Менгли I Герай — биринчи крым ханы Хажи I Герайдын алтынчы уулу — Крым хандыгы тарыхындагы эң таасирдүү өкүмдарлардын бири болгон. Атасы 1466-жылдын августунда каза болгондон кийин такка улуу агасы Нур-Девлет отурду. Крымдын ак сөөктөрүнүн колдоосуна ээ болгон Менгли Герай бийлик үчүн күрөштү баштады.
1467-жылы ал Нур-Девлетти кулатып, бирок көп узабай өзү да сүрүлүп чыкты. Генуэздердин Каффа колониясынан башпаанек таап, жергиликтүү бийлик менен крым беилеринин колдоосуна ээ болду. 1468-жылы Менгли Герай Каффада салтанат менен хан шайланып, 1469-жылы хандык борбор Кырк-Ерди кайра ээлеп, Нур-Девлетти экинчи ирет кууп чыкты. Бийликти колуна алар замат, Осман империясына каршы багытталган союзду генуэздер жана Феодоро княздыгы менен түздү.
1475-жылы султан Мехмед II Фатих Крымды багындырууну баштады. Гедик Ахмед-паша жетектеген түрк флоты генуэз Каффасын жана башка чептерди, андан соң Феодоронун борбору Мангупту алды. Менгли Герай туткундалып, Стамбулга жөнөтүлүп, үч жыл камакта кармалды. Османдар такка анын агасы Нур-Девлетти вассал катары отургузушту.
1478-жылдын жазында Мехмед Фатих Менгли Герайды бошотуп, бирок Осман империясына вассал иретинде кайра хандыкка кайтарды. Анын тышкы саясатынын башкы максаты Алтын Ордонун «мураскору» саналган Улуу Ордо менен күрөш болчу: бул держава Крымга туруктуу коркунуч туудуруп турган. Табигый союздаш — ордолук көз карандылыктан кутулууга умтулган Москва улуусу Иван III Васильевич эле.
1480-жылы союз келишимине ылайык, Менгли Герай Подолияга жортуул жасады. Натыйжада литва улуу князы Казимир Ягеллон Улуу Ордонун ханы Ахматка Москвага жүрүшүндө жардам берүүдөн баш тартууга аргасыз болду. «Угра дарыясындагы туруу» деген ат менен белгилүү бул окуя Русьтогу ордолук көз карандылыктын соңуна чекит койду.
Улуу Ордо менен күрөш ар кыл ийгилик менен уланды. 1486-жылы ордолук кол Крымга басып кирсе да, Менгли Герай аларды сүрүп чыгарып, олжо-мүлктү кайтарып алды. 1502-жылы ал ири аскер топтоп, Улуу Ордонун акыркы ханы Шейх-Ахмадга каршы жортуулга чыкты. 15-июнда анын аскерин талкалап, Сарай шаарын белги иретинде өрттөтүп, Алтын Ордонун жашоосуна чекит койду. Бул — Крым хандыгы тарыхындагы эң улуу жеңиштердин бири болду.
Жеңиштен кийин Москва менен мамиле жалпы душмандын жоктугунан улам сууп, начарлай баштады. Буга чейин ишенимдүү союздаш болгон Менгли Герай орус, литва жана поляк жерлерине кыйраткыч жортуулдарды жүргүзө баштады. Көп жыл бою анын уулдары, анын ичинде келечектеги хан Мехмед I Герай, бул чабуулдарды жетектеп, Киевди, Минскини, Львовду жана башка шаарларды талап-тоноп турушту.
Аскер ишинен тышкары, Менгли I Герай мамлекеттик тизгинди да бекемдеди: «калга» деген — мамлекеттеги экинчи киши — кызматын киргизди. Борбордук Салачик кыштагында Девлет-Сарай деген сарай комплексин жана ата-бабалар күмбөзүн салдырды; бул жерде атасы Хажи Герай, кийин өзү да жерге берилген.
Менгли I Герай 1515-жылдын 17-апрелинде 70 жаш курагында көз жумду. Анын доору Крым хандыгы үчүн «алтын кылым» болуп, мамлекет Чыгыш Европадагы негизги саясий оюнчулардын бирине айланды.
