ч. 109–108-жылдары Митридат Пафлагония жана Вифиния боюнча жашыруун түрдө сапарга чыгып, душмандын алсыз жерлерин изилдеген. Кайтып келгенден кийин ал Вифиния падышасы Никомед III менен союз түзүп, б.з.ч. 106–105-жылдары экөө биргелешип Пафлагонияны бөлүп алышкан. Рим нааразы болду, бирок кимврлер менен согуш менен алек болчу. Бирок союздаштардын табити Каппадокияда кагылышты. Митридат уюштурган Ариарат VIнын өлтүрүлүшүнөн жана бир катар интригалардан кийин Понт падышасы эң катуу чараларга барууну чечти. Б.з.ч. 100-жылы сүйлөшүүлөр учурунда ал өзүнүн жээни Ариарат VIIни кийиминин бүктөмдөрүнө катылган канжар менен жеке өзү сайып өлтүрдү. Мунун алдында ал тамашалап, аны тинтип жаткан адам ал жерден «башка түрдөгү канжарды» издебеши керек деген.
Бул өлтүрүү артка кайтууга жол калтырбаган чекитке айланды. Рим Сенаты кийлигишип, Каппадокиянын падышасы кылып өзүнүн кишиси Ариобарзан Iди дайындады. Митридат жооп катары армян падышасы Тигран II менен союз түзүп, ага кызы Клеопатраны күйөөгө берди. Вифиния жана Каппадокия тактарында башаламан алмашуулар башталды: рим легиондору өз марионеткаларын, ал эми понт аскерлери өз талапкерлерин калыбына келтирип жатышты.
Жарылуу б.з.ч. 89-жылы болду. Римдиктер тарабынан шыкак берилген Вифиния падышасы Никомед IV Понтко басып кирди. Көптөн бери күч топтоп келген Митридат Амний дарыясынын жанында кыйраткыч жооп соккусун урду. Душмандын сан жагынан артыкчылыгына карабастан, понттуктардын ороктуу арабалары салгылаштын тагдырын чечти. Маний Аквилий жана Квинт Оппийдин рим армиялары талкаланды. Аквилийди коркунучтуу жаза күтүп турган: Митридат римдиктердин ач көздүгүн көрсөтүү үчүн анын кекиртегине эритилген алтын куюуну буйруган.
Б.з.ч. 88-жылга карата дээрлик бүт Кичи Азия Евпатордун колуна өттү. Ал өзүн эллиндердин бошотуучусу деп жарыялап, жашыруун буйрук чыгарды: бир күндө жарым аралдагы бардык италиктерди жок кылуу. «Эфес кечи» деген ат менен белгилүү болгон бул кыргында ар кандай эсептөөлөр боюнча 80 миңден 150 миңге чейин адамдын өмүрү кыйылган.
Согуш Грецияга өттү. Стратег Аристион жетектеген Афины Митридат тарапка өттү. Бирок б.з.ч. 87-жылы Балкандарга Сулла келип түштү. Узак жана азаптуу курчоодон кийин, б.з.ч. 86-жылдын мартында Афины кулап, талап-тонолду. Андан соң эки улуу салгылашуу болду — Херонея жана Орхомен жанында. Эркиндикке чыгарылган кулдардан турган понт фалангалары жана Архелайдын күчтүү кавалериясы Сулланын легиондорунун тартибине туруштук бере алган жок. Б.з.ч. 85-жылы Дардан тынчтыгы түзүлдү: Митридат контрибуция төлөп, флотун өткөрүп берип, эски чек араларына кайтып барды.
Тынчтык болгону дем алуу эле. Б.з.ч. 82-жылы Луций Мурена понт конуштарына кол салып, Экинчи Митридат согушун козгоду, бирок Евпатор тарабынан Галис дарыясынын жанында жеңилди. Сулла өзү жаңжалды токтотууну буйруду жана бир аз убакытка морт тең салмак орноду.
Чыныгы соң б.з.ч. 74-жылы Никомед IV Вифинияны Римге мурас кылып калтырганда башталды. Рим үлгүсүндө окутулган, мурдагы сенатор-качкындар даярдаган зор армияны, 150 миңге чейин адамды, даярдаган Митридат кайра согушка аттанды. Адегенде ийгилик ага жылмайды: ал консул Коттаны Халкидондо камап, рим флотун жок кылды. Бирок сахнага Луций Лукулл чыкты.
Б.з.ч. 73-жылдагы Кизик курчоосу Митридат үчүн катастрофага айланды. Кыш, ачарчылык жана эпидемиялар анын армиясын жок кылды, ал эми Лукулл жабдуу жолдорун кесип салды. Падыша Арменияга, Тигран IIнин жанына качты. Лукулл анын артынан басып кирип, Тигранакертте, б.з.ч. 69-жылы, жана Артаксатада, б.з.ч. 68-жылы, армяндарды талкалады. Бирок рим аскерлериндеги козголоң жана Митридаттын генийи понттуктарга мүмкүн эмести ишке ашырууга жол ачты: б.з.ч. 67-жылы Зела жанындагы салгылашта алар Триарийди талкалап, өз мекенин кайра кайтарып алышты.
Акыркы учур командованиени Гней Помпей Великий кабыл алганда келди. Б.з.ч. 66-жылы ал Митридаттын аскерлерин кууп жетип, аларга акыркы жеңилүүнү алып келди. Согуштан чарчаган Тигран II өз кайнатасы үчүн чек араларын жапты. Евпаторго Кавказ тоолору аркылуу Диоскурияга, андан ары Боспорго чейин болуп көрбөгөндөй өтүш жасоого туура келди.
Б.з.ч. 65-жылга карата ал Пантикапейде, азыркы Керчте, бийлигин кайра калыбына келтирип, өзүнүн козголоңчу уулу Махарды өз жанын кыюуга мажбурлады. Жетимиштен ашкан кары падыша Ганнибал сыяктуу Дунай жана Альп тоолору аркылуу Римге акылга сыйгыс жортуул жасоону пландап жаткан. Бирок өлкө блокададан алсырап бүткөн эле. Б.з.ч. 63-жылы анын сүйүктүү уулу Фарнак жетектеген көтөрүлүш башталды.
Пантикапей мунарасында камалып, аскерлер Фарнакты падыша деп жарыялап жатканын көргөн Митридат жеңилбеген бойдон кетүүнү чечти. Ал ар дайым шакегинде уу алып жүрчү жана аны жылдар бою изилдеп, ага каршы иммунитет пайда кылган. Тагдырдын ирониясы ушунда болду: «митридатизация» өтө жакшы иштеп кеткендиктен, уу таасир эткен жок. Ошондо улуу падыша өзүнүн телохранители, галл Битоитко кайрылып: «Сенин колуң мага согушта ар дайым жардам берип келген, эми да мага жардам бер», — деп суранды. Митридат VI Евпатор өз кылычына жыгылды.
Помпей душманынын сөөгүн алгандан кийин аны Синопада урмат-сый менен жерге берүүнү буйруду. Ал Митридатты эллинисттик дүйнөнүн акыркы улуу монархы катары тааныган. Митридат эс тутумда 22 тил билген, чекесинде чагылган тийгенден калган тырыгы бар жана ондогон жылдар бою Римге тынч уйку бербеген болоттой эркке ээ адам катары калды.
