Хувишка Iнин башкаруу доору — Кушан империясынын тарыхындагы жөн гана бир барак эмес, анын чыныгы алтын доору, таң калыштуу маданий синтездин жана укмуштуудай күч-кубаттын мезгили болгон. Улуу Канишканын уулу Хувишка болжол менен биздин замандын 150-жылы эбегейсиз зор державанын башкаруусун колуна алып, отуз жылдай бийлик жүргүзгөн. Анын башкаруусу мураскери Васудева I такка келгенге чейин созулган.
Анын падышалыгы терең консолидациянын жана тынчтыктагы гүлдөп-өнүгүүнүн мезгилине айланган. Пешаварда, азыркы Пакистандын аймагында төрөлгөн Хувишка түндүктөгү Бактриянын Балх шаарынан тартып түштүктөгү Индиянын Матхурасына чейинки кеңири жерлерди башкарган. Дал анын тушунда Матхура өзгөчө гүлдөп, иш жүзүндө Кушан мамлекетинин түштүк борборуна айланган жана империянын саясий-маданий борборлорунун бири ошол жакка жылган.
Императордун таасири алыскы чыгыш аймактарына да жеткен. Анын сүрөтү түшүрүлгөн алтын тыйындар жана тумарлар Паталипутрадан жана ыйык Бодх-Гаядан табылган. Мындай тумарлардын бири Будданын Агартуу тактысынын астынан түздөн-түз курмандык катары табылган.
Хувишканын башкаруусу диний сабырдуулуктун доору болгону менен, анда буддизм, тагыраак айтканда, жаңыдан калыптанып келе жаткан махаяна салты өзгөчө орунду ээлеген. Тарыхчылар Хувишканын мезгилин бул окуунун өнүгүшүндөгү эң маанилүү этаптардын бири деп бекеринен эсептешпейт. Белгилүү Шёйен коллекциясындагы байыркы санскрит кол жазмасынын бир үзүндүсүндө император түздөн-түз «махаяна жолуна түшкөн» адам катары сүрөттөлөт.
Будда Амитабха тууралуу тарыхтагы биринчи эпиграфикалык эскерүү да дал Хувишканын дооруна таандык. Биздин замандын 153-жылы, кушан жыл санагы боюнча «26-жылы», пьедесталга брахми жазуусу менен Bu-ddha-sya A-mi-tā-bha-sya деген сөздөр түшүрүлгөн жазуу жасалган.
Бир аз кийинчерээк, башкаруунун «28-жылы», Говиндо-Нагарадан чыккан соодагерлердин үй-бүлөсү Амитабхага дагы бир айкел арнаган. Анын төмөнкү бөлүгү бүгүн Матхура музейинде кылдат сакталууда. Башка уникалдуу эстеликтер да бизге чейин жеткен: «Улуу падыша, Кудайдын уулу Хувишканын» — Mahārājasya Devaputrasya Huviṣka — башкаруусунун 33-жылы менен даталанган Матхурадагы бодхисаттва айкели жана Уттар-Прадештен табылган, 45-жылы жасалган Будда айкелинин пьедесталы. Ошол доордогу Гандхара рельефтеринде башкаруучунун Буддага урмат-сый менен тартуу кылып жаткан көрүнүштөрү да көп кездешет.
Бирок бул жерде кызыктуу парадокс бар: буддизмге ачык колдоо көрсөткөнүнө карабастан, Хувишка Будданын сүрөтүн өз тыйындарына бир да жолу түшүргөн эмес. Окумуштуулар муну буддизмге кайдыгер мамиле катары эмес, тескерисинче, Агартылган Буддага болгон терең урмат менен түшүндүрүшөт. Анын ыйык элеси күнүмдүк соода-сатыкка колдонулуучу акчага түшүрүү үчүн өтө ыйык деп эсептелген болушу мүмкүн.
Хувишка Кушан башкаруучуларынын ичинен өз тыйындарына ϹΑΡΑΠΟ (Sarapo) — эллиндик-египеттик Серапис кудайын, анын мүнөздүү модий баш кийими менен түшүргөн биринчи жана жалгыз падыша болгон. Серапис Александриянын башкы кудайларынын бири болгон. Анын кушан акчаларында пайда болушу Чыгыш товарларын чоң көлөмдө сатып алган Рим Египети менен болгон өтө тыгыз соода байланыштарын айкын көрсөтөт.
Башка тыйындарда Гераклды — ΗΡΑΚΙΛΟ — жана көптөгөн изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча Рома кудайын да көрүүгө болот. Ал Roma Aeterna, башкача айтканда «Түбөлүк Рим» түшүнүгү менен байланышкан жана анын аты тыйындарда ΡΙΟΜ же ΡΙϷΤ (Rishti) түрүндө берилген деп эсептелет.
Зороастризм салты да мамлекеттик культта өзгөчө мааниге ээ болгон. 164–174-жылдардын аралыгында император азыркы Өзбекстандын Термез шаарына жакын жайгашкан Айртам чебинде Фаррого — «Падышалык даңктын» кудайына — жана Ардохшо кудайына арналган зор ибадаткана курууну буйруган.
Тыйын чыгаруучу жайлар ай кудайы Мао, күн кудайы Мииро — Митра, суу кудайы Нана — Анахита жана падышалык оттун символу Атшо (ΑΘΟϷΟ) сүрөттөлгөн акчаларды массалык түрдө чыгарышкан. Ошондой эле тыйындарда зороастризмдин жогорку кудайы Ахура-Мазда — ωΡΟΜ, Ooromozdo — жана абстракттуу диний түшүнүктөрдү чагылдырган кудайлар да кездешкен: Ришти — Адилеттүүлүк, Ашаейхшо — Эң Жогорку Адилеттүүлүк жана Шаореоро — Эң Жогорку Падышалык Бийлик.
Кушан империясы Индиянын ички аймактарына канчалык терең кирген сайын, Хувишка жергиликтүү культтарды мамлекеттик диний системага ошончолук активдүү киргизе баштаган. Өзүнөн мурдагы башкаруучудан айырмаланып, ал төрт колдуу Оэшо (ΟΗϷΟ) кудайынын — Шиванын — жана анын атрибуттарынын сүрөтү түшүрүлгөн тыйындарды чыгара баштаган. Ошондой эле анын кудайлык жубайы, колунда гүл кармаган Оммо — Ума да тыйындарда көрсөтүлгөн.
Матхурада Хувишканын буйругу боюнча индуисттик ибадатканалар калыбына келтирилип, брахмандарды багуу жана алардын ишмердүүлүгүн камсыз кылуу үчүн шарттар түзүлгөн.
Ал доордогу аскердик пропаганда өзгөчө кызыктуу болгон. Хувишка ирандык согуш кудайы Орлагнонун сүрөттөрүн колдонуудан баш тартып, анын ордуна индиялык жоокер кудайларды тыйындарга түшүрө баштаган: Скандо — Сканда, Комаро — Кумара, Бизаго — Вишакха жана Маасено — Махасена.
Изилдөөчүлөр муну жөн гана диний кадам эмес, кылдат эсептелген саясий чечим катары карашат. Махасена культу жоокер мүнөздөгү индиялык яудхея уруусунун арасында өзгөчө популярдуу болгон. Алардын кудайын расмий пантеонго киргизүү менен кушандар багындырылган калкты тынчтандырууга гана эмес, индиялык жоокерлерди империялык армияга кеңири тартууга да жетишкен.
Сыртынан караганда Хувишканын доору байлыкка жана туруктуулукка бөлөнгөнү менен, ошол мезгилдин экономикасында тарыхчыларды кызыктырган олуттуу табышмак да болгон. Бир жагынан, анын Балх жана Пешавардагы негизги тыйын сарайлары, ошондой эле Кашмир менен Матхурадагы көмөкчү тыйын сарайлары болуп көрбөгөндөй көлөмдө алтын акча чыгарышкан. Бүгүнкү күнгө чейин Хувишканын алтын тыйындары Кушан династиясынын башка бардык башкаруучуларынын тыйындарын кошкондогудан да көп санда сакталып калган. Алардын көркөмдүк ар түрдүүлүгү да таң калтырат.
Бирок экинчи жагынан, дал Хувишканын тушунда жез акчалардын кескин жана масштабдуу арзандашы болгон. Анын бийлигинин алгачкы жылдарында эле стандарттуу жез тыйындын салмагы салттуу 16 граммдан күтүүсүздөн 10–11 граммга чейин түшүп кеткен.
Муну менен эле төмөндөө токтогон эмес. Тыйындардын салмагынын жана сапатынын начарлашы анын отуз жылдык башкаруусунун бүтүндөй мезгилинде уланып, мураскери Васудева бийликке келген учурда жез тетрадрахманын салмагы болгону тогуз граммга чейин түшүп калган.
Бул финансылык кризис ички рынокто чыныгы башаламандыкты жараткан. Ганг өрөөнү жаңы жеңил тыйындардын сапатсыз массалык жасалмаларына толуп кеткен. Ошол эле учурда калк мурунку башкаруучулардын эски, толук салмактуу тыйындарын активдүү түрдө катып сактай баштаган. Натыйжада аларга болгон суроо-талап кескин өскөн.
Алтын байлыгы мол болгон күчтүү императорду күнүмдүк турмушта колдонулган жез акчаларды ушунчалык катуу арзандатууга эмне мажбур кылганы бүгүнкү күнгө чейин белгисиз бойдон калууда. Буга кендердин түгөнүшү, инфляция, армияны кармоого кеткен чоң чыгымдар же кандайдыр бир экономикалык кризис себеп болгонбу — бул Кушан империясынын тарыхындагы эң чоң чечилбей келе жаткан сырлардын бири бойдон калууда.
