Пердикка II менен Симиханын уулу Архелай тарых сахнасына карама-каршылыктар, интригалар жана караңгы ушактардын арасынан чыккан. Байыркы салт, көбүнчө душман маанайдагы афиналык пропаганданын таасири астында, анын энесин жөнөкөй күң, ал эми падышанын өзүн никесиз төрөлгөн бала катары көрсөтүүнү жакшы көргөн.
Бирок азыркы тарыхчылар бул уламышты четке кагышат.
Б.з.ч. 423–422-жылдарга таандык, үзүндүлөрү гана сакталып калган Афина–Македония келишими муну так далилдейт: документке кол койгон мамлекеттин эң тектүү адамдарынын тизмесинде Архелай үчүнчү орунда — атасы Пердикка менен агасы Алкеттен кийин дароо көрсөтүлгөн.
Күң аялдын уулу мындай макамга ээ болушу мүмкүн эмес эле.
Симиха, кыязы, жергиликтүү аристократиядан чыккан жана анын Пердикка менен никеси саясий мүнөздө болгон. Ошол мезгилдеги Македонияда тун уулдун укугу өзгөргүс мыйзам катары кабыл алынган эмес, ошондуктан Архелай атасы каза болордон бир аз мурда мураскер болуп дайындалышы толук мүмкүн.
Ошого карабастан, байыркы авторлор, айрыкча Платон, Архелайдын бийликке келишин бир катар ырайымсыз жана амалкөй киши өлтүрүүлөр менен байланыштырышкан.
Уламыш боюнча, ал агасы Алкетти жана анын уулу, өзүнүн бөлөсү Александрды тойго чакырган. Коноктор мас болгондо Архелай аларды арабага салып, талаага алып чыгып, аёосуз өлтүрүүгө буйрук берген.
Кандуу тазалоо муну менен токтогон эмес.
Кийинки курмандык анын бир атадан төрөлгөн жети жашар иниси болгон. Элий Аристид жана анын түшүндүрмөчүлөрү баланын атын Алкет же Мероп деп көрсөтүшөт.
Баланы кудукка чөктүрүп өлтүрүшүп, анын күйүттөнгөн энесине болгон окуяны «кокустук кырсык» деп циникалык түрдө түшүндүрүшкөн.
Азыркы изилдөөчүлөр бул уламыштарга шектенүү менен мамиле кылышканы менен, жарым-жартылай уруулук түзүлүш сакталган Македонияда бийликти бекемдөө көбүнчө кан төгүүсүз өтпөгөнүн моюнга алышат.
Б.з.ч. 413-жылы Архелай Македониянын толук укуктуу падышасы болуп калды.
Анын тактыга отурушу Афина үчүн чоң геосаясий апаат — Сицилиядагы экспедициясынын кыйраткыч жеңилүүсү менен таң каларлык түрдө дал келген.
Деңиздин аркы өйүзүндөгү бул трагедия Македония үчүн эбегейсиз пайда алып келди.
Алсырап, Сицилия менен Италиянын рынокторуна жетүү мүмкүнчүлүгүн жоготкон Афина өз флотун калыбына келтирүү үчүн жыгач менен чайырга өтө муктаж болгон.
Тарыхчы Фукидид таамай белгилегендей, афиналыктарга «кеме куруучу жыгач менен акча табуунун жолдорун издөөдөн» башка арга калган эмес.
Алар үчүн негизги куткаруучу Македония болуп калды.
Архелайдын атасы Афинанын экспансиясынан дайыма коркуп жашаса, эми абал түп-тамырынан өзгөргөн.
Афина Македония үчүн мурдагыдай жашоого түз коркунуч жараткан күч болбой калды.
Архелай Спарта менен Афинанын ортосунда жүрүп жаткан Пелопоннес согушунда расмий түрдө бейтараптыгын сактаган. Бирок иш жүзүндө ал өзүнө өтө пайдалуу, ачык түрдө Афинага жакын саясат жүргүзгөн.
Падыша стратегиялык чийки затты жөн гана жеткирип тим болбостон, афиналык кемелерди түз эле Македониянын кеме куруучу жайларында жасоого уруксат берген жана жеке адамдарга жыгачты эркин кесип алып кетүүгө мүмкүнчүлүк түзгөн.
Чечен Андокид мындай деп мактанган:
«Архелай, биздин үй-бүлө менен илгертен меймандостук байланышы бар болгондуктан, мага каалаганымча жыгач кыюуга жана алып чыгууга уруксат берди».
Бул союз эки тарапка тең пайдалуу болду.
Жээктеги Пидна шаары Архелайга каршы көтөрүлүш чыгарганда, македон падышасына Ферамен жетектеген афиналык аскерлер жардамга келишти.
Курчоо узакка созулуп, афиналыктар кетүүгө аргасыз болушкан. Бирок шаар кулагандан кийин Архелай радикалдуу чечим кабыл алды: ал Пиднаны 20 стадий, башкача айтканда болжол менен 3,5 чакырым ичкери көчүрүүгө буйрук берди.
Ошентип козголоңчу шаар биротоло деңизден ажыратылды.
Өтө маанилүү колдоосу үчүн ыраазычылык иретинде б.з.ч. 407–406-жылдары Афинанын Элдик жыйыны Архелайга жана анын урпактарына эң жогорку ардактуу наамдарды — проксен жана эвергет, башкача айтканда «жакшылык кылуучу» деген наамдарды берген.
Бул соодадан түшкөн киреше Архелайга өлкөнү ички жактан кайра куруу үчүн эбегейсиз каражат топтоого мүмкүнчүлүк түздү.
Ал эми гректердин өз ара согушунун уланышы Македонияны түштүктөн келген баскынчылыктан коргоп турган.
Тышкы чек араларда Архелай да чечкиндүү саясат жүргүзгөн.
Тынчсыз батыш тарапта ага Линкестида менен Иллириянын күчтүү уруулук коалициясы каршы турган. Аларды Сирр жана Аррабей II падышалар жетектеген.
Аймактагы абалды турукташтыруу үчүн Архелай династиялык никеге кайрылып, кызын Элимеянын падышасы Сиррге — башка версия боюнча, анын уулу Дердага — турмушка берген.
Бул кадам күчтөрдүн назик тең салмагын сактоого мүмкүндүк берген.
Чыгышта иштер кыйла ийгиликтүү жүрдү.
Архелай атасы бир кезде жоготкон Бисалтияны жана анын өтө бай күмүш кендерин кайрадан өз көзөмөлүнө кайтарды.
Нумизматикалык маалыматтар ошол эле мезгилде Македония батышта да бекемделип, Орестида менен Тимфея аймактарын баш ийдиргенин көрсөтөт.
Башкаруусунун акыркы мезгилинде Архелай Фессалиядагы татаал саясий оюнга аралашкан.
Жергиликтүү Алеваддар олигархиялык династиясы саясий атаандаштарына каршы андан жардам сураган.
Македон аскерлери аймакка кирип, негизги шаар — Лариссаны ээлешти.
Бул кызматы үчүн падыша стратегиялык жактан өтө маанилүү сыйлык алды: Перребия аймагын жана Фессалиядан түз эле Македониянын жүрөгүнө алып барган Петра менен Волустана тоо ашууларын.
Алеваддардын душмандары коркуп, Феранын тираны Ликофронго жана грек дүйнөсүнүн гегемону болууга умтулган Спартага жардам сурап кайрылышкан.
Бул кампаниянын аягы тарыхтын бүдөмүк туманында калган.
Айрым булактар Архелай аскерлерин өз эрки менен акылдуулук менен алып чыкканын айтса, башкалары Македония армиясы Фессалиядан падыша күтүүсүз каза болгондон кийин гана кеткенин билдирет.
Балким, Архелайдын эң чоң мурасы анын мурда болуп көрбөгөн административдик жана аскердик реформалары болгон.
Байыркы борбор Эги грек колониялары Мефона менен Пиднага өтө жакын болгондуктан коркунучта турганын түшүнгөн падыша мамлекеттин саясий борборун Пеллага көчүргөн.
Эги македон падышалары көмүлүүчү ыйык жай катары маанисин сактап калган. Дион өлкөнүн диний борбору болуп калган. Бирок дал Пелла тездик менен «Македониянын эң улуу шаарына» айлана баштаган.
Кийинки антика доорунун автору Клавдий Элиан суктануу менен падыша кооз сарайдын курулушуна фантастикалык көлөмдөгү 400 мина сарптап, анын ички дубалдарын кооздоо үчүн атактуу грек сүрөтчүсү Зевксисти чакырганын жазган.
Архелай мамлекеттин административдик картасын кайра түзүп, аны Пелла, Эги, Бероя, Алкомена жана Алор сыяктуу борборлору бар аймактарга бөлгөн.
Бул шаарлар жаңы армия үчүн жоокерлерди топтоочу борборлорго айланды.
Алардан борборго түз жолдор тарай баштаган.
Жолдордун курулушу жана стратегиялык маанилүү пункттарда чептердин тургузулушу өлкөнүн коргонуу жөндөмдүүлүгүн түп-тамырынан жакшыртты.
Фукидид муну ачык жазып калтырган:
«Азыркы чептерди Архелай курдурган... тактыга отургандан кийин ал түз жолдорду салууга буйрук берип, ар кандай реформаларды жүргүзгөн... Армияны жана аскердик жабдууларды даярдоо үчүн бул падыша өзүнөн мурдагы сегиз падышанын баарынан көбүрөөк иш жасаган».
Падыша оор куралданган македон жөө аскерлеринин пайдубалын түптөгөн.
Өлкөнүн экономикасы али туруктуу армияны кармоого мүмкүндүк бербесе да, бул болочок македон фалангасына карай жасалган биринчи кадам эле.
Аскердик реформа эски аристократиянын абалына сокку уруп, чечимдердин бир бөлүгүн «аскер жыйынына» өткөргөн.
Мындан тышкары Архелай грек полистеринин үлгүсүндөгү шаарларды түзүүнү колдогон. Бирок алар саясий көз карандысыздыкка ээ эмес эле.
Бул шаарлар гоплиттердин ишенимдүү булагы болууга тийиш болчу.
Өзүнүн амбициялуу долбоорлорун каржылоо үчүн падыша македондордон жана чет элдик соодагерлерден алынуучу салыктарды тартипке келтирди.
Мамлекет токой сатуу, падышалык жерлер жана кендерден түшкөн кирешелерге таянган.
Өлкөдө экономикалык жашоо жанданды.
Биринчи жолу майда соода үчүн коло тыйындар чыгарыла баштады. Бул жөнөкөй натуралдык алмашуудан чыныгы акча рыногуна өтүүнүн белгиси болгон.
Бисалтиянын күмүшүн кайрадан көзөмөлгө алган Архелай толук салмактагы күмүш тыйындарды чыгарууну жандандырды.
Чыгыш менен байланыштардын күчөгөнүн персиялык салмак стандарты боюнча чыгарылган тыйындардын пайда болушу да далилдейт.
Бул тыйындар төлөм каражаты гана эмес, күчтүү пропагандалык курал да болгон.
Аларда Геракл, Аполлон, падыша Архелайдын өзү жана эчки сүрөттөлгөн. Эчки Эгинин негизделиши тууралуу уламышка шилтеме болгон.
Ошондой эле тыйындарда биринчи жолу башкаруучунун аты жазылган легенда түшүрүлгөн.
Архелай Македонияны билимдүү эллиндик дүйнө урматташын абдан каалаган.
Пелланы көрктөндүрүү үчүн ал мыкты сүрөтчүлөрдү, архитекторлорду жана жазуучуларды чакырган.
Анын маданий саясатынын эң чоң жеңиши — б.з.ч. 408-жылы сарайга гениалдуу драматург Еврипиддин келиши болду.
Жетимиш жаштагы улуу драматург Македонияда чоң урмат-сыйга ээ болгон.
Аристотель жергиликтүү аристократ Декамних Еврипидди мазактоого батынганда, Архелай эч тартынбастан тектүү кишини камчы менен сабатууга буйрук бергенин жазып калтырган.
Пеллада Еврипид төрт трагедия жазган.
Алардын ичинен биздин күндөргө чейин «Авлидадагы Ифигения» жана «Вакханкалар» жеткен.
Падышага арналган өзгөчө белек «Архелай» драмасы болгон. Ал Гераклдын уламыштагы урпагынын атынан коюлуп, ошол эле атты падыша өзү да алып жүргөн.
Чыгарманын премьерасы Олимп тоосунун этегиндеги Диондо чоң салтанат менен өткөн.
Архелайдын тушунда династиянын Аргостан чыккандыгы тууралуу уламыш жаңы адабий мааниге ээ болгон.
Балким, ошол мифтик ата-баба Еврипиддин жоголуп кеткен «Теменн» же «Теменида» чыгармасында да сүрөттөлгөн. Анын сюжети Псевдо-Гигиндин кайра баяндоосу аркылуу гана белгилүү.
Б.з.ч. 406-жылы Еврипид каза болгондо, Архелай анын сөөгүн Афинага өткөрүп берүүдөн кескин баш тарткан.
Акындын мекенинде ага кенотаф тургузулуп, мындай жазуу жазылган:
«Еврипиддин мүрзөсү — бүтүндөй Грекия, ал эми анын сөөгү өмүрүн аяктоо тагдырында жазылган Македонияда жатат...»
Пелла интеллектуалдар үчүн чыныгы магнитке айланган.
Бул жерде тарыхчы Фукидид, трагик Агатон, эпикалык акын Херил, скульптор Каллимах жана улуу Гиппократтын уулу, дарыгер Фессал жашап же мейманда болушкан.
Македониянын маданий борбор деген макамын толук бекемдөө үчүн Архелай Диондо Зевс менен Музалардын урматына чоң майрамдарды — македондук «Олимпия оюндарын» уюштурган.
Тарыхчы Э. Бэдиан аларды тамаша иретинде «контролимпиялык оюндар» деп атаган, анткени өздөрүн чыныгы эллин деп эсептеген гректер македондорду панэллиндик мелдештерге дагы деле каалабай кабыл алышкан.
Кийинки антика автору Солин Архелай чыныгы Олимпия жана Дельфи оюндарындагы араба жарыштарында жеке өзү жеңгенин жазган. Бирок көптөгөн окумуштуулар муну ишенимсиз уламыш катары көрүшөт.
Улуу реформатордун өмүрү б.з.ч. 399-жылы зордук-зомбулук менен аяктаган.
Платон, Аристотель, Диодор Сицилиялык жана Клавдий Элиан падышанын өлтүрүлгөнү боюнча бир пикирде. Бирок окуянын майда-чүйдөсүндө айырмачылыктар бар.
Диодор эң жөнөкөй версияны сунуштайт: падыша аңчылыкта кокусунан каза болгон.
Бирок бул окуялардан болгону он беш жыл өткөндөн кийин Македонияда төрөлгөн Аристотелдин маалыматы эң ишенимдүү деп эсептелет.
Анын айтымында, Архелай жеке өч алуу менен чоң саясат айкалышкан кутумдун курмандыгы болгон.
Падышаны анын фавориттери Кратей — Кратев же Кратер деп да аталат — жана Лариссадан келген Гелленократ өлтүрүшкөн. Алар монарх менен болгон мамилелеринен «тажашкан» деп айтылат.
Кутумчулардын башында бир кезде Еврипидди мазактаганы үчүн сабалган ошол эле Декамних турган.
Ал эми Лариссадан чыккан Гелленократтын катышуусу Фессалиядагы тышкы саясий душмандардын бул окуяга тиешеси болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.
Архелайдын башкаруусуна берилген баа ар дайым эки ача болуп келген.
Өзүн жогору койгон афиналык интеллигенция үчүн ал өмүр бою «жарым варвар падыша» бойдон калган.
Афинада Пеллага акча табууга кеткендерди шылдыңдашчу.
Аристофан Агатонду «эч ким мал айдабаган жерге» кетти деп мазактаган. Афиней болсо ашка тойбогон Херил падышадан алган күнүмдүк төрт миналык маянасын тамакка короткон деп ушактаган.
Аристотелдин маалыматы боюнча, Сократ Архелайдын чакыруусун сыймыктануу менен четке кагып, мындай деген:
«Көрсөтүлгөн жакшылыкка да, жасалган жамандыкка да жооп кайтара албоо бирдей эле кемсинтүүчү».
Кинизмдин негиздөөчүсү Антисфен софист Горгийди падышанын союздаштары менен байланыш түзгөнү үчүн сындаган.
Ал эми Фрасимах:
«Биз, гректер, варвар Архелайдын кулу болушубуз керекпи?» — деп нааразы болгон.
Архелайды өзгөчө Платон жек көргөн жана ага «идеалдуу каардуу башкаруучу» деген репутацияны түзүп берген.
«Горгий» диалогунда философ аны «адилеттүүлүктүн эң ашынган душманы», «эң чоң кылмыштарды жасап... жазадан ийгиликтүү качып жүргөн» адам катары айыптаган.
Ага ырым-жырымга ишенүү жана коркоктук да таандык кылынган.
Мисалы, күн тутулган учурда падыша коркуп, бөлмөсүнө жашынып алган деген уламыш айтылган.
Бирок кийинки антика авторлору Архелайды билимдүү монарх катары сүрөттөшкөн.
Плутарх падыша тойдо ач көз конокту ордуна койгон бир окуяны баяндайт.
Архелай алтын чөйчөктү Еврипидге берип:
«Сага сураган жарашат, ал эми Еврипидге — сурабай эле алган», — деген экен.
Клавдий Элиан болсо падышанын сөзмөр чачтарачка берген тамашалуу жообун жазып калтырган.
Чачтарач:
«Сизди кантип кыркайын?» — деп сураганда, Архелай:
«Унчукпай!» — деп жооп берген.
Азыркы тарыхчылар Архелайды Писистрат же Поликрат сыяктуу масштабдагы фигура катары карашат. Тарыхчы И. Е. Суриков аны прагматикалык тиран жана улуу мамлекет куруучу катары мүнөздөйт.
Анын филэллинизми грек дүйнөсүнө сокур суктануу эмес, мамлекетти бекемдөөнүн кылдат саясий куралы болгон.
Албетте, Архелай өлгөндөн кийин македон армиясы начарлап кеткен.
Ю. Борза да Пелланын жаркыраган сырткы көрүнүшүнүн артында Македония дагы эле салыштырмалуу артта калган өлкө бойдон калганын туура белгилейт.
Бирок дал Архелай жолдорду, чептерди, экономикалык системаны жана аскердик түзүлүштү калыптандырып, кийин Филипп II менен Александр Македонский антика дүйнөсүндөгү эң улуу империялардын бирин кура турган пайдубалды түптөгөн.
