Күчтүү Римге каршы чыгып, көз карандысыз Македониянын акыркы башкаруучусу болгон Андрисктин тарыхы табышмактарга, карама-каршылыктарга жана тагдырдын укмуштуудай бурулуштарына толгон.
Анын келип чыгышы тууралуу маалыматтар бүгүнкү күнгө чейин бүдөмүк бойдон калууда. Антикалык авторлор дээрлик бир добуштан аны өзүнө падышалык тукум ойлоп тапкан самозванец катары сүрөттөшкөн.
Жалпы кабыл алынган пикир боюнча, Андриск чындыгында Кичи Азиянын батышындагы Эолида аймагында жайгашкан Адрамиттий шаарынан чыккан жөнөкөй кийиз басуучу болгон.
Анын так туулган күнү тарыхта сакталып калган эмес. Бирок б.з.ч. 154-жылы Македониянын тактысына болгон укугун биринчи жолу ачык жарыялаганда ал эбак жетилген эркек болгону белгилүү.
Андриск өзүнүн өткөнү тууралуу таптакыр башка окуяны айтып жүргөн.
Анын версиясы боюнча, өспүрүм курагына чейин ал туулган Адрамиттий шаарында билим алып, аны табышмактуу бир криттик адам тарбиялаган.
Камкорчусу каза болгондон кийин жаш Андрискке асырап алган энеси кам көрө баштаган.
Андриск эрезеге жеткенде, бул аял ага өмүрүнүн башкы сырын ачкан.
Ал жаш жигитке мөөр басылган пергамент берген. Анда, айтылгандай, Македониянын Антигониддер династиясынан чыккан акыркы мыйзамдуу падышасы Персейдин өзү жазган кат болгон.
Катта Персей Андрискти өзүнүн токолдорунун биринен төрөлгөн никесиз уулу катары тааныган имиш.
Мындан тышкары, асырап алган энеси ага Амфиполь менен Фессалоникада жашырылган эки чоң падышалык казынанын жайгашкан жерин да айтып берген.
Кийин дал ушул жашыруун казыналар тууралуу билими Андриск үчүн өзүнүн падышалык тегин далилдөөчү эң күчтүү аргументтердин бирине айланган.
Тарыхчы Бенедикт Низе бул окуяны талдап жатып, Андрисктин айткандарында чындыктын аз да болсо үлүшү болушу мүмкүн экенин четке каккан эмес.
Бирок жалпысынан ал антикалык авторлордун пикирин колдоп, Андрискти өзгөчө таланттуу самозванец жана тактыга талапкер катары эсептеген.
Ошентсе да анын адамдарды өзүнө ишендирген талашсыз бир артыкчылыгы болгон — ал каза болгон падыша Персейге таң каларлык, дээрлик коркунучтуу деңгээлде окшош эле.
Болжол менен б.з.ч. 154–153-жылдары Андриск Пергамдан чыгып кеткен.
Өзүнүн айтымында, ага энеси же асырап алган энеси ушундай кеңеш берген. Ал Римди колдогон Пергам падышасы Эвмен II мамлекеттеги туруксуздуктун потенциалдуу булагын жок кылып коюшу мүмкүн деп негиздүү кооптонгон.
Мекенинен кеткен Андриск Сирияга жол тартып, дал ошол жерде Македониянын таажысына болгон укугун биринчи жолу ачык жарыялаган.
Сириядагы окуялар кандай өнүккөнү боюнча тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин талашып келишет.
Тит Ливий менен Кассий Диондун маалыматы боюнча, Андриск Пергамдан түз эле Селевкид падышасы Деметрий I Сотердин сарайына келип, дароо өзүнүн тактыга болгон укугун билдирген.
Диодор Сицилиялык башка, кыйла жандуу версияны сунуштайт.
Анын айтымында, Андриск алгач Деметрийдин армиясында жөнөкөй жалданма жоокер болуп кызмат кылган.
Персейге укмуштуудай окшош болгондуктан, кызматташтары тамаша иретинде аны «падышанын уулу» деп атай башташкан.
Убакыт өткөн сайын бул тамаша олуттуу кабыл алынып, амбициялуу жалданма жоокер кырдаалды өз пайдасына пайдаланууну чечип, тамашаны чындык деп жарыялаган.
Тарыхчы Бенедикт Низе эки версияны айкалыштырууга аракет кылып, окуялар мындайча өнүккөн болушу мүмкүн деп эсептеген: Андриск Сирияга келет, жалданма жоокер болуп кызматка кирет, Персейге окшоштугунун күчүн түшүнөт жана андан кийин гана ачык түрдө тактыга доомат коюп, Деметрий I Сотерден аскердик жардам сурайт.
Бул билдирүүлөргө болгон реакция таң каларлык болду.
Андрисктин дооматтары Селевкид мамлекетинин калкы арасында күтүүсүздөн чоң колдоо тапты.
Мунун себеби жергиликтүү калктын олуттуу бөлүгү македон тектүү болгонунда эле. Рим Үчүнчү Македония согушунда Македонияны талкалагандан кийин коомдо Римге каршы күчтүү маанай өкүм сүрүп турган.
Самозванецке болгон колдоо ушунчалык күчөп, мамлекеттин борбору Антиохияда массалык баш аламандык башталган.
Ачууланган эл падыша Деметрий «Персейдин мураскерин» колдоодон баш тартса, анын өзүн да тактыдан кулатууну талап кылган.
Бирок Деметрий прагматикалык саясатчы болуп чыкты.
Ал же Андрисктин кооз жомогуна ишенген эмес, же, андан да ыктымал, Римдин каарынан корккон.
Ошондуктан ал Андрискти камакка алууга буйрук берип, кишендеп түз эле Римге жөнөткөн.
Республиканын борборунда Андриск күчтүү сенаттын алдына чыгарылган.
Кассий Дион жазгандай, сенаторлор аны ачык эле жек көрүү менен кабыл алышкан.
Алар үчүн ал төмөнкү катмардан чыккан жөнөкөй адам, ал эми анын падышалык дооматтары арзан калп эле.
Римдиктерде дагы бир күчтүү аргумент болгон: алар Персейдин чыныгы уулу Филипп атасы каза болгондон эки жыл өткөндөн кийин Италиядагы Альба-Фуценс шаарында көз жумганын жакшы билишкен.
Андрискти таптакыр зыянсыз жинди деп эсептеген сенат аны өлүм жазасына да тарткан жок.
Аны Италиядагы шаарлардын бирине жөн гана сүргүнгө айдашкан.
Бирок римдиктер бул адамды каргашалуу түрдө баалабай коюшкан.
Андриск тайманбас түрдө качып кетүүгө жетишти.
Италиядан чыгып, ал кайра Грекияга келип, Милетке жетти. Ал жерде падышалык теги тууралуу сөздөрдү мурдагыдан да күчтүү жайылта баштады.
Анын сөздөрү жергиликтүү калктын көңүлүн жана боорукердигин тез эле өзүнө бурду.
Кооптонгон Милет бийлиги Андрискти камакка алып, ошол учурда шаарда болгон рим элчилеринен көрсөтмө сурады.
Бирок өзүнүн текебердигинен сокур болгон римдиктер дагы бир жолу аны олуттуу кабыл албай, коё берүүгө кеңеш беришкен.
Эркиндикке чыккан Андриск Иония боюнча саякаттап, атайын падыша Персейдин мурдагы тааныштарын издей баштады.
Анын эң чоң дипломатиялык ийгилиги Персейдин мурдагы токолу Каллипа менен жолугушуусу болду.
Ал учурда Каллипа Пергам падышасы Аттал II Филадельфтин бир тууганы Афинейдин аялы болуп калган.
Өзү македон тектүү болгон жана Антигониддер династиясы менен мурдагы байланыштарын эстеген Каллипа Андрисктин дооматтарын тааныган.
Ал ага ири суммадагы акча жана кулдарды гана бербестен, тагдыр чечүүчү кеңеш да берген: Фракияга баруу керек, анткени ал жакта чыныгы армия түзүүгө мүмкүнчүлүк бар эле.
Тактыга талапкердин жолу Византий аркылуу өтүп, ал жерде да аны жылуу кабыл алышкан.
Акыры ал Фракиянын башкаруучусу Терес IIIнүн сарайына жеткен.
Бул тандоо өтө так болгон.
Терес Персейдин мурдагы ишенимдүү союздашы Котис IVнүн уулу болуп, маркум македон падышасынын небересине үйлөнгөн эле.
Терес жана башка таасирдүү фракиялык башчылар, алардын арасында Барсабас аттуу башкаруучу өзгөчө көрүнүп турган, «Персейдин уулун» чоң шыктануу менен колдошкон.
Дал Фракияда, Терестин сарайында, көптөн күткөн таажы кийүү аземи өткөрүлгөн.
Бир нече жүз айыгышкан фракиялык жоокерди өз кол алдына алган Андриск чоң аскердик жортуулун баштады.
Македонияга биринчи жолу басып кирүү аракети ийгиликсиз болду.
Жергиликтүү калк алгач самозванецке кыйла салкын мамиле кылды.
Бул жагдай Римди Андрисктин аракеттери таптакыр коркунучсуз экенине дагы бир жолу ишендирди.
Бирок көп өтпөй тарыхтын шамалы башка тарапка бурулду.
Андриск Римге көз каранды македон республикаларынын кошуундары менен кагылышып, Одомантика аймагында аларды толугу менен талкалады.
Алгачкы жеңиштен шыктанган Андриск Стримон дарыясын кечип өтүп, согушту түздөн-түз Македониянын аймагына алып кирди.
Ал жерде Римди колдогон күчтөрдүн үстүнөн экинчи жаркыраган жеңишке жетти.
Бул аскердик ийгиликтер керемет жараткандай болду: Андрисктин популярдуулугу асманга көтөрүлдү.
Б.з.ч. 150 же 149-жылы ал байыркы борбор Пеллага салтанаттуу кирип, өзүн расмий түрдө Македониянын падышасы деп жарыялады.
Алгачкы күмөн саноолорго карабастан, македондуктар массалык түрдө анын тарабына өтө башташты.
Мунун себеби Андрисктин аскердик жеңиштери гана эмес, Рим үстөмдүгүнө карата калктын ичинде терең тамыр жайган жек көрүү эле.
Тарыхчы Бенедикт Низе муну абдан так белгилеген:
«Адамдар ишенгиси келген нерсеге даярдуулук менен ишенишкен; Македониянын калыбына келиши Рим үстөмдүгүнүн оор жүгүнөн бошонууну билдирген. Бул жүктү канчалык узак көтөрүүгө туура келсе, македондуктар эски династиянын падышалык бийлигинин калыбына келишин ошончолук кубаныч менен кабыл алышкан».
Коомдун төмөнкү катмарларынын шыктануусу чексиз болгон.
Ал эми ак сөөктөр жаңы монархка ачык сактык менен мамиле кылышкан.
Көптөгөн шектенгендер үчүн чечүүчү далил Андрисктин Персейдин баягы «мөөр басылган катында» айтылган эки жашыруун казынанын жайгашкан жерин жаңылбай көрсөтүшү болгон.
Ошентсе да айрым азыркы изилдөөчүлөр колдоо абсолюттук болгон эмес деп эсептешет.
Калктын олуттуу бөлүгү жашыруун түрдө республикалык түзүлүштү жактап калган болушу мүмкүн.
Муну Римдин көтөрүлүш басылгандан кийин Македонияга салыштырмалуу жумшак мамиле жасаганы да кыйыр түрдө көрсөтөт. Ошол эле тарыхый мезгилде Коринф менен Карфаген болсо аёосуз түрдө жер менен жексен кылынган.
Андрисктин башкаруусу тынымсыз согуштардын доору болду.
Тактыда бекемделгенден кийин ал армиясынын санын бир нече эсеге көбөйтүп, мурда Антигониддер мамлекетине таандык болгон стратегиялык маанилүү Фессалияны басып алуу кампаниясын баштады.
Башында ага Римдин союздаштарынын чачыранды күчтөрү, аз сандагы легаттар жана Римди колдогон Македония республикаларынын калдыктары гана каршы турган.
Кырдаал көзөмөлдөн чыгып баратканын түшүнгөн Рим акыры туруктуу армия жөнөттү — претор Публий Ювентий Тальна башында турган легион.
Бирок Тальна каргашалуу ката кетирди.
Ал өсүп жетилген падышалык армиянын масштабын өтө төмөн баалады.
Андриск Фессалияда римдиктерге тез чабуул жасады. Кассий Дион бул салгылаш болгону «Македониянын чек араларында» болгонун тактайт.
Катуу салгылашта рим легиону дээрлик толугу менен кырылып, претор Тальна өзү да өлтүрүлдү.
Бул Рим армиясы македондуктардан көргөн эң оор жеңилүүлөрдүн бири болуп калды.
Рим тарыхчысы Флор кийин ачуу шылдың менен, чыныгы падышалар менен согуштарда жеңилбеген римдиктер «ойдон чыгарылган жана жасалма падышадан» жеңилгенин жазган.
Бул улуу жеңиш Андрискти даңктын чокусуна көтөрдү.
Ал Фессалияны багындырууну аяктап, өлкөдөгү Римди колдогон республикалык каршылыктын калдыктарын темир кол менен басып салды.
Рим анын мыйзамдуулугун эч качан тааныбай турганын түшүнгөн падыша катуу антиримдик тышкы саясатка өттү.
Ал өзүнүн ишенимдүү фракиялык союздаштары менен байланышын бекемдеди. Алар Андрискке жоокерлерди жөнөтүүнү улантышкан.
Мындан тышкары, Андриск ошол учурда Үчүнчү Пуни согушунун отунда кансырап жаткан Карфаген менен стратегиялык союз түздү.
Карфагендиктер акча жана флот жөнөтүүгө убада беришкен.
Бирок Андриск үчүн бактысыздыкка жараша, бул жардам жетүүгө үлгүргөн жок.
Грекиянын өзүндө да македон козголоңчусуна карата симпатия өсүп жаткан.
Бирок Ахей союзу менен күчтүү Македониянын кайра жаралышынан өлүмгө тете корккон Пергам падышасы Аттал II Филадельф Римдин бекем союздаштары бойдон калышты.
Жаңы падышанын ички саясаты өтө катаалдыгы менен айырмаланган.
Антикалык тарыхчылар аны бир добуштан ырайымсыз тиран катары айыпташат.
Бирок азыркы изилдөөчүлөр мындай баалар Андрисктин саясий душмандары — Римди колдогон коллаборационисттер жана республикачыларга каршы жүргүзгөн катаал репрессиялары менен байланыштуу болушу мүмкүн деп эсептешет.
Ошентсе да Тальнанын легиону талкалангандан кийин террор ушунчалык күчөп кеткендиктен, падыша өзүн тактыга алып келген ошол эле элдик колдоону тездик менен жогото баштаган.
Андрисктин кыска башкаруусунун экономикалык абалы анын сейрек кездешкен тыйындарында да чагылдырылган.
Тынымсыз согушту каржылоо үчүн акчага болгон курч муктаждык аны Антигониддердин, республикалардын жана атүгүл Римдин денарийлерин кайра чегүүгө мажбур кылган.
Рим тыйындары, сыягы, Тальнанын армиясын жеңгенден кийин олжо катары алынган.
Биздин күндөргө чейин Андрисктин болгону үч күмүш драхмасы жеткен.
Аларда ал классикалык эллинисттик монарх катары сүрөттөлүп, арткы бетине Гераклдын профили түшүрүлгөн.
Бул тыйындардын экөөсү мурдагы акчалардын үстүнө кайра чегилгени ачык көрүнүп турат: бирөө Фессалия союзунун драхмасынын үстүнө, экинчиси Рим денарийинин үстүнө басылган.
Шашылыштык жана эски штемпелдердин колдонулушунан тыйындардын сапаты төмөн болгон.
Кызыгы, ошол эле мезгилде падышалык символдору жок тыйындар да чыгарылган.
Балким, Андриск өзүнө берилген жамааттарга өз алдынча тыйын чыгаруу укугун сактап калууга уруксат бергендей прагматикалык болгон.
Андрисктин кулашы өтө тез болду.
Претор Тальнанын талкаланышы Римдин аброюна катуу сокку болуп, сенат акыры коркунучтун канчалык чоң экенин түшүндү.
Б.з.ч. 148-жылы Грекияга толук кандуу өч алуучу армия келди — претор Квинт Цецилий Метелл жетектеген тандалма эки легион.
Римдиктер үрөй учурган системалуулук менен алдыга жылышты.
Метелл Фессалиянын жээктерин бойлой кургактык жана деңиз аркылуу илгерилеп, ошол эле учурда союздаш Пергам флоту Македониянын түндүк жээк аймактарына сокку урду.
Эки тараптан кысымга алынган Андриск Пиднага чегинип, бекем коргонууга өттү.
Дал ошол жерде, тарыхый Пидна салгылашы болгон талааларда, анын армиясы толугу менен талкаланды.
Мурунку репрессиялар менен тираниянын кесепети да өзүн көрсөттү.
Биринчи олуттуу жеңилүүдөн кийин эле македондуктар Андрисктен жүз буруп, массалык түрдө Метеллге багынып бере башташты.
Андриск өз жолу башталган жерге — Фракияга качты.
Ал жаңы армия түзүүгө аракет кылды, бирок Метелл аны тынымсыз кууп бара жатты.
Римдиктер толук калыптанып бүтө элек жаңы аскерди кууп жетип, талкалашты.
Айласы кеткен самозванец Фракиянын башкаруучусу Бизестен башпаанек сурады.
Бирок Римдин дипломатиясы намыстан күчтүү болуп чыкты.
Метелл Бизести сатып алды же коркутту, натыйжада фракиялык башкаруучу Андрискти байлап, римдиктерге өткөрүп берди.
Ошентип Македониянын акыркы падышасынын башкаруусу атаксыз аяктады.
Андриск эки жыл бою туткунда калды.
Ошол убакта Метелл каршылыктын акыркы очокторун системалуу түрдө жок кылып, Македонияны Рим провинциясына айландырып жана Ахей согушунда гректердин каршылыгын басып жаткан.
Б.з.ч. 146-жылы Квинт Цецилий Метелл Римге триумф менен кирип, «Македонский» — Macedonicus деген ардактуу лакап атка ээ болду.
Анын жеңиштүү жүрүшүнүн башкы олжосу оор чынжырларга байланган Андриск болгон.
Аны Түбөлүк шаардын көчөлөрү менен алып өтүп, андан кийин өлүм жазасына тартышкан.
Андрисктин инсандыгы антикалык жылнаамачылардын жек көрүүсүнүн негизги буталарынын бири бойдон калды.
Диодор Сицилиялык аны «ырайымсыздыкка, ач көздүккө жана ар кандай төмөн сапаттарга толгон» желмогуз катары сүрөттөгөн.
Ливий менен Кассий Дион болсо анын «төмөнкү тектен» чыкканын баса белгилеп, ачык жек көрүү менен жазышкан.
Бирок анын көтөрүлүшүнүн тарыхый кесепеттери өтө чоң болду.
Рим сенаты Македония жергесинде «көз карандысыз республикалар» менен жүргүзүлгөн саясий эксперименттин мезгили бүткөнүн оор тажрыйба аркылуу түшүндү.
Римге каршы көтөрүлүштүн масштабдуулугу жана Андрисктин репрессиялары Римди колдогон элитаны физикалык жактан дээрлик жок кылып, мурунку административдик түзүлүштү талкалаганы Республикага тандоо калтырган жок.
Эски тартипти калыбына келтирүү мүмкүн эмес эле.
Натыйжада Македония көз карандысыздыктын акыркы элесинен да биротоло ажырап, толук кандуу Рим провинциясына айланды.
Анын биринчи наместниги дал ошол Квинт Цецилий Метелл болуп, Македония падышаларынын тарыхына кандуу акыркы чекитти койду.
