Друз Улук менен Антония Кичүүнүн үй-бүлөсүндө б.з.ч. 10-жылы Лугдунумда (азыркы Лион) төрөлгөн Клавдий башында Тиберий Клавдий Друз деген атты алган. Ал үй-бүлөдөгү кичүү бала эле; байыркы патрицийлик Клавдийлер уруусуна таандык бул үй-бүлө коомдо абройлуу орунду ээлечү. Бирок наристе алсыз, оорулуу болуп төрөлгөндүктөн, апасы аны «табиаттын жарым-жартылай бүткөн эмгеги» деп жек көрүп, барктай бербеген. Атасы каза болгондон кийин аны Антония тарбиялаган, бирок анын уулуна болгон суук мамилеси жашыруун эмес эле.
Дене жагынан алсыздыгына жана тартынчаактыгына карабай, Клавдий абдан курч акылга ээ болчу. Ал бала кезинен эле тарыхка жана илимге кызыкты. Ливий, Сульпиций Флав жана Афинодор сыяктуу мыкты устаттардын колунда ал өзүнүн илимий эмгектерине киришкен. Клавдийдин таякеси Тиберийди асырап алган император Август небересинин (атайын тууганынын) саясий тагдырына ишене бербесе да, анын өзгөчө чечендик жана илимий жөндөмдөрүн Ливияга жазган каттарында таанып-билген.
Август б.з. 14-жылы каза болгондон кийин, осуятта үчүнчү кезектеги мураскерлер катарында гана аталган Клавдий саясатка аралашууга аракет кылды. Ал аттуулар катмарынын консулдарга жөнөтүлгөн элчилигин жетектеп барды, бирок Тиберий андан ар кандай кызматтарды аябастан четке какты. Клавдийге консулдук белгилер ыйгарылганы менен, милдет аткаруу жана Сенатта отуруу укугу берилген жок. Мунун майнапсыздыгын түшүнгөн Клавдий Кампаниядагы өзүнүн вилласына кетип, саясаттан четтеп, толук бойдон илимге сүңгүп кирди.
Бирок бул жакта да чыгармачыл эркиндиги чектелди: «Жарандык согуштар тарыхында» ал Августту өтө эле катаал сындап, республикачыларды жана өзүнүн таятасы Марк Антонийди ашыкча мактаган. Апасы менен Ливия аны бул темадан баш тартууга мажбурлашты. Андан соң Клавдий коопсузураак, алысыраак доорлорго өтүп, жыйырма томдук «Этрусктар тарыхын» жана этрус тилинин сөздүгүн, ошондой эле сегиз томдук «Карфаген тарыхын» жазды. Бул эмгектерден бири да толугу менен бүгүнкүгө жеткен жок, алар тууралуу Плиний келтирген сейрек цитаталардан гана билинет.
Тарыхый эмгектерден тышкары, Клавдий кумар таш оюнуна (сөөк ыргытуу) арналган жарым тамаша нускама да жазган бул оюнду ал катуу жактырчу. Ал тургай латын алфавитин үч жаңы, «Клавдий тамгалары» деп аталган белги менен толуктоого аракеттенген. Бирок бул жаңылык анын бийлиги маалында гана колдонулуп, өлгөндөн кийин четке кагылды.
Август сыяктуу эле Клавдийди «эки эч нерсе» деп эсептеген Тиберийдин доорунда келечектеги император көлөкөдө жашап, убактысын вилласында өткөрдү. Апасы менен болгон мамилеси чыңалган бойдон калып, ал апасы жашаган рим үйүнө сейрек барчу.
Б.з. 11-жылы Клавдий патриций аял Плавтия Ургуланиллага үйлөндү. Бул никеден Клавдий Друз деген уул төрөлүп, тилекке каршы өспүрүм курагында эле көз жумду. Болжол менен б.з. 26-жылы Клавдий Ургуланилла менен «мындан ары жашоого чыкпагандык» — ойноштук айыбы менен ажырашып кетти. Ажыроодон көп узабай ал кыз төрөп, адегенде Клавдий аны өзүнүкү деп тааныган, бирок бир нече күндөн соң ойлонуп, баланы апасынын босогосуна таштап кетүүнү буйруган.
Б.з. 28-жылы Клавдий кайра үйлөнүп, бул жолу кубаттуу Сеяндын өгөө карындашы Элия Петинага баш кошту. Тиберийдин шыкагы жана Сеяндын демилгеси менен түзүлгөн бул нике, көпчүлүк тарыхчылардын баамында, формалдуу болгон. Б.з. 30-жылы алардын кызы Клавдия Антония төрөлдү. Бирок 31-жылы Сеяндын кутуму ачылган соң, Клавдий коркуп кетип, Элия менен ажырашты муну ачып берүүдө апасы Антониянын өзү чоң роль ойногонуна карабай.
Император ага көңүл бурбаса да, Клавдий сенатчылар менен аттуулар катмарында урматка ээ болчу. Алар анын кирип келишинде дайыма ордуларынан тура калышып, айрым сенаторлор аны Августтун жрецтерине кошууну жана консулярлар менен тең укук берүүнү сунушташкан. Тиберий бул чечимди жокко чыгарганы менен, Клавдийди императордук үй-бүлөнүн мүчөсү катары таанып, өз осуятында ага эки миллион сестерций калтырды жана аны аскерлердин, Сенаттын жана элдин алдында өзгөчө белгилеп өттү.
Б.з. 37-жылы племени Гай Калигула бийликке келгенде Клавдийдин жашоосу кескин өзгөрдү. Император аны сарайына жакындатып, соконсул кылып дайындады жана коомдук майрамдарга өзүнүн ордуна жиберип турду эл Клавдийди жылуу тосуп алчу. Көп өтпөй Калигула аны жаш, жүрүш-турушу начар Валерия Мессалинага үйлөндүргөн, анын аты кийин тарыхта жалпы аталышка айланып кетет. Тацит менен Светоний сүрөттөгөн Мессалинанын токтобос кумарпоздугу жана уят жүрүм-туруму рим коомун да селт эттирген. Ошентсе да б.з. 40-жылдар чамасында Мессалина кыздуу болуп (Клавдия Октавия), 41-жылы болсо Клавдий Британияга пландаган жортуулунун урматына уулуна Британник деп ат койгон.
Бара-бара Калигуланын мүнөзү толук ачылып, ал Клавдийди кемсинтип, коркутуп-үркүтө баштады; Клавдий Римден кетип кала да алган жок. Бир маалда Калигула Лепиддин кутуму ашкере болгондо, ачууланып, Клавдийди кийими менен кошо дарыяга ыргытып жиберген. «Герман жортуулунун» жүрүшүндө болсо Клавдийди жрецтик кызматты 8–10 миллион сестерцийге «сатып алууга» мажбурлап, анын бүткүл мүлкүн күрөөгө коюуга жеткирген. Натыйжада Клавдийде кичинекей үй гана калып, сарайдагы үзгүлтүксүз кемсинтүүлөрдү көтөрүп жашоого туура келген. Тынчыбаган коркунуч жана нерв чарчоосу Клавдийди жүдөткөн.
Б.з. 41-жылы Калигуланын акылга сыйбас жүрүм-туруму чегинен ашты. Ал өзүн кудай деп жарыялап, Сенатты жана жакындарын арбын террорлоду. Акыры бул чыдамы кеткен сенаторлор менен преториан офицерлеринин, анын ичинде Кассий Хереянын, кутумуна алып келди. Палатин оюндарынын акыркы күнүндө кутумчулар Калигуланы курчап, кинжал менен жарып салышты.
Бул маалда ызы-чууну уккан Клавдий сарайдын күн галереясында жашынып калган. Андан капыстан жанынан өтүп бараткан Грат аттуу аскер аны таап, тизелеп, император наамы менен салам айтып, өз жоокерлерине алып барды. Эми эмне кылышты билбей турган преториандар Сенат республиканы калыбына келтирүүгө умтулуп жатканда, Клавдийди алардын альтернативасы катары көтөрүп чыгуу чечимине келишти.
Сенат Капитолийге чогулган, бирок аристократиянын үстөмдүгүнөн кооптонгон эл бирөөнүн жалгыз бийлигин каалап жатты. Таңга жуук Сенатта талаш-тартыш күчөгөндө, Кассий Херея шаар күзөтүн преториандар тарапка өтүүдөн токтото алган жок. Колдоону көргөн Клавдий гвардиядан ант алып, ар бирине 15 миң сестерцийден убада кылды. Ошентип ал «бийликти акчага сатып алган» биринчи император болуп калды; Сенат анын ыйгарым укуктарын бекитпей арга калды.
Клавдийдин бийликке келиши таптакыр күтүүсүз болду. Ал эч качан падыша болууга даярданган эмес; бирок тарых менен чечендиктеги билими жана доорунун акылмандары менен үзбөй баарлашуусу аны күтүлбөгөндөй акылман жана бекем өкүмдар кылып чыгарды.
Өкүмдарлыгынын башында Клавдий Калигуланы өлтүргөн кутумчулардын жазасын берди. Ал ошол күндөрдө болгон нерселердин баарын «улутуу» (damnatio memoriae) саясаты менен көмүскөдө калтырууну буйруп, өзү да ушуга так карманды. Ал чоң энеси Ливия Друзиллага кудайлык урмат ыйгарды жана Калигула тушунда негизсиз жабыр тарткан туугандарын актатты.
Нобилдерге жана Сенатка таянып калбаш үчүн Клавдий императордук канцелярия түзүп, аны төрт коллегияга бөлдү да, башына өзүнө ишенимдүү вольноотпущенниктерди койду: Тиберий Клавдий Нарцисс кат алышууларга, Марк Антоний Паллант казынага, Гай Юлий Каллист илим жана юстицияга, Гай Юлий Полибий калган иштерге жооптуу болду. Бул чечим Клавдийге бийлигин бат бекемдөөгө жардам берди. Абдан күчтүү жана бай болуп чыккан бул вольноотпущенниктер легаттарды дайындоодо кеңешчи болуп, айтымдарга караганда Британияны багындыруу идеясына да дем беришкен бул императордун эл арасындагы кадырын кыйла көтөрдү.
Бийлигинин алгачкы жылдарында Клавдий Сенат «башкы башкаруучу орган бойдон калды» деген элес сактоого аракеттенди. Ал көп титулдардан баш тартып, өзүнө принцепс сенатус жана трибундук бийлик укуктарын гана калтырып, курияда «теңдердин арасындагы биринчи» сыяктуу жүрдү: бийик такка эмес, консулдардын ортосуна отуруп, Сенатка өз акчасын куйууга уруксат берди жана эки провинцияны анын башкаруусуна өткөрүп койду. Бул кадамдар ага урмат жана элдин сүйүүсүн алып келди.
Бирок кутумдар жана Сенаттын жайбасарлыгы аны чечкиндүү реформаларга түрттү. Б.з. 47-жылы Луций Вителлий менен бирге цензор болуп, Клавдий сенаторлордун тизмесин кайра карап чыгып, мүлктүк цензге туура келбегендерди чыгарды; алардын ордуна италиялык нобилдердин жана алгач ирет рим жарандыгы бар галл провинциалдарынын өкүлдөрүн киргизди. Айрым рим үй-бүлөлөрүнө патриций макамын ыйгарды.
Б.з. 48-жылы Клавдий бийликтин баарын канцеляриясына топтоп, Сенаттын ыйгарымдарын кескин кыскартты: каржылык чечимдерди кабыл алуу жана акча куюу укугу да андан алынды. Кайра каршылык көрсөтүүлөр катаал басылды: анын доорунда 35 сенатор жана 300дөн ашык аттуулар өмүрүнөн ажыратылды.
Бийликке келгенине болгону эки жыл өтпөй, Клавдий Тиберийдин этият тышкы саясатын четке кагып, Империя чек арасын кыйла кеңейтчү ири аскердик кампанияны пландады — бута Британия болду.
Бул аралды багындырууну б.з.ч. I кылымдын 50-жылдарында эле Юлий Цезарь баштаган, бирок бриттер толук баш ийдирилген эмес. Август менен Тиберий башка маселе менен алек болушкан. Б.з. 40-жылы Калигула шылдыңга калган «баскынчылык аракетин» кылып, Ла-Манш жээгинде аскерлерин тизип, «сууну чабуулго алууну» буйруп, «Океандын олжосу» деп деңиз кабырчыктарын жыйноону тапшырып койгон.
Абалы чыңдала элек Клавдий үчүн жеңиштүү согуш абдан керек эле. Себеп катары өз эли кууп чыккан рим союздашы падыша Вериканын тагдыры колдонулду. Клавдий төрт легиондон жана жардамчы бөлүктөрдөн турган, саны болжолмен 40 миңдей аскер топтоду. Баш командачы болуп Авл Плавтий дайындалып, бир легионду келечектеги император Веспасиан жетектеди.
Рим аскерлери Рутупийге (азыркы Ричборо) түшүп, арал ичкери киришти. Аларга падыша Тогодумнунун уулдары Тогодумн менен Каратак каршы турду. Негизги салгылаш Медуэй дарыясында болуп, эки күнгө созулду; андан соң римдиктер бриттерди Темзага чейин сүрүштү. Көп узабай аралга жеке өзү келген Клавдий Камулодунумда (азыркы Колчестер) 11 брит падышасынын багынышын кабыл алды. Жортуул бүтүндөй 16 эле күнгө созулду. Британия рим провинциясына айланып, Клавдий триумф жана Британник деген ардактуу атка татыды (ал өзү бул атты кабыл албай койгон).
Бул триумф императордун аброюн эл арасында да, аскерде да бекемдеди. Дипломатия аркылуу Клавдий Империяга дагы бир нече вассал мамлекеттерди кошуп алды: Фракия, Норик, Памфилия, Ликия жана Иудея. Августтан кийинки алгачкы эл каттоо өткөн б.з. 48-жылы рим жаранары дээрлик 6 миллионго жетти бул Август өлгөн жылы болгон көрсөткүчтөн бир миллионго көп эле.
Клавдий сот системасына өзгөчө маани берди. Көп сот отурумдарына жеке өзү төрагалык кылып, дайыма эле «мыйзамдын катаал тамгасына» жабыша берчү эмес. Иштерди ылдамдатуу үчүн жайкы жана кышкы сессиялардын узактыгын көбөйттү, доочуларга Римден кетүүгө тыюу салды. Судьялар үчүн жаш курак чегин 25 жашка көтөрүп, сот бийлигинин кадырын арттырды.
Клавдий провинциялык жаңжалдарды чечүүгө да жеке кийлигишти. Өкүмдарлыгынын башында Александриядагы гректер менен жөөттөрдүн тирешин жөнгө салып, жөөттөрдүн укуктарын ырастаган, бирок жаңы келгендерге жарандык алууну чектеген. Кийин Родосто рим бийлигин жойуп, өз алдынча башкаруу берип, Трояны салыктан бошоткон.
Ал рим жарандыгын мыйзамсыз менчиктеп алгандарга катаал болгон, бирок Тренто тургундарынын жарандыгын жаңылыш берилгенине карабай, аны алып салуудан баш тарткан — кошумча чыр жаратпоону туура көргөн. Клавдий моралдан тартып медицинага чейин жашоо-тиричиликтин ар кыл жактарын камтыган көптөгөн эдикттерди чыгарган. Алардын эң белгилүүлөрүнүн бири Эскулап ибадатканасына өлүмгө ташталган кулдар айыгып кетсе, аларды боштондукка чыгаруу; ал эми кулуна дарылоо көрсөтпөгөн кожоюндар «өлтүрүүгө барабар» деп айыптала турган болгон.
Клавдий чарбалык долбоорлорду да активдүү жүргүздү. Анын буйругу менен «Аква Клавдия» жана «Анио Новус» аттуу эки жаңы акведук курулуп, жалпы узундугу 96 мильден ашты. Ошондой эле азыркыга чейин иштеп жаткан «Аква Вирго» оңдолуп, анын суусу, башкача айтканда, бүгүнкү Треви фонтанына да келет.
Император транспорт инфратүзүмүнө да көңүл бурду: Рейнди деңиз менен бириктирген канал казылып, Германияны Италия менен байланыштырар жол салынды. Дан тартыштыгын жоюу үчүн Остиянын түндүгүндө 2,5 чакырым жерде жаңы порт курулуп, ал Портус деп аталды. Дан соодагерлеринин салыктары төмөндөтүлүп, аларга ар кыл артыкчылыктар берилди, анын ичинде рим жарандыгын алуу мүмкүнчүлүгү да бар эле.
Клавдий Фуцин көлүн кургатуу боюнча ири долбоорго да бел байлады сугарылчу жерлердин аянтын кеңейтүү үчүн. Тоолордун арасынан 11 жыл канал-туннель казылды, бирок алгачкы сууну агызып жиберүү ийгиликсиз чыгып, туннель тардык кылып, дүрт эткен суу жанаша аймактарды каптап, майрамга чогулган элди да шүүдүрүмдөп кеткен.
Элдин сүйүүсүнө карабай, Клавдийдин доорунда рим нобилдери арасында көп кутумдар болду. Тарыхчылар алардын көбүн Клавдийдин аялдары шыкактап турган болушу мүмкүн деп эсептешет. Б.з. 48-жылына чейин мындай интрига Мессалина тарабынан жүрүп, ал уулу Британникке атаандаш боло аларын көргөндөрдү четтетип турган. Юлий-Клавдийлер тукумунун өкүлдөрү жана алардын балдары мисалы, Юлия Ливилла, Юлия Ливия ошондой эле консулдар жана таасирдүү адамдар курман болушкан; философ Сенека да Римден сүргүнгө айдалган.
Эң олуттуу көтөрүлүш 42-жылы Далмациянын легат-пропретору Луций Аррунций Скрибониан тарабынан уюштурулуп, максаты республика түзүлүшүн калыбына келтирүү болгон. Бирок көтөрүлүш төрт күндө эле басылды: легион агасын укпай коюп, Скрибониандын өзү өлтүрүлдү.
Б.з. 48-жылы Мессалина бийликти толук ээлөө максатында сүйгөнү Гай Силийди император кылууну көздөдү. Аны Агриппина менен Нерондун өсүп жаткан таасири да тынчытпай койгон. Клавдий Остияда жүргөндө, Мессалина императорго расмий турмушка чыккан бойдон туруп, Силий менен ачык никеге кирип алды.
Кубаттуу вольноотпущенник Нарцисс бул тууралуу Клавдийге жеткирди. Император эки ойлонуп турбасын деп, Нарцисс дароо преториандарга Мессалина менен Силийди камоону буйурду. Мессалина кармалып, энеси Домиция Лепиданын көзөмөлү астында Лукулл бактарына алынып келди. Кызынын жүрүм-турумун жактырбаса да, Домиция аны таштаган жок. Кечиримсиз экени билингенде, Домиция «кадыр-барк менен өзүн-өзү өлтүр» деп акыл салды. Мессалина ага барбаган соң, императордун жиберген кишиси аны кинжал менен сайып өлтүрдү.
Мессалина өлгөн соң кезек анын атаандашына келди. Ыраакатчы Паллант Клавдийге өзүнүн сүйүктүүсү Агриппина Кичүү менен үйлөнүүнү сунуштады; Нарцисс да бул кандидатураны колдоду Британникке каршы жалгыз салмак ушу деп эсептеди. Агриппина сулуу, өктөм, атаккор келин болчу. Клавдий 49-жылдын 1-январында ага үйлөндү.
Мессалина сыңары Агриппина да императорду толук көзөмөлгө алууну жана тактыны уулу Нерого камсыздоону көздөп, интригаларды күчөттү. Анын насааты менен көптөгөн тектүү үй-бүлө өкүлдөрү өлүмгө же сүргүнгө учурады. Б.з. 50-жылы Агриппина Августа наамын алып, Клавдий Нерону асырап алды. 51-жылы Агриппина өз жакын адамы Афраний Буррду преториандардын префекти кылып дайындады.
Бирок убакыт өткөн сайын Клавдий бул никеден көңүлү калып, Британникти кайра өзүнө жакындатып, аны бийликке даярдай баштады бул Агриппинаны кооптондуруп койду. Неронду император кылуунун жалгыз жолу мүмкүн болушунча эртерээк. Б.з. 54-жылдын 13-октябрында Клавдий каза болду. Байыркы булактардын көбү аны Агриппина берген козу карындар менен ууланган дешет; айрым тарыхчылар болсо табигый улгайып өлгөн болушу мүмкүн дешет.
Клавдий көз жумган соң Нерон менен Сенат аны кудайлаштырды. Бийлик Неронго өттү, бирок айып-жоромол боюнча Клавдий осуятын Британниктин пайдасына өзгөрткөн же экөөнү «биргелешип бийлик кылат» деп дайындаган болушу ыктымал. Бул тууралуу чындыкты биле турган жалгыз адам катчысы Нарцисс император өлгөндөн кийин дароо өлтүрүлүп, архивдин баарын өрттөөгө үлгүргөн.
Бийликке келген Нерон Клавдийдин көп мыйзамдарын «акылсыз» деп жокко чыгарып салды. Анын урматына негизделген храм толук курулбай, кийин Нерон өзүнүн Алтын үйүнө орун бошотуу үчүн аны буздурду. Бирок Флавийлер династиясы бийликке келгенде — алар өздөрүн Юлий-Клавдийдин мураскери катары көрсөтүүнү каалашкан Клавдийдин ысымы акталды: анын жана уулу Британниктин урматына монеталар куюлуп, Нерон буздурган храм кайра тургузулду.
Ошентсе да бара-бара Клавдийдин аты унутулуп барды. Анын китептери II кылымда эле жоголуп, ал өзү «акылы кем император» катары гана эскериле баштады.
