Тарыхчы Аль-Макризинин күбөлөндүрүүсүнө ылайык, Кутуз теги төмөн чыккан жөнөкөй мамлюк болгон эмес. Анын түпкү теги бир кезде кубаттуу Хорезмшахтар мамлекетин башкарып турган Ануштегиниддердин башкаруучу династиясына барып такалган. Анын чыныгы аты Махмуд ибн Мамдуд болгон. Ал атактуу султан Жалал ад-Дин Менгубердинин эжесинин уулу болгон, ал эми атасы султандын аталык тарабынан агасы эле.
Бул династиянын келип чыгышы бүгүнкү күнгө чейин илимий чөйрөдө талаш жаратат: батыш тарыхчылары (француз, британ жана перс окумуштуулары) аларды түрк-кыпчактардан (половецтерден) чыккан деп эсептешсе, советтик тарыхнаама аларды оғуз-түркмөндөрдүн бегдили уруусунан чыккан деп көргөн. Бирок Махмуддун тагдыры монгол баскынчылыгы менен алдын ала чечилип калган эле: Хорезм кулап жаткан маалда жаш жигит монголдорго туткунга түшкөн. Аны Дамаскта кулчулукка сатып жиберишкен, андан кийин Каирге жеткирилип, ошол жерде Кутуз деген ысым менен мамлюк катары өз жолун баштаган.
Мисирде Кутуз башка жоокерлердин арасынан бат эле айырмаланып чыгып, аль-Му‘изз Айбектин айланасындагы улуу эмирге айланган. Айбек бийликти басып алгандан кийин, Кутуз султанатты башкаруучу орун басар (наиб ас-салтана Миср) деген стратегиялык жактан абдан маанилүү кызматты ээлеген. Анын аскердик таланты алгач 1249–1250-жылдары даана көрүнгөн, ошол кезде ал Жетинчи крест жортуулун талкалоодо негизги ролдордун бирин ойноп, Европа рыцарларынын Мисирдеги дымагын иш жүзүндө көмгөн.
Өлкө ичиндеги Кутуздун саясаты катаал жана прагматикалуу болгон. 1254-жылдын январында ал жеке өзү мамлюк-бахриттердин лидери — султан Айбектин башкы атаандашы болгон харизмалуу эмир Фарис ад-Дин Актайды жок кылууга катышкан. Бул өлтүрүү чоң ажырымга алып келген: көптөгөн бахриттер, анын ичинде келечектеги султан Бейбарс да, коркуп Каирден чыгып кетишкен. 1257 жана 1258-жылдары алар Мисирге эки жолу чабуул коюп, кайрадан таасирин кайтарууга аракет кылышкан, бирок Кутуз эки жолу тең алардын кол салуусун токтотуп, туткунга түшкөн жетекчилерин өлүм жазасына тарткан.
1257-жылы Айбек өлгөндөн кийин, расмий султан болуп анын 15 жаштагы уулу аль-Мансур Али жарыяланган. Бирок анын артында бийлик үчүн катуу күрөш жүрүп жаткан. Кутуз өзгөчө айлакерлик көрсөтүп, башкы атаандашы Санжар аль-Халабини түрмөгө түшүрүүгө жетишкен да, башкы колбашчы (атабег аль-асакир) кызматына отуруп, Мисирдин иш жүзүндөгү диктаторуна айланган.
Хулагунун монгол баскынчылыгы ислам дүйнөсүнүн үстүнө коркунучтуу көлөкө түшүргөндө, Кутуз саясий оюндардын мезгили бүткөнүн түшүнгөн. Өзүнө каршы болгон салихий жана му‘иззий фракцияларынын өкүлдөрү борбордон чыгып кеткен учурду күтүп, ал 1259-жылдын 12-ноябрында жаш аль-Мансур Алини тактан түшүрүп, расмий түрдө тактыга олтуруп, аль-Малик аль-Музаффар («Баарын жеңүүчү падыша») деген титулду кабыл алган.
Анын легитимдүүлүгү дароо жихад жүргүзүү зарылдыгына негизделген. Кутуз он жети жаштагы жигит монголдорго каршы аскер баштап чыга албайт деп айткан. Мындан тышкары, ал Хорезмшахтардан тараган тегин абдан чебер колдонуп, өзүн ондогон жылдар мурда монголдор жер жүзүнөн жок кылган династиянын өч алуучусу катары көрсөткөн.
Абал өтө оор эле. 1260-жылдын 25-январында монголдор Халебди алышкан. Дамасктын Айюбий башкаруучусу ан-Насир Юсуф чечкиндүүлүк көрсөтпөй, Кутуз менен биригүүдөн баш тарткан. Муну көргөн Бейбарс, ошол учурда ан-Насирдин кызматында жүрүп, аны таштап, мурдагы душманы Кутузга барып кечирим (аман) сураган. Кутуз жеңиш үчүн эң мыкты жоокерлер керек экенин түшүнүп, Бейбарсты кабыл алган.
Хулагунун элчилери Каирге баш ийүүнү талап кылып келгенде, Кутуз элчилерди өлүм жазасына тартып, тынч жол менен чечүү мүмкүнчүлүгүн биротоло жапкан. Андан кийин жортуулга даярдык башталган. Кутуз өзүн тымызын дипломат катары да көрсөтүп, Акрадагы франктар менен нейтралитет жана мамлюк аскерлерине алардын жерлери аркылуу өтүүгө уруксат берүү тууралуу макулдашууга жетишкен.
1260-жылдын 3-сентябрында Изреел өрөөнүндө тарыхый Айн-Джалут согушу болгон. Мамлюктардын сол канаты монгол нойону Кетбугонун аскерлеринин соккусунан тайсалдай баштаганда, Кутуз өзгөчө эрдик көрсөткөн. Жоокерлер жүзүн көрүшү үчүн туулгасын чечип, «О, ислам!» деп кыйкырып, ал жеке өзү каршы чабуулду жетектеген. Монголдор таш-талканы чыгып жеңилип, Сирия мамлюктардын көзөмөлүнө өткөн.
«Азыркы учурда Диарбекр, Диярраби‘а жана Сирия ыйга толгон, ал эми Багдаддан Румга чейин болгон аймактар жана жерлер ойрон болду... Эгерде биз монголдордон озуп чыгып, аларга каршы турбасак, жакында Мисир да кыйратылат. Биз үч жолдун бирин тандашыбыз керек: же жарашуу, же кастык, же мекенибизди таштап кетүү. Көчүп кетүү кыйын... Менин пикирим мындай — келгиле, баарыбыз биригип согушка чыгалы!»
— Кутуздун эмирлер алдындагы сөзүнөн (Рашид ад-Дин)
Жеңиш Кутузга атак алып келген, бирок тынчтык алып келген эмес. Бошотулган Сириядагы наместничиликтерди бөлүштүрүп жатып, ал тагдыр чечүүчү ката кетирген: Дамаскты Санжар аль-Халабиге берген, ал эми Бейбарска убада кылынган Халебди Ала ад-Дин Алигe ыйгарган. Бул кутумдун тутануусуна себеп болгон.
Мисирге кайтып келе жаткан жолдо, 1260-жылдын 24-октябрында аскер Газанынынын жанында конуп токтогон. Аңчылык учурунда кутумчу эмирлердин тобу султанды курчап алган. Буга шарттуу белги себеп болгон: Бейбарс Кутузга жакындап барып, олжо катары алынган сулуу кыпчак кызын белекке берүүсүн суранган. Макулдук алгандан кийин, ал султандын колун өпкөн. Бул белги эле. Ошол замат мамлюктар Кутузга кол салышкан. Айрым маалыматтар боюнча, өлүмгө алып келген соккуну Бейбарстын өзү урган, башка маалыматтар боюнча — анча белгилүү эмес мамлюк Анас аль-Силахдар урган.
Ушундайча Сайф ад-Дин Кутуздун кыска, бирок көз жоосун алган жаркын доордогу бийлиги аяктаган. Өзүн кийин жеңген адамдар тарабынан кулчулукка сатылган бул адам Мисир менен Сирияны монгол моюнтуругунан сактап калган, бирок өзүнүн эле санаалаштарынын колунан курман болгон. Тактыга анын ордуна Бейбарс I чыгып, Мамлюк султанатын кылымдар бою бекемдөөнү уланткан.
