Орусия империясынын Кавказга кириши XVI кылымда эле Иван Грозныйдын тушунда башталган — ошол маалда Терек жана Сунжа тараптарында алгачкы орус чептери, Терек жана Сунжа острогдору негизделген. Бирок ырааттуу жана пландуу алдыга жылуу XVIII кылымда гана башталды. 1735-жылдан тартып Кизляр негизделгенден кийин Кавказ чеби линиясын куруу жүрүп, ал 1785-жылы Владикавказ шаары салынганда толук аяктаган.
Бул мезгилде Россия аймактагы позицияларын активдүү бекемдеп жаткан. 1783-жылы Георгиевск трактаты боюнча картли-кахети падышасы Ираклий II Россиянын калкалоосуна кабыл алынган. Ошол эле жылы Крым кошулгандан кийин Кубандын түндүгүндө жашаган ногой уруулар да Россиянын карамагына өткөн. Алар көчүрүлүүдөн чочулап көтөрүлүшкө чыгышкан, аны Суворов катаалдыгы менен баскан. Ногойлордун бир бөлүгү Осмон империясына көчүп, калгандары Дагыстанга жылышкан — бул Россияга Предкавказьенин талаа бөлүгүн колониялаштырууга жол ачкан. 1792-жылы императрица Екатерина II Тамандан Лаба дарыясынын куймасына чейинки жерлерди Кара деңиз казак аскерине ыйгарган, ал эми кийинки жылы Екатеринодар шаары негизделген.
1785-жылы Чеченстан менен Дагыстанда ислам насаатчысы шейх Мансур пайда болду. Ал тоолуктарды Россияга каршы көтөрүлүшкө чакырган. Ошол эле жылы анын жетекчилигиндеги бириккен тоолук күчтөр Кизлярды курчоого алышып, бирок ийгиликке жеткен эмес. Мансур Осмон империясынан колдоо издеген, бирок Татартуб согушундагы жеңилүүдөн кийин Черкесияга чегинүүгө мажбур болгон.
1787-жылы, жаңы орус-осмон согушунун алдында, орус аскерлери коргонуу линиясында артка чакырылган. Кавказдагы абал туруксуз болчу: тоолуктардын чабуулдары уланып, Закавказье менен байланыш дээрлик үзүлгөн. 1791-жылы Кавказ линиясын башкарган И. В. Гудович түркүнүн Анапа чебин штурм менен алган жана ошол жерде жарадар болгон шейх Мансур туткунга түшкөн.
1787–1792-жылдардагы орус-осмон согушу аяктагандан кийин Кавказ линиясын бекемдөө күчөдү. Кубандын оң жээгине казактар отурукташтырылып, Россиянын аймактагы таасири дагы тереңдей берген.
1795-жылы Персиянын башкаруучусу Ага Мохаммед Шах Каджар Грузиянын оор абалын пайдаланып, Тифлис шаарын талкалады. Жооп катары Валериан Зубов башындагы орус аскерлери Дагыстанга кирип, Сурхай-хан жана Ших-Али-хан топтору менен кандуу салгылашта бир бүтүн батальонун жоготуп, жеңилүүгө дуушар болгон. Ошого карабай, орустар Дербент менен Бакуды алышкан. Бирок Екатерина IIнин өлүмүнөн кийин император Павел I буйругу менен аскер аракеттери токтотулуп, орус аскерлери Закавказьеден чыгарылган Тифлисте эки батальон гана калган.
1801-жылы грузин падышасы Георгий XII Россиядан жардам сурагандан кийин, Грузияны Россияга кошуу тууралуу Манифест кабыл алынды. Кавказдагы башкы колбашчы болуп князь Павел Дмитриевич Цицианов дайындалып, ал территорияларды кошуу саясатын уланткан. 1803–1804-жылдары империя курамына Мингрелия, Имерети жана Гурия кирген. 1804-жылдын январында Цицианов Гянжа чебин штурм менен алып, Гянжа хандыгын кошкон.
1804-жылы персиялык шах Фетх-Али Россияга согуш жарыялаган. Цицианов башындагы орус аскерлери персиялыктардын чабуулдарын ийгиликтүү кайтарып, Ширван, Карабах, Шеки сыяктуу хандыктарды империяга кошуп олтурушкан. 1806-жылы Бакунун тапшыруусу маалында Цицианов өлтүрүлүп, кырдаал татаалдаган. Анын ордуна Гудович келип, көтөрүлүштөрдү басууга жана перс-түрк басып кирүүлөрүнө каршы турууга аргасыз болгон.
Наполеон менен болгон согуш Россиянын негизги күчтөрүн алаксытып, Кавказдагы гарнизондар жардамсыз калган. Бирок 1813-жылы Гүлистан тынчтык келишими түзүлүп, ага ылайык Персия Россияга кошулган Грузия, Дагыстан, Абхазия, Мингрелия жана башка аймактарга доосунан баш тарткан бул конфликттин ошол этабы ушуну менен аяктаган.
Түндүк Кавказда генералдар Гудович, Тормасов жана Н. Ф. Ртищев тушунда тоолуктарга карата салыштырмалуу жумшак саясат жүргүзүлгөн. Айрыкча чечендер менен мамиле экономикалык жана саясий ыкмалар аркылуу жөнгө салынып жаткан: Наур жана Лашуринде меновое соода пункттары ачылып, бул тынчтыкка алып келген. Дельпоццо жазгандай, тоолуктар «өз өнүмдөрүн биздин чек арага алып келип сатууга көбүрөөк кызыкдар».
Башка маанилүү багыт чечендерди Терекке жана Кумык түздүгүнө көчүрүү болду. XVIII кылымдын экинчи жарымынан башталган бул саясат жергиликтүү кумык княздарынын нааразычылыгын туудурган себеби көчкөндөр олуттуу аскер-саясий күчкө айланып баратышкан. Бирок генерал Тормасов үчүн негизги нерсе «аларды тынчтандыруу, соодага үйрөтүү жана тоодон түшүрүп, түздүккө отурукташтыруу» болгон. Ал өз аскерлерине кордонду басып өтүүгө тыюу салып, кошумча жаңжалдарды алдын алган.
Соода жана көчүрүүдөн тышкары, таасирлүү чечен лидерлерин жана диниятчыларын паралоо саясаты да уланган. Өзгөчө урмат-сыйга ээ болгон Бейбулат Таймиевге офицерлик наамын кайтарып берүү убада кылынган. 1811-жылы чечен аксакалдарынын делегациясы орус бийлигине «коргоо жана подданство» өтүнүчү менен кайрылып, чабуулдарды токтотууга убада беришкен.
Ошол эле учурда Закубаньдагы черкестерге карата катуураак линия кармалган. 1810-жылы генерал Булгаков Тормасовдун каршы болгонуна карабастан Кубаньдан ары жортуул уюштуруп, көптөгөн айылдарды кыйраткан, бирок тоолуктардын чабуулдары токтогон эмес.
Закавказьеде орус генералдары тынымсыз толкундоолорго туш болуп турушкан. 1811-жылы башкы колбашчы болуп Ф. О. Паулуччи дайындалып, ал бир убакта түрктөр жана перстер менен согушуп, көтөрүлүштөрдү басууга аргасыз болгон. 1812-жылы аны генерал Николай Ртищев алмаштырган. Ал Түштүк Осетиянын саясий абалына байланышкан курч маселеге туш келип, бул жерде эки грузин феодалдык партиясы жерлер үчүн күрөшүп жаткан. 1812-жылдын күзүндө Кахетияда падызада Александр жетектеген жаңы көтөрүлүш тутанып, ага хевсурлар менен ингуштар да катышкан. Жооп иретинде 1813-жылдын майында Ртищев Хевсуретияга жазалоочу экспедиция уюштуруп, Шатили башкы айылын талкалаган. Бирок император Александр I бул жортуулду жактырбай, мындан ары «достук жана ырайым» менен аракеттенүүнү буйруган.
1813-жылы Абхазияда Асланбей Чачба-Шервашидзе агасы Сафарбегдин бийлигине каршы көтөрүлүш баштаган. Орус батальону жана мегрел ополчениеси Сафарбегдин өмүрүн жана бийлигин сактап калган.
1814-жылы Синоддун обер-прокурору А. Н. Голицын докладынан кийин Александр I Ртищевге Түштүк Осетиядагы Эристави аттуу грузин феодалдарын жеринен ажыратууну буйруткан. Бул грузин ак сөөктөрүнүн катуу каршылыгын туудурган. Бирок буйруктун аткарылышы жай жүрүп, 1817-жылы ал жокко чыгарылган.
Жалпысынан, тарыхчы И. П. Петрушевский белгилегендей, бул мезгилдеги Россиянын Кавказдагы экспансиясы аймакты Түркия жана Персия менен болгон күрөш үчүн плацдарм катары көрүп, аны көзөмөлгө алууга багытталган.
1816-жылдын жайында Кавказдагы өзүнчө Грузия корпусунун башына жана жарандык башкаруусуна чечкиндүү жана катаал саясаты менен белгилүү генерал-лейтенант Алексей Ермолов дайындалган. Абалды таанышкан соң, ал түштүккө карай жолдорду чаап ачуу, трассалар куруу жана чептерди салуу планын иштеп чыгып, аны так аткарган.
«Кавказ — бул жарым миллиондук гарнизон коргогон улуу чеп. Аны же штурм менен алалы, же траншеялар аркылуу ээлейли. Штурм кымбатка түшөт. Андыктан осаданы баштайбыз!», деген Эрмолов.
Ал Кавказ линиясын сол канаттан Теректен Сунжага жылдырып, 1817-жылдын октябрында Преградный Стан чебин негиздеген. Бул окуя көп учурда Кавказ согушунун башталышы катары саналат. 1818-жылы Грозная (Грозный) чеби, 1819-жылы Внезапная чеби салынган.
Мындан тышкары, Ермолов Дагыстан жана Чеченстандагы көтөрүлүштөргө каршы активдүү күрөш жүргүзгөн. Ал кумык айылдарына дээрлик жыл сайын жазалоочу экспедициялар уюштуруп, Мехтулин хандыгынын баш калаасын өрттөп, өз отряды менен акушиндердин ополчениесин талкалаган — аларды Россия императоруна берилүүгө ант берүүгө мажбур кылган. 1820-жылы ал Казикумух ханы Сурхай-хандын топторун талкалап, хан Персияга качып кеткен.
Бул операциялардын жыйынтыгында Ермолов императорго: «Аягына… Дагыстанды багындыруу жеткирилди, бул өлкө текебер, жоокер эл биринчи ирет моюн сунуп, Сиздин Императордук Улуулугуңуздун ыйык бут алдына жыгылды», деп жазган.
1820-жылы Кавказ корпусу күчөтүлүп, 1821-жылы Каспий деңизине жакын Бурная чеби салынган. 1822-жылы Кабардадагы козголоңдорду тынчтантуу үчүн чептер тармагы, анын ичинде Нальчик чеби курулган.
1825-жылы Чеченстанда көтөрүлүш тутанып, 15-июлда Герзель-аулда трагедия болгон: генералдар Лисаневич жана Греков аксакалдарга сөгүш берип жатканда, молдо Учар-Хаджи аларды өлтүргөн. Жооп кылып, орус аскерлери жыйынга келгендердин бардыгын кырып салышкан.
Ермоловдун Кавказдагы ишмердиги 1827-жылы аяктады Николай I аны декабристтер менен байланышта шектеп, кызматтан алган. 29-март 1827-жылы жаңы башкы колбашчы болуп Иван Паскевич дайындалган.
1823-жылы Дагыстанда жаңы суфий агымы мюридизм пайда болду. Аны бухаралык Хасс-Мухаммад алып келип, Мухаммед Ярагскийди суфийликке өткөргөн. Ал жаңы окууну жайылта баштаганда, анын жолдоочулары мюриддер, жыгач куралдарын көтөрүп, газаватка каапырларга каршы ыйык согушка чакырышкан. Бул тоолуктарга чоң таасир калтырган.
Ермолов бул кыймылдын жаралышын билген, бирок башка иштер менен алек болуп, жетиштүү көңүл бура алган эмес. 1824-жылы муллалардын колдоосу жана чечен жетекчиси Бейбулат Таймиевдин жардамы менен Авко Унгаев өзүн Чеченстандын имамы деп жарыялап, 1825-жылкы көтөрүлүшкө катышкан.
1828-жылы Мухаммед Ярагский өз шакирти Кази-Мулланы (Гази-Мухаммед) жаңы имам деп жарыялаган ал газават желегин көтөрүшү керек эле. 1830-жылы чечен жетекчилери, анын ичинде Бейбулат Таймиев, Кази-Мулланы Чеченстан имамы катары тааныган.
Кази-Мулла Гимры айылынан чыккан. Жаштыгында белгилүү аалым Сеид-Эффендиден окуган. Бирок кийин Мухаммед Ярагскийдин окуусуна өтүп, 1828-жылы имам деп жарыяланып, каапырларга каршы ыйык согушка бата алган.
Бир жыл ичинде ал Дагыстандагы бир нече айылдарды өзүнө баш ийдирген. 1829-жылдын аягына карата аны Койсубу, Гумбет, Андия жана башка майда тоолук коомдор тааныган. Бирок Россияга ант берген таасирдүү Авар хандыгы анын бийлигин тааныбай койгон.
Кази-Муллага каршылык хандар тараптан эле эмес, мусулман диниятчылары тарабынан да болгон. Эң кадыр-барктуу молдо мурдагы устаты Саид Араканский жаңы окууга ачык каршы чыккан. 1830-жылдын башында Кази-Мулла Аракандын үстүнө чабуул жасап, Саидди таппай калган. Ал анын үйүн жана эмгектерин жок кылууну буйруп, макул болбогондорду түпкүр чуңкурларга түшүргөн — бул иш ал тарапташтарынын арасында да нааразылык жараткан. Ал кумык княздарын да баш ийдирүүгө аракет кылып, каршылыкка кабылган.
1830-жылдын башында Джаро-Белокан аймагынын жашоочулары орус аскери басып кирет деп жардам сураганда, Кази-Мулла Дагыстан боюнча курултай чакырып, орусларга каршы газаватка үндөгөн оттуу сөз сүйлөгөн. Бул анын тарапташтарынын санын олуттуу көбөйткөн.
Бирок орус аскерлерине каршы баруунун ордуна, Кази-Мулла Аварияга басып кирип, анын борбору Хунзахты курчоого алган. Максаты хандыкты баш ийдирүү менен чектелбестен, хан үй-бүлөсүн түп-тамыры менен жок кылуу болгон. Бирок жаш Абу-Нуцал-хан жетектеген авар ополчениеси күтүүсүздөн чабуул коюп, мюриддерди талкалап, Кази-Мулланы чегинтүүгө мажбур кылган.
Бул жеңилүүдөн кийин Кази-Мулланын таасири катуу солгундаган. Орус-осмон согушу аяктагандан кийинки орус аскерлеринин Кавказга кайра жылышы анын үстүнө өзүнчө отряд бөлүүгө мүмкүнчүлүк берген. Бирок Гимры резиденциясына жакындаган орус отряды койсубулиндерден ант алып, артка кеткен. Кази-Мулла муну кудуреттүү көмөк катары чечмелеп, кадыр-баркын калыбына келтирген.
1831-жылы ал Таркини тоноп, Кизлярга ири жортуул жасаган. Анын бийлиги астында кеңири аймактар калган. Бирок жыл аягында көтөрүлүш басаңдап, 1832-жылы 17-октябрда орус аскерлери Гимрыны алган, ал эми Кази-Мулла салгылашта каза болгон.
Анын өлүмүнөн кийин өзүн имам деп Гамзат-бек жарыялаган. 1834-жылы ал Аварияга кирип, хандык үй-бүлөнү жок кылган, бирок көп өтпөй өзүнүн айланасындагы заговорчулар тарабынан өлтүрүлгөн.
Гамзат-бектин өлүмүнөн кийин мюриддердин башына Шамиль келген. Ал мурункуларга караганда кыйла кооптуу каршылаш болуп, Чыгыш Кавказдын бөлүнүп-жарылган урууларын өз кол алдында бириктирген. Анын жеке гвардиясы ишенимдүү мюриддерден турган кошуун маанилүү күчкө айланган.
1835-жылы Шамиль Гамзат-бектин өлүмү үчүн өч алууга аракет кылып, Хунзахка чабуул койгон, бирок орус аскерлери чепти сактап калышкан. Регионду көзөмөлдөөнү камсыз кылуу үчүн Темир-Хан-Шура жана Зирани сыяктуу чептер курулган.
1837-жылы генерал Фези Шамильдин отряддарын талкалап, ал жашынган Тилитль аулун курчоого алган. Жем-түрт азайып кеткен орус аскерлерин токтотуу үчүн Шамиль сүйлөшүүгө өтүп, моюн сунууга сөз берген натыйжада орус отряды артка кайткан.
Ошол күздө император Николай I алгачкы ирет Кавказга келип, согуштун жүрүшүнө нааразы болгон соң, жаңы башкы колбашчы генерал Евгений Головинди дайындаган.
1839-жылы генерал Граббе башындагы орус аскерлери Шамилдин Аргвани жанындагы бекем позициясын штурм менен алган. Шамиль аз сандагы жигиттери менен кайра тикеленген Ахульго чебине бекенген. Катуу штурмдан кийин 22-августта Ахульго алынган, бирок Шамиль качып кутулган.
1840-жылдын феврал аягында Шамиль Чеченстанга кайтып келип, анда көтөрүлүш жүрүп жаткан. Ал Чеченстандын имамы деп жарыяланып, имаматтын борборун Дарго айылына негиздеген.
1829-жылкы Адрианополь тынчтыгы менен Россия Кара деңиз боюн көзөмөлгө алса да, тоолуктар катуу каршылык көрсөтүшкөн. 1830-жылдын августунда убых жана садз отряддары Хаджи Берзек Дагомуконун жетегинде жаңы курулган Гагра чебине штурм койгон. Мындай каршылык генерал Гессени алдыга жылуудан баш тартууга мажбур кылып, жээктин олуттуу бөлүгү тоолуктардын колунда калган.
Англия менен Түркиянын саясий басымы, ошондой эле курал контрабандасы жана кул соодасы Россияны чечкиндүү чараларга барууга аргасыз кылган. 1837–1839-жылдары Кара деңиз жээк линиясы курулуп, Кара деңиз флоту жээкти блокадага алган. Бирок 1840-жылы черкестер Лазаревское, Михайловское сыяктуу бир канча чептерди басып алышкан коргоочулар багынып бербөө үчүн өздөрүн жардырып жиберишкен. Кийинки жылы чептер кайра калыбына келтирилген.
1840-жылы Шамиль көтөргөн жалпы чечен көтөрүлүшү Кавказ линиясындагы орус аскерлеринин абалын кескин оорлоткон. Генерал Галафеевдин отряддары чечен токойлорунда кан куюлган «поисктерди» жүргүзгөн; 11-июлда Валерик дарыясында белгилүү салгылашуу болгон. Күзгө барганда бүт Чеченстан дээрлик Шамиль тарапка өтүп, орус аскерлери өтө оор абалда калган.
1841-жылы Аварияда Хаджи-Мурат козголоң чыгарып, орус аскерлери чоң жоготууларга учураган. Ошол эле маалда Шамиль Аварское Койсунун оң жээгиндеги тоолук коомдорду өзүнө караткан.
1842-жылы Ичкерияда орус аскерлери үчүн кыйроочу жеңилүү болгон: генерал Граббенин 10 миңдик отряды имаматтын борбору Даргого карай баратып, чечендер Шоип-молла Центоройнский жетектеген күчтөр тарабынан талкаланып, 66 офицер жана 1700дөн ашык аскер жоготулган. Бул жеңилүү согуш министри Чернышёвду чабуул тактикасынын пайдасыздыгына ынандырып, император Николай I 1843-жылга ар кандай экспедицияларды тыюу салган.
Орус аскерлеринин ушул мажбур тынчсыздыгы тоолуктардын чабуулдарын күчөткөн. Шамиль бул абалды пайдаланып, бир нече орус чептерин алып, Темир-Хан-Шура менен Дербент тараптагы байланыштарды үзгөн.
1844-жылдын аягында жаңы башкы колбашчы болуп граф М. С. Воронцов дайындалган. 1845-жылдын майында падышалык армия ири күчтөр менен Имамат аймагына бастырып кирген. Воронцов жетектеген негизги отряд Даргого багыт алган. 8–20-июлдагы Даргин жортуулу (сражение) орус армиясы үчүн өтө оор жоготуулар менен аяктаган: расмий маалымат боюнча 4 генерал, 168 офицер жана 4000ге чейин жоокер курман болгон.
Даргиден кийин орус аскерлери тактикасын өзгөртүшкөн. 1846-жылдан тартып Чеченстанда токойлорду системалуу кыюуга жана жаңы чептер курууга көңүл бурушкан. 1847-жылы Воронцов Гергебилди курчаган, бирок аскерлер арасындагы холерадан улам чегинген; кийинки жылы князь Аргутинский Гергебилди алган.
1850–1852-жылдары токойлорду методикалык кыркуу улантылып, көптөгөн душман коомдор моюн сунууга аргасыз болгон. 1853-жылдын февралында князь Барятинский Шамиль күчтөрүн Мичик дарыясынын боюнда жеңген. Ошентсе да, согуш күчү басылбай уланган.
1853-жылы Крым согушу башталганда тоолуктарда кайра эркиндик үмүтү пайда болгон. Шамиль жана Черкес-Кабардадагы наиб Магомед-Амин мусулман калкты Россияга каршы ыйык согушка чакырган султан түрктөрдүн жардамына убада берген имиш. Бирок алардын аракетине карабай, тоолуктардын духу мурунтан эле сынып, көпчүлүк катаал жазалардан коркуп гана моюн сунган. Орус чептерине пландаган чабуулдар ийгиликсиз аяктаган.
Крым согушу маалында орус командачылыгы коргонуу тактикасын тандап, ошол эле учурда токой тазалоо жана душмандын азык-түлүгүн жок кылуу аракеттерин уланткан. 1854-жылы Шамиль Кахетияга басып кирип, бай Цинандали айылын талкалап, князь Давид Чавчавадзенин үй-бүлөсүн туткундаган, бирок орус отряддары жакындап келатканын угуп, артка кайтып кеткен. Кавказ линиясында оң флангда орус аскерлери Кара деңиз жээк линиясынын чептерин гарнизондорду Крымга жөнөтүү үчүн таштап, жардырып кеткен.
1855-жылдын башында Кавказдагы башкы колбашчы болуп генерал Муравьёв дайындалып, 1856-жылдын жазында Париж тынчтыгынан кийин Азиялык Түркияда аракеттенген аскерлерди колдонуп, Кавказды акыр-аягы багындыруу чечими кабыл алынган.
Жаңы башкы колбашчы князь А. И. Барятинский негизги күчтөрдү Чеченстанды багынтууга багыттап, бул милдетти тажрыйбалуу генерал Евдокимовго тапшырган. 1856–1857-жылдары орус аскерлери олуттуу ийгиликтерге жетишти: Владикавказдан чыккан «орус жолу» толук бүтүп, кең просекелер чаап ачылды, Чеченстандын душманчыл калкынын бир бөлүгү ачык талаага көчүүгө мажбур болду. Бул душмандын ресурстардан ажырашына жана күчүнүн олуттуу бөлүгүн жоготушуна алып келген.
1858-жылдагы аракеттер Аргун капчыгайын алынгыс деп эсептелген аймакты колго түшүрүүгө мүмкүндүк берди. Шамиль өз бийлигинин түп-тамырынан солгундаганын түшүнүп, жаңы резиденциясы Ведено айына чегинген. 1859-жылдын 1-апрелинде Ведено штурм менен алынып, Шамиль калдык мюриддери менен Гуниб тоосуна бекенген.
Ведено алынгандан кийин үч орус отряды Гунибга бет алып, курчоону бекемдешкен. Шамиль 500 мюрид менен тоодо бекемделген. Барятинский ага мектеп жазып, толук кечирим жана Меккеге барууга уруксат шарты менен багынууну сунуш кылган. Кээ бир тарыхчылар Барятинский айлакерлик менен алдаган дешет имам өзү Дагыстанда калгысы келген имиш. Ошентсе да, 1859-жылдын 25-августунда айлананын басымы жана аялдар менен балдардын өтүнүчтөрү алдында Шамиль шартка макул болуп, князь Барятинскийге туткунга түшкөн.
Тутулуп берүүнү орус аскерлеринин «ура» кыйкырыктары коштогон. Шамиль Россияга жөнөтүлүп, калган өмүрүнүн көбүн Калугада урматтуу туткундуктa өткөргөн.
Шамильдин туткунга түшүшүнө карабастан, Кавказдагы кармаш дароо тынган жок. 1860-жылдын 8-майында анын мурунку наибдери Байсангур Беноевский, Солта-Мурад Беноевский, Ума Дуев жана Атабай Атаев Чеченстанда жаңы көтөрүлүш көтөрүшкөн. Бирок алардын күчтөрү бир катар салгылашууларда талкаланып, көтөрүлүш басылган. 1861-жылдын 1-мартында салгылаштан кийин кармалган Байсангур Беноевский өлүм жазасына тартылган. Ушул көтөрүлүш басылгандан кийин Кавказ согушу иш жүзүндө аяктаган.
Шамиль туткунга түшкөндөн кийин Кавказдагы акыркы багынбаган очок Батыш Черкесия болуп калган. Орус пландары черкестерди ата-бабалардын жерлеринен акырындап сүрүп чыгарууга негизделген. Тоолуктарга альтернатива сунушталган: түздүккө көчүп, орус бийлигинин көзөмөлүнө өтүү же тоого жана жээкке сүрүлүп барышып, ал жактан Түркияга чыгарылып кетүү. Бошогон жерлер дароо казак станицалары менен жайгаштырылган.
1861-жылы убых, шапсуг, абадзех жана башка черкес уруулары Сочиде «Улуу жана эркин жыйынды» түзүп, орус чабуулуна каршы биригүүгө аракеттенишкен. Бирок алардын каршылыгы басылып, чечен өлкөсүн багындырган генерал Н. И. Евдокимов согуштун акыркы этабынын жетекчилигине дайындалган.
Анын аскерлери бир нече отрядга бөлүнүп, жабык токойлордо жол кесип, трассалар салуу иштерин системалуу жүргүзүшкөн. 1862-жылы Евдокимовдун отряды катуу каршылыкка карабай Даховская өрөөнүнө өтүп, жаңы казак станицасын негиздеген. Жыл аягында орус аскерлери Пшиш, Пшеха жана Курджипс дарыяларынын аралыгындагы аймакта бекем орун алышкан.
Кавказды акыр-аягы багындырууну Кавказ наместниги болуп дайындалган улуу князь Михаил Николаевич жетектеген. 1863-жылы орус колонизациясы эки тараптан алга жылып, тоолуктарды үмүтсүз абалга салган. Көпчүлүк массалык түрдө Түркияга көчө баштаган. Жайдын аягында Кубань жана Лабага көчүп келгендердин саны 30 миң адамга жеткен. Октябрда абадзех аксакалдары келишимге кол коюп, ага ылайык орус подданствосун кабыл алгандар түздүккө көчүүгө, ал эми калганына Түркияга чыгууга мөөнөт берилген.
1864-жылдын башында Башкы чокунун түндүк капталы толук багынтылган. Орус аскерлери түштүк-батыш капталга чабуул коюп, калган уруулардын деңиз жээгине сүрүлүшүн камсыз кылган. Черкес массалары Кара деңиз жээгине түртүлүп, турк кемелерине жүктөлүп чыгарылган.
1864-жылдын 21-майында Кбаадэ тоолуу айылында улуу княздын катышуусунда Кавказ согушунун аякташын белгилеп тазаруу-ыраазычылык намазы окулган. Бул окуя көп жылдарга созулган жана кан төгүлгөн жаңжалдын аякташын символдогон жана аймактын тагдырын алдыдагы көптөгөн он жылдыкка аныктап берген.
