Күчтүү падыша Вима Кадфиздин тарыхый образы Кушан империясынын тарыхында байыркы дүйнөнүн эң улуу, ошол эле учурда эң табышмактуу башкаруучуларынын бири катары өзгөчө орунду ээлейт. Бул өкүмдардын мурасы чындыгында эле зор. Бирок анын доорун изилдөөдөгү негизги парадокс — тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин анын так качан жашап, качан бийлик жүргүзгөнү боюнча кызуу талашып келишет. Анын башкаруу мезгилинин так хронологиясын аныктоо маселеси көптөгөн бири-бирине таптакыр карама-каршы гипотезаларды жараткан чыныгы тарыхнаамалык табышмакка айланган.
Сунушталган даталардын айырмасы таң калтырат. Айрым изилдөөчүлөр Вима Кадфиздин башкаруу мезгилин кечки антикалык доорго — болжол менен биздин замандын 230–278-жылдарына таандык деп эсептешет. Бирок азыркы окумуштуулардын басымдуу бөлүгү бул хронологияны кескин кайра карап чыгып, падышанын жашаган мезгилин 170 жылдан ашык убакытка артка жылдырышат. Мисалы, белгилүү индиялык тарыхчы Х. Райчаудхури (Hemchandra Raychaudhuri), андан кийин фундаменталдуу «Советтик тарыхый энциклопедия» анын башкаруусун биздин замандын 47–78-жылдарына жайгаштырат. Мындан тышкары аралык жана кыйла тар даталоолор да бар: Л. А. Боровкова падыша 80–103-жылдары бийлик жүргүзгөн деп эсептесе, британиялык изилдөөчү Роберт Брэси (Robert Bracey) бул мезгилди биздин замандын 80–115-жылдарына чейин кеңейтет.
Ошентсе да миңдеген жылдардын туманынын арасынан теңдешсиз күчкө жана зор дымакка ээ болгон башкаруучунун элеси даана көрүнөт. Бийлигинин алгачкы мезгилинде эле Вима Кадфиз масштабдуу аскердик экспансия жүргүзүп, анын натыйжасында Борбордук Индиянын кеңири аймактарын — кытай жылнаамаларында Тяньчжу падышалыгы деп аталган өлкөнү — жеңип алган. Бул жеңиш Кушан империясынын күчүн жана байлыгын болуп көрбөгөндөй арттырган. Ушул зор экономикалык гүлдөп-өнүгүүнүн көрүнүктүү белгиси катары Вима Кадфиз түп-тамырынан берки каржы реформасын жүргүзүп, жогорку сапаттагы, толук салмактуу алтын жана күмүш тыйындарды массалык түрдө чыгара баштаган. Өзүнөн мурдагы башкаруучулардын диний саясатын улантып, ал тыйындарга индуизмдеги Шива кудайынын сүрөтүн түшүргөн. Бул жаңыдан каратып алынган индиялык аймактардагы анын бийлигинин руханий жана идеологиялык негиздерин баса белгилеген.
Өзүнүн эбегейсиз зор күчүн түшүнгөн Вима Кадфиз Чыгыштагы эң улуу империялар менен тең ата дипломатиялык оюн жүргүзө баштаган. Биздин замандын 87-жылы тарыхта өзгөчө дипломатиялык кадам жасалган: кушан өкүмдары Кытай императорунун сарайына династиялык нике түзүү жөнүндө тайманбас сунуш менен расмий элчилик жөнөткөн. Дал ушул элчилердин аркасында кытай тарыхчылары Кушан мамлекети тууралуу баа жеткис маалыматтарды алышып, аларды атактуу «Хоу Хань Шу» («Кийинки Хань династиясынын тарыхы») жылнаамасынын беттерине кылдат жазып калтырышкан.
Бирок бул дипломатиялык миссия трагедия менен аяктаган. Болжолдуу түрдө, Кытай бийлиги бат күчөп жаткан батыштагы коңшусунун кубатынан олуттуу кооптонгон. Расмий түрдө келишимдер түзүлгөнүнө карабастан, кушан элчилиги кайтып келе жаткан жолдо чыккынчылык менен кол салууга кабылып, толугу менен жок кылынган. Бул кандуу окуяны ошол мезгилде стратегиялык жактан маанилүү Яркенд жана Кашгар оазистерин көзөмөлдөп турган катаал кытай кол башчысы Бань Чао жасаган.
Кушандар мындай кордукту жоопсуз калтыра алышмак эмес. Биздин замандын 90-жылы ашуулар аркылуу элчилердин өчүн алып, алардын өлүмүнө күнөөлүүлөрдү жазалоо үчүн чоң кушан аскери жөнөтүлгөн. Бирок Бань Чао ырайымсыз жоокер гана эмес, айлакер стратег да болгон. Ал күчтүү кушан аскери менен түздөн-түз салгылашуудан качып, «күйдүрүлгөн жер» тактикасын колдонгон жана аймактагы бардык азык-түлүк запастарын ишенимдүү жашырып койгон.
Натыйжада кушандардын жазалоочу жортуулу каргашага айланган. Кыйратылган жана азык-түлүксүз калган аймакта тамак табуудан үмүтү үзүлгөн чоң аскер жергиликтүү калкты талап-тоноого аргасыз болгон. Бирок акырында ачарчылыктын айынан кушан аскери өз мекенине чегинүүгө мажбур болгон.
Бул мезгилдин тарыхы логикалык жактан бири-бири менен байланышкан окуялардын тизмеги сыяктуу көрүнүшү мүмкүн эле. Бирок XX кылымдын аягында табылган атактуу Рабатак жазуусу Кушан династиясы тууралуу калыптанып калган түшүнүктөрдү түп-тамырынан бери өзгөрткөн.
Ташка чегилген бул текст Вима Кадфиз империянын негиздөөчүсү Куджула Кадфиздин түздөн-түз мураскери болбогонун талашсыз далилдеген. Жазууда алардын ортосунда дагы бир падыша — Куджула Кадфиздин уулу жана тиешелүү түрдө Вима Кадфиздин атасы болгон Вима Такто бийлик жүргүзгөнү айтылган.
Бул сенсациялуу ачылыш тарыхый окуялар боюнча жаңы, альтернативдүү версиянын жаралышына алып келген жана бүгүнкү күндө бул пикирди бир катар белгилүү окумуштуулар колдошот. Бул гипотезага ылайык, дал ушул мурда тарыхтан «түшүп калган» Вима Такто ошол доордогу эң ири жетишкендиктердин чыныгы ээси болушу мүмкүн: Индияны кеңири масштабда басып алуу, Хань Кытайы менен чыңалган дипломатиялык жана аскердик мамилелер, ошондой эле «Сотер Мегас» («Улуу Куткаруучу») деген титул жазылган белгилүү анонимдүү тыйындарды массалык түрдө чыгаруу. Мурда бул тыйындар жаңылыштык менен Вима Кадфизге таандык деп эсептелип келген.
Ошентип, Вима Кадфиздин жаркын доору бүгүнкү күнгө чейин өзүнүн сырларын сактап келет. Анын тарыхы улуу жеңиштер менен чечилбей келе жаткан тарыхый табышмактардын ортосундагы татаал жана кызыктуу доор катары кала берүүдө.
