1218-жылы Чыңгызхан Хорезмшахтар мамлекетине жортуул жасаганда, монголдор өз күчүн Борбор Азияга багыттайт. Хорезм шахы Ала ад-Дин Мухаммед II стратегиялык ката кетирип, монгол коркунучуна каршы турууда натыйжасыз тактиканы тандайт. Ал өзүнүн үч эсе көп аскерин бириктирип согушуу ордуна, шаарларга таратып жайгаштырып коёт. Бирок бул учурда монголдор буга чейин Кытайды багынтып, осада искусствосун, катапульталарды жана осадалык машиналарды колдонуу чеберчилигин өздөштүрүп, кытайлык инженерлерди да жалдап алышкан болчу.
Ушундай технологиялардын жардамы менен алар Хорезм шаарларын биринин артынан бирин басып алып, кыйратып турушат. Чыңгызхан ошол жортуулда өзүнүн эки мыкты аскер башчысы — Сүбөдэй менен Жэбэге шах Мухаммедди куугунтуктап кармап келүүнү буюрат. Алар үч түмөн (ар бири 10 миң адамдан турган аскер бөлүгү) менен Персияга карай багыт алат. Алар шахтан болгону эки күндүк жолдо болгон, бирок Мухаммед Ашир-Ада деген аралга жашынып, көп өтпөй ошол жерде каза болот.
Монголдор бул менен токтоп калбастан, Батышты чалгындоо максатында жортуулду улантышат. Алар Кавказ аркылуу өтүп, грузин армиясын талкалап, Дербентти талап-тоноп, андан ары талааларда жашаган алан жана кыпчактарга бет алышат.
Алан жана кыпчактар монголдорго каршы биригип, эки ирет салгылашат. Бирок жеңүүчү болбойт. Ошондо монголдор амал-айлага өтүшөт: алар кыпчактарга элчилерди жиберип, аландарды жамандап, кыпчактар менен достукка чакырышат. Кыпчак хандары бул сөздөргө ишенип, аландарды таштап кетишет. Муну менен монголдор аландарды оңой жеңип алышат. Бирок андан кийин ошол замат кыпчактарга каршы чабуул коюп, аларды да кыргынга учуратышат.
Кыпчактар жеңилүүнү жеңилүү артынан тартып, алардын хандарынын бири — Котян Сутоевич, өзүнүн күйөө баласы — Галицк князы Мстислав Мстиславович Удатныйга жана башка рус княздарына жардам сурап кайрылат. Ал эгер монголдор кыпчактарды толук жеңсе, анда дароо Руська чабуул коюшарын эскертип, кошумча бай белектерди да тартуулайт.
Бул жардам сураган өтүнүчтүн негизинде түштүк рус княздары Киевде чогулуп, кеңеш өткөрүшөт. Алар жоону өз жеринде эмес, кыпчак талааларында тосуп алууну чечишет жана жортуулга чыгышат.
Рус-кыпчак бириккен аскер жортуулга чыгып жатканда, аларга монгол элчилери келип, тынчтык сунушташат. Алар эч качан рус жери менен иши болбогонун, согушууну каалабай турганын айтышат. Бирок кыпчактардын үгүтүнө баш ийген рус княздары бардык элчилерди өлтүрөт. Бул окуя монголдор үчүн согуш баштоо үчүн себеп болот.
Орустар чабуул коюп, монголдордун алдыңкы бөлүгүн талкалап, аларды кубалап жөнөшөт. Бирок алардын негизги кемчилиги — бөлүнүп-жарылуусу жана ортодогу ишенимдин жоктугу. Ар бир князь өз аскери менен жеке аракет кылып, орток жетекчиликке баш ийбейт. Бул башаламандык жеңилүүнүн башкы себеби болуп калат.
Калка дарыясына жеткенде княздар ортосунда тактикалык талаш чыгып, айрымдары лагерь куруп душмандын келишин күтүүнү, башкалары болсо дароо дарыядан өтүп чабуул коюуну сунушташат. Жалпы чечим болбойт, жана ар ким өзүнчө аракеттенет.
1223-жылдын 31-майында кыпчактар жана бир бөлүк орус аскери дарыядан өтүп, монголдордун аскеринин алдыңкы бөлүгүн кол салуу менен жеңет. Бирок алар кубалап кетип, жыйынтыгында негизги монгол күчтөрү (Сүбөдэй жана Жэбэ баштаган) уюшкан, ырааттуу чабуул жасап, союздаштардын катарын талкалап салат.
Калка дарыясындагы салгылаш
Кыпчактар менен орустар арасында башаламандык, дүрбөлөң жана туш тарапка качуу башталат. Киев князы өз лагеринде калат, бирок көп өтпөй ал да курчоого алынат. Кошуун моралдык жактан сынат, суусуздук жана тамак-аштын тартыштыгы байкалат.
Сүбөдэй басымды күчөтүү максатында Плоскыня аттуу бир бродникти алып келет. Ал крестке ант берип, эгер лагерь багынса, монголдор баарын аман-эсен кое беришерин айтат. Князь жана башка жетекчилер ишенип, үч күндүк каршылыктан кийин багынышат.
Бирок монголдор антты бузуп, өз элчилерин өлтүргөндүгү үчүн өч алат. Княздар туткунга алынып, жерге жаткырылып, үстүнө тактайларды коюп, монгол башчылары ошол тактайлардын үстүндө майрамдап отурушат.
Калка дарыясындагы жеңиштен кийин монголдор качкан кыпчактар менен орустарды Днепрге чейин кубалап барышат. Бирок Түндүк-Чыгыш Русьтан жаңы кошуун келатканы тууралуу кабар алып, андай чоң күч менен кармашпоону чечип, артка кайтат.
Артка кайтып бара жатып, алар Волга Булгариясынын аймагынан өтүшөт. Бул жерде жергиликтүү элдер аларга тосмолорду уюштуруп, катуу салгылашуулар болот. Жэбэ каза табат, аскеринин көбү кырылат. Жашап калган төрт миң монгол жоокери жана Сүбөдэй өз мекени — Монголияга кайтып келишет.
