Улуу Кушан империясынын пайдубалын түптөгөн Куджула Кадфиздин башкаруу доору байыркы тарыхтын эң кызыктуу барактарынын бири болуп саналат. Кушан династиясынын башкаруучуларынын так хронологиясы бүгүнкү күнгө чейин илимий талаштардын предмети бойдон калганы менен, бул көрүнүктүү өкүмдар болжол менен биздин замандын 25-жылынан 85-жылына чейин бийлик жүргүзгөн деп эсептелет.
Күчтөнгөндөн кийин Куджуланын мамлекети чыгышка көз салып, масштабдуу экспансияны баштаган. Бул тарыхый чабуулда Куджула Кадфиз тарыхта Вима Такто же Вема Тахту деген ат менен белгилүү болгон уулу менен биргеликте аракеттенген. Алардын негизги максаты биздин замандын болжол менен 20-жылы парфиялык башкаруучу Гондофар тарабынан Түндүк-Батыш Индияда негизделген Индо-Парфия падышалыгы болгон. Тарыхчылардын пикири боюнча, кушан аскерлеринин бул аймактарга кыйратуучу басып кирүүсү биздин замандын 45-жылынан кийин, Индо-Парфия тактысында Гондофардын мураскерлери — Абдагас менен Сас бийлик кылып турган мезгилде болгон. Куджула жана анын мураскерлеринин соккуларынын астында бул мамлекет кулаган.
Бул жеңиш тууралуу кытай жазма булактары кеңири баяндайт. Асман алдындагы өлкөнүн жылнаамаларына ылайык, басып алынган аймактардын үстүнөн бийлик Куджуланын уулу Янгаочжэнге өткөн. Бул ысымдын артында Вима Такто же, балким, анын башка бир тууганы Садашкана турган деп эсептелет. Дал ошол башкаруучу кытайлар Түндүк-Батыш Индияны атаган Тяньчжу аймагын биротоло багындырып, кеңири өлкөнү башкаруу үчүн ал жакка өзүнүн аскер башчыларын дайындаган. Кытай жылнаамачылары бул басып алуулардан кийин юэчжи эли укмуштуудай байып, чоң күчкө ээ болгонун белгилешкен. Коңшу падышалыктар алардын өкүмдарын урмат-сый менен Гуйшуан падышасы деп атай башташкан. Бул «Кушан» деген сөздүн кытайча транскрипциясы болгон. Бирок салтка бекем карманган Хань жылнаамачылары аларды мурдагы тарыхый этноними менен — да-юэчжи, башкача айтканда «улуу юэчжи» деп атаган бойдон калышкан.
Куджула Кадфиз тууралуу эскерүү анын күчтүү урпактары тарабынан кылдаттык менен сакталган. Бул 1993-жылы жасалган эң маанилүү археологиялык ачылыштардын бири — байыркы Бактриянын аймагынан Рабатак жазуусунун табылышы менен мыкты тастыкталган. Бул монументалдуу эпиграфикалык эстелик атактуу Кушан падышасы Канишканын түз буйругу менен жасалган. Жазуунун текстинде Канишка өзүнүн падышалык санжырасын сыймыктануу менен тизмектейт: ал улуу Куджула Кадфизди өзүнүн чоң атасынын атасы, Вима Тактону өзүнүн чоң атасы, ал эми Вима Кадфизди атасы деп атаган. Текстте Канишка урматталган кудайлардын айкелдерин гана эмес, өзүнүн ушул үч улуу ата-бабасынын жана өзүнүн да айкелин жасоону буйруганы айтылат. Муну менен ал династиянын үзгүлтүксүз уланып келе жатканын түбөлүккө калтырууну көздөгөн. Тарыхчылар Бактриядагы Халчаян аттуу кооз сарай комплексинин урандыларынан табылган айрым таасирдүү айкелдерди да Куджула Кадфиздин башкаруу дооруна, болжол менен биздин замандын 50-жылдарына, таандык деп эсептешет.
Көп убакыт бою академиялык чөйрөдө Куджула Кадфиз буддист болгон деген ишеним үстөмдүк кылган. Буга анын монеталарында түшүрүлгөн «сатьядхармасхита» — «чыныгы дхармада бекемделген» — деген эпитет негиз болгон. Бирок заманбап илим бул көз карашты кайра карап чыккан. Бул табышмакты чечүүгө Матхурадан табылган жазуу жардам берген. Анда дал ушундай эпитетти андан кийинки Кушан башкаруучусу Хувишка да колдонгону аныкталган. Жазуунун тексти падышалык бийлик ага Сарва — каардуу Шива кудайынын ысымдарынын бири — жана Скамдавира же Чандавира аттуу кудай тарабынан берилгенин ачык билдирет.
Мындан окумуштуулар Кушан мамлекетинин кубаттуулугунун пайдубалын түптөгөн Куджула Кадфиз буддист эмес, тескерисинче, индуисттик Шива кудайынын бекем сыйынуучусу жана шиваизм салттарынын берилген жолдоочусу болгон деген жыйынтык чыгарышкан. Монеталарда кхароштхи жазуусунун колдонулушу жана Шива культунун ушунчалык эрте кабыл алынышы Куджула Кадфизди грек, рим, иран жана индиялык салттарды өз империясында бириктире алган акылман жана ийкемдүү башкаруучу катары даана мүнөздөйт.
