Кенесары Касымов Казак хандыгынын тарыхындагы эң көрүнүктүү инсандардын бири болгон. Ал султан Касым-торенун жана анын жубайы Айкумистин уулу, Абылай хандын урпагы, тектүү тукумдан чыккан. Бала чагынан эле башкаруу жана аскер ишинин негиздерин өздөштүрүп, өз курагындагы балдардан жана карындаш-туугандарынан көтөрүлүштүн активдүү катышуучусу Бопай жана кайраттуу баатыр Наурызбай сыяктуу бир туугандарынан өзгөчөлөнүп турган.
1822-жылы Орусия империясынын императору Александр I «Сибирдеги киргиздер (казактар) жөнүндөгү Уставды» бекитип, казак жуздарындагы хандык бийликти жойгон. М. М. Сперанский иштеп чыккан бул реформа мурдагы жашоо таризин сактап калууга умтулган казак ак сөөктөрүнүн катуу нааразычылыгын жаратты. Касымовдордун үй-бүлөсү эң туруктуу каршылыкты көрсөттү. Кенесарынын атасы Касым туугандары менен Кокон хандыгынын аймагына көчүп барып, ал жерден орус чептерине жана орус бийлигин кабыл алган айылдарга чабуул жасап турушкан.
Атасы менен агасы Саржандын ишин улаган Кенесары адегенде Орусия империясы менен маселелерди дипломатиялык жол менен чечүүгө аракеттенген. Ал орус бийлиги, анын ичинде император Николай I менен кат алышкан. Бирок тынчтык чаралары түгөнгөнүн аңдап, аскерий аракеттерге кылдат даярдана баштайт. Анын башкы максаты Россиянын талаанын ичкери жагына жылышын токтотуу жана чептерин кыйратуу гана эмес, чоң атасы Абылай хандын доорундагыдай көзкарандысыз Казак хандыгын калыбына келтирүү эле.
XIX кылымдагы эң узакка жана эң ири масштабга созулган улуттук-боштондук көтөрүлүш Кенесарынын жетекчилиги алдында үч казак жузунун аймагын камтыды. 1838-жылдын май айында анын кошуундары Акмола чебин (азыркы Астана жайгашкан жер) курчоого алып, алышып, андан соң партизандык күрөштү күчөтүштү.
1841-жылдын сентябрында Тургай дарыясынын боюнда өткөн курултайда үч жуздун өкүлдөрү Кенесарыны хан көтөрүп, бирдиктүү казак мамлекетинин жаңыланып түзүлгөнүн жар салышты. Ал бийлер сотун калыбына келтирип, шариат нормаларына негизделген салык тутумун киргизип, өз бийлигин активдүү бекемдеди. 1842–1843-жылдары Бухаранын эмири Насрулла да Кенесарыны казактардын ханы катары тааныган.
Тышкы саясатта Кенесары Орто Азия хандыктарынын арасында аракетин чебер айкалдаштырып турду. Ал Бухара менен Хиванын колдоосуна ээ болууга умтулуп, түндүктө Орусия империясы, түштүктө Кокон хандыгы менен эки фронтто күрөш жүргүздү. 1845–1846-жылдары анын аскерлери Созак, Мерке сыяктуу бир катар кокон чептерин ээлеп алышкан.
Бирок ийгиликтерге карабастан, көтөрүлүш олуттуу кыйынчылыктарга туш болду. Кенесары орус бийлигине лоялдуу айылдарга карата катаал саясат жүргүзгөндүктөн, жергиликтүү калк арасында нааразылык күчөдү. Көтөрүлүштү алгачкы этапта колдогон көптөгөн казак султандары кийин аны таштап кетишти. 1846-жылы Улуу жуздун султандары Орусияга ант берип, Кенесарыга каршы биргелешкен күрөштү убада кылышты.
Орус аскерлери тарабынан Кичи жана Орто жуздардын аймагынан сүрүлгөн Кенесары кыргыз жерине өтүүгө мажбур болду. Ал кыргыз урууларынын башын өзүно каратууга аракет кылып, манаптар менен Орусияга каршы биргелешип күрөшүү тууралуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн, бирок баш тартууга туш болду. Кыргыздардан «моюн сунуу каада-салттарын аткарууну» талап кылып, коркутуп-үркүтүүлөрдү колдонгону жаңжалга алып келди.
1847-жылдын апрелинде Кенесары 15 миң аскери менен кыргыз жерине бастырып кирип, ырайымсыз жазалоолорду жасаган. Кыргыз манаптары өз кезегинде Кенесарыга каршы күрөшкө даярдана башташты. Чечүүчү салгылашуу Майтөбе–Текеликтин Сенири деген жерде болуп, Кенесары кошуунунун бир бөлүгү бозуп качып, калган бөлүгү талкаланды.
Кенесары Ормон хандын аскери тарабынан туткунга алынып, бир нече айдан соң жазаланды. Хандын башы кыйылып, анын өлгөнүнө далил катары орус бийлигине жөнөтүлгөн.
Кенесары Касымовдун өлүмү казак мамлекеттүүлүгүнүн акыр-аягы болгонун билдирди. 1847-жылы казак султандары менен кыргыз манаптары тынчтык келишимине келип, жаңжал токтотулду.
Узак убакыт бою Кенесарынын сөөктөрүнүн тагдыры белгисиз бойдон келген. Бирок акыркы маалыматтарга ылайык, тарыхый-этнографиялык жана генетикалык экспертизалардан кийин Омскидеги бир музейде сакталган баш сөөгү 90%дан жогору ыктымалдык менен Кенесары ханга таандык экени аныкталды.
Кенесары Касымов тарыхта казактардын акыркы ханы катары, өз өмүрүн элинин эркиндиги менен биримдигине арнаган көсөм катары калды. Ал эл эсинде терең из калтырып, казак элинин улуттук-боштондук кыймылынын символуна айланды.
