Писистраттын (анын уулдары Гиппарх менен Гиппийдин) тираниясы б.з.ч. 527-ж. кулатылгандан кийин Афинада Клисфен демилгеси менен демократия орноду.
Бирок аристократия, Спартанын колдоосу менен, бийликти кайра кайтарууга аракет кылып, Клисфенди сүргүнгө айдады. Бу туруулардын артынан чыккан эл көтөрүлүшү аристократтарды да, спарталыктарды да кууп, демократияны калыбына келтирди. Спартанын өч алуусунан кооптонгон афиналыктар б.з.ч. 508–507-жж. Сардавга сатрап Артафернге жардам сурап элчилик жиберишти. Элчилер перстердин «жер жана суу» (баш ийүүнүн белгиси) талабына макул болуп коюп, кайтып келгенде айыпталганына карабай, перстер үчүн афиналыктар баш ийүүгө тийиш болгон, бирок «көтерүлүшкө барган» поддандык катары кабыл алына баштады — бул кийинки жортуулдардын себептеринин бири болду.
б.з.ч. 499-ж. Кичи Азиядагы грек полистери падыша Дарий Iдин бийлигине каршы көтөрүлүш чыгарды. Афина аларга 20 кеме жөнөттү. Көтерүлүшчүлөр менен афиналыктар сатрапиянын борбору Сарданы басып алып, өрттөп жиберишти. Дарий өч алууга ант ичти.
б.з.ч. 492-ж. колбашчы Мардоний Фракия менен Македонияны моюн сундуруп, Грецияга кургак тилкелүү жолду камсыздады. 491-ж. Дарий бүт Эллага «жер жана суу» талап кылган элчилерин жиберди. Афина менен Спартадан башкасынын баары баш ийди. Афиналыктар элчилерди жазалап өлтүрүп, спарталыктар аларды кудукка ыргытып жиберишти — согуш уламдан-улам сөзсүз болуп калды.
Дарий Мардонийди четтетип, Эллага каршы экспедицияны племянниги Артаферн менен тажрыйбалуу колбашчы Датиске тапшырды. Негизги максат — Афина менен Эретрияны, ошондой эле Киклад аралдарын багынтуу эле. Алар менен кошо сүргүндөгү тиран Гиппий да жүрдү. Перстер Эретрияны курчоодо алып, шаарды тоноп, өрттөп, тургундарын кулга айлантышты.
Эретрия алынгандан кийин перс флоту Аттикага жөөлөп келип, Гиппийдин кеңеши менен Марафон түздүгүнө түшүрүлдү. Түздүк алардын атчан аскери үчүн эң ыңгайлуу эле. Бул кабарды уккан афиналыктар он стратег башында, Платеянын кошууну менен Марафонго жүрүш кылышты. Стратегдердин пикирleri бөлүндү: кээси күтө туралы, кээси дароо урушка кирели дешти. Акыркы чечим сөзү полемарх Каллимахка таандык болчу; аны стратег Мильтиад атактуу сөзү менен ынандырды. Андан соң Каллимах салгылашууну чечип, калган стратегдер командачылыгын Мильтиадга өткөрүп беришти. Гректер лагерди Пентеликон кыркасынын бооруна, Афинага барчу жалгыз жолду тособуз деп жайгаштырышты. Эки аскер бир нече күн бою кыймылга барган жок.
Антик авторлордун маалыматына ылайык, грек кошууну 9–10 миң афиналыктан жана 1 миң платеялыктан турган; азыркы изилдөөчүлөр да ушуга жакындай санды карманышат. Перс аскери азыркы эсеп менен ≈25 миң жөө аскер жана ≈1 миң аттуудан турган (антик авторлор 600 миңге чейин ашыра жазышкан). Грек гоплиттеринин курал-жарагы перстердин көбүнүкүнөн кыйла артык болчу: алар чоң тегерек калкан, жез шлем жана соот менен капталган тыгыз фалангадан урушкан.
Салгылаш б.з.ч. 490-ж. 12-сентябрда болду. Перстер атчан аскерди кемелерге жүктөп, деңизден айланып күтүүсүз Афинага түшүүгө камына баштаганда, Мильтиад спарталыктарды күтпөстөн чабуулга өтүүнү чечти. Грек саптары перс катарларынын туурасына теңдеш болуп узартылды: борбор атайлап жука, канаттар болсо күчөтүлдү. Гректер болжол менен 1,5 км аралыкты басып өтүп, атака кылышты. Геродот алардын бүт аралыкты чуркап өткөнүн айтат, бирок азыркы илимпоздор гоплиттер көп бөлүгүн марш менен, акыркы бөлүгүн гана жаачылардын жебесинен жапа чекпеш үчүн чуркап өткөн деп эсептешет. Перстер капылеттен калды.
Борбордо, тандалма перс жана сак бөлүктөр турган жерде, перстер грек саптарын жарып, кууп киришти. Бирок канаттарда көбүрөөк болгон гректер жеңишке жетип, андан соң ичкилей бурулуп, борборду жарып чыккан перстерди канаттан кысымга алды. Душмандын саптары дүрбөлөңгө түшүп, кемелерине карай башаламан качышты. Гректер жети перс кемесин басып алышты. Гректердин жоготуусу болгону 192 киши (анын ичинде полемарх Каллимах), перстердики 6400 жауынгер болду.
Жеңилгенден кийин перстер кемелер менен Афинага жөнөп, коргоосуз калган шаарды алууга үмүттөнүштү. Бирок Мильтиад алардын оюн баамдады: олжону кайтарчу кичинекей топту калтырып, негизги кошуунду толук куралданган абалда Фалер булуңуна чейин кылымдык маршка мажбурлады. Перс флоту келгенде, жээкте даяр турган грек аскерин көрүп, кайра жолго чыгууга аргасыз болду. Эртеси күнү Афинага спарталыктар да жетип келишти — алар салгылашка кечигип калган. Талааны кыдырып көрүп, афиналыктарга даңк айтышып, өз үйлөрүнө кайтышты. Марафон талаасында курман болгондор ошол эле жерде жерге берилди — бул эң жогорку урмат-сый эле.
Марафондогу жеңиш гректер үчүн уламыштай маанилүү болду. Ал, кажыбас көрүнгөн Перс империясынын да жеңилерин далилдеп, эллиндердин духун катуу көтөрдү. Перстер үчүн, ресурсу мол держава катары, бул кыйгырыксыз ийгиликсиздик эле. Дарий жаңы, мындан да чоң жортуулга камдана баштаган, бирок б.з.ч. 486-ж. Мисирдеги көтөрүлүш жана андан кийинки өлүмү планды үзгүлтүккө учуратты. Анын уулу Ксеркс даярдыкты улантты.
Арадагы он жылдын ичинде Марафон салгылашына катышкан Фемистокл реформаларды жүргүзүп, кубаттуу афина флотун түздү — ал кийинки перстерди талкалоодо чечүүчү роль ойнойт.
Марафон салгылашы марафон чуркоосу тууралуу уламышка да негиз берди. Плутарх боюнча, чабарман Евкл Афинага болжол 40 км чуркап келип, «Кубангыла, афиналыктар, биз жеңдик!» деп айткан бойдон көз жумган. Бул баяндоо тарыхый так эмес (Геродот Спартага барып келген Фидиппид тууралуу жазган), бирок дал ушул уламыш азыркы спорттук дисциплинага ат берип калды.
