Өзүнүн келип чыгышы боюнча Канишка көчмөн юэчжи элине таандык болгон, ал эми анын эне тили, сыягы, тохар тили болгон. Бирок анын жеке бийлигинин башаты узак убакыт бою тарыхчылардын кызуу талаш-тартышынын предмети болуп, эки негизги теориянын жаралышына алып келген. Биринчи теория боюнча, Канишка Хотандан чыккан жана Вима падышанын башкаруусунан кийин башталган башаламандыктар учурунда кушандарга этникалык жактан жакын союздаш катары бийликке келген. Экинчи версия тибеттик уламыштарга негизделет. Ал уламыштарда биздин замандын болжол менен 120-жылы Индияга Хотан тарабынан жасалган аскердик жортуул тууралуу айтылып, ага Виджаякирти падыша Каниа аттуу падыша жана Гузана падыша менен биргеликте жетекчилик кылганы баяндалат.
Бирок Канишканын санжырасына чыныгы тактыкты атактуу Рабатак жазуусу киргизген. Ал көптөгөн божомолдорду жокко чыгарып гана тим болбостон, Кушан династиясынын так мураскерлик линиясын да көрсөткөн. Жазууда Канишка өзүнүн улуу ата-бабаларына урмат көрсөтөт: чоң атасынын атасы Куджула Кадфизге, чоң атасы Вима Тактуга, атасы Вима Кадфизге жана акырында өзүнө. Ошентип, Канишка I Кушан империясынын тактысынын түз жана мыйзамдуу мураскери экендиги аныкталган.
Бийликти мурастап алган Канишка өз мамлекетинин чек араларын укмуштуудай кеңейткен. Түндүк-батышта анын империясы азыркы Өзбекстандын түштүгүн жана Тажикстандын аймактарын камтып, Амударыянын — байыркы Окс дарыясынын — түндүгүнө чейин созулган. Ал эми түштүк-чыгышта империя Түндүк Индияга жана Матхурага чейин жеткен. Рабатак жазуусуна ылайык, кушан өкүмдарынын бийлигинин алдында Паталипутра жана Шри-Чампа сыяктуу маанилүү шаарлар болгон.
Паталипутраны басып алуу биздин замандын 472-жылындагы кытайча котормосу аркылуу бизге жеткен буддисттик «Шридхармапитака-нидана-сутра» тексти менен да ырасталат. Кашмир да империянын ажырагыс бөлүгүнө айланган. Ал жерде Барамулла ашуусунан анча алыс эмес жерде Канишка өзүнүн урматына Канишкапур деп аталган шаарды негиздеген. Азыркы Каниспора болгон бул шаардын урандылары, анын ичинде зор ступанын пайдубалы бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган.
Бирок Канишканын дымагы Индостан менен эле чектелген эмес — ал Борбордук Азиянын катаал аймактарына чейин жеткен. Кытайдын «Хоу Ханьшу» жылнаамасы эки ири державанын кагылышуусу тууралуу маалыматты сактап калган: биздин замандын 90-жылы Хотандын жанында кытай кол башчысы Бань Чао Се (謝) аттуу наместник жетектеген 70 миң кишилик кушан армиясы менен салгылашкан. «Күйдүрүлгөн жер» тактикасын колдонгон Бань Чао кушандарды артка чегинүүгө мажбур кылган.
Ал мезгилде азыркы Синьцзян аймагындагы Тарим өрөөнүндө жайгашкан Кашгар, Хотан жана Яркенд Кытайга көз каранды болгон. Ошого карабастан, Тарим өрөөнүндө табылган Канишканын көп сандагы тыйындары кушандардын бул аймакка терең киргенин далилдейт. Мындан тышкары, жоголуп кеткен санскрит тилиндеги «Будданын мураскерлеринин тарыхы» чыгармасынын кытайча котормосуна ылайык, Канишка батышта да ийгиликтүү согуш жүргүзүп, кубаттуу Парфия империясынын ири чабуулунун мизин кайтара алган. Анын түндүктөгү үстөмдүгүнө Хунзанын Ыйык аскасына түшүрүлгөн Канишканын белгилери бар жазуу да күбө болот.
Диний көз караштарынын кеңдигине жана перс салттарына берилгендигине карабастан, Канишканын жашоосунда буддизм өзгөчө мааниге ээ болгон. Айрым тексттерде ал бул динди расмий түрдө эч качан кабыл алган эмес деп айтылганы менен, анын Будданын окуусуна болгон жеке жакындыгы өтө күчтүү болгон.
Буддисттик салтта Канишка өзгөчө зор мааниге ээ инсан катары сүрөттөлөт. Жаш кезинде ал агрессивдүү, катаал жана ийилбес падыша катары таанылган. Сутрада ал Пахлава — Нган-си падышалыгынын ырайымсыз өкүмдары менен салыштырылат. «Шридхармапитака-нидана-сутрада» жазылган уламышка ылайык, бир жолу буддисттик архат монах падышанын жанын сактап калууну каалап, мистикалык күчтөрүнүн жардамы менен ага тозоктогу азаптарды көрсөткөн. Катуу үрөйү учкан Канишка терең өкүнүп, ыйлап, аң-сезимин тазалап, ошондон кийин кең пейил жана адилеттүү башкаруучуга айланган.
Диндин колдоочусу болгондон кийин Канишка Кашмирде Төртүнчү буддисттик кеңештин өткөрүлүшүн демилгелеген. Ага улуу ойчулдар Васумитра жана Ашвагхоша төрагалык кылышкан. Кийинчерээк улгайган Ашвагхоша Канишканын жеке руханий кеңешчиси болгон.
Дал ушул доордо Будданын 32 ыйык дене белгисине негизделген канондук образы калыптанган. Падыша Матхура искусство мектебин да, уникалдуу грек-буддисттик искусствону жараткан Гандхара мектебин да активдүү каржылаган.
Буддисттик образдар падышанын тыйындарында да пайда болгон, бирок мындай тыйындар жалпы чыгарылган тыйындардын 1 пайызынан да азын түзгөн. Алардын арасында салмагы болжол менен 8 грамм болгон алтын динарлар — салмагы боюнча Рим ауреусуна барабар — жана болжол менен 2 граммдык чейрек динарлар болгон.
Башка кудайлар тыйындарда капталынан сүрөттөлсө, Будда дайыма маңдайынан көрсөтүлгөн. Бул анын образы айкелдерден көчүрүлүп алынган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Мындай тыйындардын үч негизги түрү айырмаланат.
Биринчи түрүндө Будданын фигурасы ΒΟΔΔΟ деген жазуу менен берилген. Тыйындардын көлөмү кичине болгондуктан, анын жүзүндөгү жана денесиндеги айрым белгилер атайылап чоңойтуп көрсөтүлгөн: зор кулактар, мурут, чоң ушниша — башындагы чач түйүнү, алаканындагы чакра белгиси жана маңдайындагы урна. Денеси оор гандхаралык монах кийимдерине — антаравасака, уттарасанга жана сангхатиге оролгон. Ошондой эле Канишканын ушундай алтын тыйыны жүрөк формасындагы рубиндерден жасалган шакекке орнотулган уникалдуу зер буюм да белгилүү.
Экинчи түрү — Будда Шакьямунинин сүрөтү түшүрүлгөн жез тыйындар. Анда ϷΑΚΑΜΑΝΟ ΒΟΔΔΟ деген жазуу бар. Будда өтө жука, дээрлик тунук кийим кийип, колун коркпостук белгиси болгон абхая-мудра жаңсоосунда көтөрүп турат.
Үчүнчү түрү — такка отурган бодхисаттва Майтрея түшүрүлгөн жез тыйындар. Анда ΜΕΤΡΑΓΟ ΒΟΔΔΟ деген жазуу бар. Ал колонналары бар такта отуруп, колунда суу куюлган идиш кармап турат, ал эми билектеринде индиялык ханзаадаларга мүнөздүү билериктер бар.
Канишканын келиши алдын ала белгиленген деген түшүнүк байыркы пайгамбарлыктарда да кездешет. «Виная-сутрада» да, Дуньхуандан табылган байыркы Хотан түрмөктөрүндө да Будда өзүнүн өлүмүнөн 400 жыл өткөндөн кийин улуу падыша келерин алдын ала айткандыгы баяндалат.
Уламышта бир жолу дүйнөнүн төрт сакчысы кичинекей балдардын кейпине кирип, Канишкага анын улуу тагдырын эске салуу үчүн ылайдан ступа жасай баштаганы айтылат. Ал эми болжол менен биздин замандын 630-жылы Индияга келген атактуу кытайлык саякатчы Сюаньцзан Канишка тууралуу дагы бир уламышты жазып калтырган. Анда падыша аңчылык учурунда ак коёнду кууп барып, коён падыша кийин эң улуу ибадаткананы курууга тийиш болгон жерде табышмактуу түрдө көздөн кайым болгону баяндалат.
Канишка чындыгында ошол ибадаткананы курган. Анын архитектуралык эң чоң жетишкендиги Пурушапурадагы — азыркы Пешавардагы — зор Канишка ступасы болгон. Сюаньцзандын маалыматына ылайык, асыл таштар менен кооздолгон бул мунара асманга 180–210 метрге чейин, башкача айтканда 600–700 кытай футуна чейин көтөрүлгөн. 1908–1909-жылдары анын пайдубалын казган археологдор курулуштун чындап эле эбегейсиз болгонун ырасташкан: пайдубалдын диаметри 87 метрди түзгөн.
Ал доордогу архитектуралык жана скульптуралык гүлдөп-өнүгүү так документтештирилген. Бодхисаттвалардын жана Будданын айкелдеринде явандар доорунан — биздин заманга чейинки 186–175-жылдардын ортосунда башталган доордон — же императордун башкаруу жылдарынан эсептелген так даталар жазылган.
Мисалы, Каушамбиден табылган Бодхисаттва — «Канишканын экинчи жылы», Сарнатхтагы Бала Бодхисаттвасы — «үчүнчү жыл», белгилүү «Кимбеллдин отурган Буддасы» — биздин замандын 131-жылы, «Канишканын төртүнчү жылы», Гандхарадагы Шахри-Бахлолдон табылган буддисттик үчилтик — болжол менен биздин замандын 132-жылы, нагинялардын ортосундагы нага айкели — биздин замандын 135-жылы, «сегизинчи жыл», ал эми Лориан-Тангайдан табылган Будда — болжол менен биздин замандын 143-жылы же явандар доорунун «318-жылы» деп даталанат.
Дал Канишканын доорунда жана көбүнчө анын колдоосунун аркасында буддизм Улуу Жибек жолу аркылуу Кытайга жана Түндүк Азияга кеңири тарай баштаган. Бул процессте Гандхарадан чыккан монахтар негизги роль ойногон.
Биздин замандын болжол менен 178-жылы белгилүү кушан монахы Локакшема Кытайдын борбору Лоянга келип, ал жерде котормо борборун негиздеген. Ал махаянанын ыйык тексттерин кытай тилине которгон биринчи котормочулардын бири болгон.
Жаш кезиндеги катаалдыгынын ордун баскан боорукерлиги, адилеттүүлүгү, теңдикти күчтүү сезүүсү жана жөнөкөйлүгү үчүн Канишка өзүнүн көп улуттуу империясындагы элдердин терең урмат-сыйына ээ болгон. Анын улуу иштери анын атын тарыхта чындап өлбөс кылган.
Анын бийлиги так качан жана кандай жагдайда мураскери Хувишкага өткөнү кылымдардын туманында кала бергенине карабастан, Канишка I тарыхта «Падышалардын падышасынын» эң улуу жана кол жеткис идеалы катары түбөлүккө калган.
