Гай Юлий Цезарь Германик, көбүрөөк «Калигула» деген лакап аты менен белгилүү, б.з. 12-жылдын 31-августунда Германик менен Агриппина Улуунун үй-бүлөсүндө туулган. Анын атасы Германик — биринчи император Октавиан Августтун небереси, апасы болсо Августтун өз тукум небереси болчу. Ошентип, Калигула Юлийлер менен Клавдийлердин эки улуу династиясына кан аркылуу байланыштуу эле.
Ал жаштайынан эле атасы легиондорду башкарып турган Германиядагы аскер лагерлеринде чоңойгон. Дал ошол жерде солдаттар аны балдарга арналган майда солдат кийимин кийип жүргөнү үчүн «Калигула» («кичинекей өтүк») деп атап алышкан. Лакап легионерлерге жагып турса да, император өзү аны жактырчу эмес.
Б.з. 17-жылында Германик үй-бүлөсү менен Римге кайтып келип, триумфун майрамдады. Бирок көп өтпөй ал Чыгышка маанилүү дипломатиялык тапшырма менен жөнөтүлүп, б.з. 19-жылында Сирияда капыстан ооруп каза болду. Өлүм алдындагы сөзүндө ал Сириянын наместниги Гней Кальпурний Пизон жана анын аялы тарабынан ууландырылдым деп ишенген, муну айрымдар император Тиберийдин көрсөтмөсү болушу ыктымал деп боолгошкан. Эл ичинде абдан жакшы көрүлгөн Германиктин өлүмү Калигула үчүн эң чоң трагедиялардын бири болду. Апасы Агриппина Римге кайтып келгени менен, аны Тиберий жактырбай, «ашыкча бийик» деп эсептеди.
Кийинки жылдары Калигула жана анын үй-бүлөсү саясий интригалардын курмандыгына айланды. Тиберийдин уулу Друз Кичүү каза болгондон кийин, бийликке умтулган преториан гвардиясынын префекти Луций Элий Сеян мүмкүн болгон мураскерлерди четтетүүгө киришти. Анын шыкагы менен б.з. 29-жылында Калигуланын апасы менен улуу агасы сүргүнгө айдалды, андан соң ортоңку агасы да түрмөгө камалды.
Сеяндын куугунтугунан Калигуланы Августтун жесири, чоң чоң апасы Ливиянын колдоосу гана сактап калды. Ал 29-жылы каза болгондон кийин Калигула чоң апасы Антония Кичүүнүн үйүнө көчүп барды; кийин дал ушул Антония Сеяндын кутумун ашкерелөөгө жардам берген.
Б.з. 31-жылында Капри аралына оолактаган Тиберий Калигуланы өзүнө чакырды. Бул чечим, балким, императордун Германиктин акыркы тукумун Сеянын коркунучунан коргоо каалоосунан чыккан. Каприда Калигула билим алуусун улантты, ага Тиберийдин өзү да аралашкан. Байыркы авторлордун айтуусунда, аралда Калигула императорго жагаын деп кемчиликтерин жашырып жүргөн, бирок бийликке жетери менен алар толук көрүнгөн.
Көп узабай, Антония Кичүүдөн алынган маалыматка таянган Тиберий Сеяндын кутумун ачып, префектти өлүм жазасына тарттырды. Жаңы префект болуп бийликке умтулган Макрон дайындалып, ал да Калигуланын ыкласын табууга аракеттене баштады.
Калигуланын улуу агаларынын өлүмү жана Тиберийдин аны асырап алышы анын такка негизги талапкерлердин бирине айланышына алып келди. Экинчи талапкер Друз Кичүүңүн жаш уулу Тиберий Гемелл эле. Б.з. 35-жылында Тиберий осуят түзүп, экөөнү тең тең укуктуу мураскер кылып көрсөттү — бул болсо эки бийликтүүлүк коркунучун жараткан. Чечим бүгүн да тарыхчылар арасында талаштуу.
Б.з. 37-жылдын мартында 77 жаштагы Тиберий оор абалга түшкөндө, преториан гвардиясынын префекти Макрон бийликти Калигулага өткөрүүнү камсыз кылууга киришти. Ал легиондордун жана сенаторлордун колдоосун алып, айрым ушактар боюнча, өлүмү жакындаган императорду өлтүрүүгө да катышкан.
18-мартта сенат шашылыш жыйынга чогулуп, Тиберийдин осуятын жараксыз деп таап, бүткүл бийлик менен мурасты Калигулага өткөрдү. Узакка ойлонуп-толгонуп такка чыккан Тиберийден айырмаланып, Калигула дароо Августтун бардык негизги титулдарын жана ыйгарым укуктарын — трибундук бийликти, улуу понтифик даражасын жана «Атажурттун атасы» наамын — колуна алды.
Өкүмдарлыгынын башында Калигула динчил жана токтоо башкаруучу катары көрүнгөн. Ал апасы менен агаларынын күлүн Римге көчүртүп, Августтун мавзолейине койду. Конфликт чыкпасын деп Тиберий Гемеллди асырап алып, бирок ага мазмуну жок «жаштардын принцепси» деген титул берди. Мунун баары, сенатка сылык мамилеси менен кошо, Римде жана провинцияларда ага чоң популярдуулук алып келди.
Өкүмдарлыгынын алгачкы айларында Калигула жумшак саясат жүргүзүп, сенат менен элдин ыкласын алууга аракеттенди. Жаш жана тажрыйбасы аз экенин аңдап, колдоого муктаж болчу.
Ал мурунку императорлордон айырмаланып, б.з. 37, 39, 40 жана 41-жылдары үзбөй консул болду. Бул Августтун жазылбаган салтынан чегиниш болсо да, Калигула үчүн аброюн көтөрүү жана бийликке келгенче саясий салмагын толуктоо жолу болуп берди.
Алгачкы кадамдарынын бири Тиберий оппоненттер менен күрөшүүгө пайдаланган «мамлекет башчысын акаараттоо жөнүндө» мыйзамды (lex de maiestate) жокко чыгаруу болду. Бул мыйзам айынан апасы менен агалары сүргүнгө айдалып, кырылганы Калигуланын өзүнө да жеке шылтоо берген. Ал бул мыйзам боюнча соттолгондорго амнистия жарыялап, иш кагаздарын Форумда элдин көзүнчө өрттөттү. Бирок тарыхчылар анын чыныгы түп нускаларды сактап, көчүрмөлөрүн гана өрттөгөн болушу мүмкүндүгүн айтышат.
Калигула сенатка байланыштуу дагы бир нече реформаларды киргизди: добуш берүүдө сүйлөө тартибин салтка ылайык калыбына келтирди (айрымдар муну сенаторлор императордун оюн кайталап жаңгак сындырбай калсын деп жасалган дешет) жана Тиберий токтотуп койгон «мамлекеттин абалы жөнүндө отчётторду» ачык жарыялоого уруксат берди.
Б.з. 37-жылдын аягында Калигула оор ооруга чалдыгып, бул анын бийлигиндеги бурулуш учур болду. Байыркы авторлор дал ушул оору анын мүнөзүнө жана саясатына чоң өзгөрүү алып келди дешет. Римде жана провинцияларда эл анын айыгышы үчүн курмандыктарды чалып тиленген. Август көп ооруганы менен, аткарылбай калган көпчүлүк убадаларды талап кылбаган; Калигула болсо айыккандан кийин бул обеттер аткарылсын деп туруп алып, кээ бир жарандардын өлүмүнө да себепкер болгон.
Айыккандан кийин Калигула катуураак бийлик жүргүзө баштады. Ал эки таекеси, шерик-мураскери Тиберий Гемеллди кутумга айыптап, өзүн-өзү өлтүрүүгө мажбурлады. Кийин, б.з. 38-жылында, кайнатасы Марк Юний Силанга да өз жанын кыюуга буйрук берген.
Ошол эле 38-жылы анын эң сүйүктүү карындашы Друзилла каза болду. Калигула чексиз кайгырып, ага өлгөндөн кийинки урмат-сый көрсөтүп, Рим пантеонунда расмий түрдө кудайлаштырылган биринчи аял кылып көтөрдү. Анын культу Юлийлер тукумунун колдоочусу Венеранын культу менен байланышкан.
Ушул эле жылы Калигула элге айрым магистраттарды чыныгы шайлоо жолу менен тандоо укугун кайтарды бул укукту Тиберий алып койгон болчу. Болжолго караганда, бул оюн-зоо чыгымдарынын бир бөлүгүн казынадан жеке адамдарга жылдыруу аракети эле. Бирок реформа тамыр жайган жок: римдиктер «чын шайлоону» унутуп калышкан эле. Б.з. 40-жылында Калигула кайра эски тартипке кайтып, магистраттарды сенатта өзү беките баштады.
Калигуланын бийлиги күтүүсүз жана эксцентрик иштер менен белгилүү. Б.з. 39-жылында ал коллега-консулу каза болгондо, өзү Германияга жөнөп кетип, конституциялык кризис жаратты: жогорку магистратсыз сенат 12 күн жыйынга топтоло албай, иш токтоп калды.
Анын эң белгилүү (жана, балким, тарыхчылар тарабынан ашыра сүрөттөлгөн) окуяларынын бири сүйүктүү аты Инцитатты консул кылып коёрун айткан жоругу. Көпчүлүк заманбап изилдөөчүлөр муну сенаторлорду шылдыңдоо жана «кааланы кимди болбосун консул кылып коё алам» деген белги катары айтылган тамаша дешет.
Болжолдуу түрдө, 39-жылы анын буйругу менен Неаполь булуңунан калкма көпүрө салынып, император анын үстүнөн арабада чапкан. Бул кулдардын көңүлүн калтырбоо жана, айрым жоромолдор боюнча, «ал эч качан император болбойт» деген алдын-ала айтууну жокко чыгаруу аракети болушу мүмкүн.
Б.з. 39-жылы сентябрда Калигула Римден капыстан чыгып, Рейнге жөнөдү. Бул күтүүсүз сапар Рейн чек арасында күчтүү военачалулар анын ичинде Гней Корнелий Лентул Гетулик даярдап жаткан кутум менен байланыштуу болчу дешет. Заговорчуларды капыстан кармоону көздөгөн Калигула 40 күндө 1500 чакырымдай жол басып, барып эле Гетуликти жана башка кол башчыларды жазалап, ага аралашкан эки карындашы менен да катаал эсеби барган.
Андан соң ал Галлиянын эң маанилүү шаары Лугдунумга (азыркы Лион) барды. Бул жакта ал бир нече ай бою ири гладиатор кармаштарын, араба чабыштарын жана риторлор таймашын уюштурду. Светонийдин айтуусунда, утулган риторлорго өз чыгармаларын губка же тил менен жоошотушкан бул дагы императордун «акылсыздыгынын» белгиси катары кабыл алынган. Бирок айрым изилдөөчүлөр муну галл салтынын бир бөлүгү же Калигуланын тамашасы болушу мүмкүн дешет.
Лугдунумдагы кыштоодо Калигула империянын ар тарабынан келген элчиликтерди кабыл алды. Ал карындаштарынын мүлкүн аукционго коюп, ири каражат түшүрдү; айрым галл шаарларынын тургундарына рим жарандыгынын укуктарын убада кылып, алардын берилиптигин бекемдеди.
Кыштоо бүткөн соң ал түндүккө, Па-де-Кале тилмегине жөнөп, Британияга десант даярдай баштады; бирок белгисиз себептерден соңку кадамдан баш тартты да, б.з. 40-жылында Римге кайтып келди.
Галлиядан кайткандан кийин Калигула айланасын толук жаңылады: негизги кеңешчилери — грек бошотулган кулдар Каллист менен Протоген, ошондой эле анын төртүнчү аялы Цезония болду. Дион Кассийдин айтуусунда, Протоген сенаторлордун жүрүм-туруму жана аларга татыктуу жаза тууралуу «Кылыш» жана «Кинжал» деген атайын китептерди жүргүзгөн.
Б.з. 40-жылы күздө төрт сенатор жетектеген жаңы кутум ачылды. Сенека менен Дион Кассий Калигула кутумчуларды жана алардын туугандарын кыйноону өзү көзөмөлдөп туруп, андан кийин өлүм жазасына буйрук бергенин жазышат. Бул мезгилде ал эң жакын чөйрөсүнө да ишенбей, акыры өзүнүн жеке күзөтүндө да кутумдун жаралышынын шартын түздү.
Тынымсыз кутумдардан чочулаган Калигула преториан гвардиясын 9дан 12 кохортага чейин көбөйтүп, жеке коопсуздугун күчөттү бул анын өсүп бара жаткан паранойясы менен сенатка ишенбестигин айгинеледи.
Байыркы авторлор Калигуланы өтө ысырапкор деп сүрөттөп, ал империяны банкроттукка жеткирген деген пикир таратышат. Бирок заманбап тарыхчылар муну четке кагышат: Калигула каза болгондо казынада кийинки император Клавдий преториандарга чоң сыйлык төлөй ала тургандай каражат бар болчу.
Калигула чындап көп короткон. Ал Тиберий менен Ливиянын осуяттары боюнча ири суммаларды төлөдү; Римде жана провинцияларда курулуш иштерине, оюн-зоокко көп акча жумшады. Бирок бул чыгымдар таптакыр куру эмес: ири курулуштар жумуш орундарын түзүп, акча таратуу экономикага дем берди. Ал тургай, Август киргизген сатуу салыгын да жойду бул Италиянын бай тургундары тарабынан оң кабыл алынды.
Ошентсе да б.з. 40-жылында ал абдан популярдуу эмес жаңы салыктарды киргизди: бардык азык-түлүккө, сот иштерине, жүк көтөрүүчүлөрдүн кирешесине жана атүгүл сойкуларга да салык салынды. Бул чаралар Рим үчүн жаңы болсо да, Египетте көптөн бери колдонулуп келген; демек, императорго египеттик каржы тажрыйбаларынын таасири тийген болушу мүмкүн.
Калигуланын өзгөчө киреше булагы осуяттар болду. Светонийдин жазышынча, ал бай подданныйлардан өз мүлкүнүн бир бөлүгүн ага мурас кылып кетүүнү талап кылып, баш тарткандарга жалган күбөлөрдү жалдап, мүлктөрүн конфискациялаткан. Ал масштабдуу аукциондорду өткөрүп, алгач карындаштарынын мүлкүн, кийин сарай байлыктарын сатып, ири киреше тапты.
Монета ишинде Калигула башкы монет куйуучу жайды Римге көчүрүп, көп металлдуу татаал акча системасын жөнгө салууга аракеттенди, бирок анын мураскерлери бул жаңылыктардын көбүнөн баш тартышкан.
Кыска убакытка созулган бийлигине карабай, Калигула Рим курулуш тарыхында из калтырды. Тиберийден айырмаланып, ал активдүү куруучу болгон жана долбоорлору шаарды кооздоодон тышкары практикалык максаттарды да көздөдү.
Римде ал Aqua Claudia менен Anio Novus аттуу эки жаңы акведуктун курулушун баштап, борбордун суу менен камсыздалышын жакшыртууну көздөдү. Дан жеткирүү үзгүлтүктөрүн чечүү үчүн Региядагы гаванды кеңейтип, Мамертин түрмөсүн жаңылап түзөттү.
Калигула көргөзмөлөрдү өзгөчө жакшы көргөн. Ал Ватикан талаасында (ипподром) жаңы амфитеатр жана цирк баштаган; кооздук үчүн Египеттен ири обелиск алдырткан. Цирктин борборуна коюлган бул обелиск бүгүн Святой Пётр аянтында турат.
Ал Палатин дөңсөөсүндөгү Тиберий сарайын кеңейтип, Кастор жана Поллукс храмы менен бириккен өтмөктөрдү курдурган мунун аркасында храмды сарайдын дарбазасы катары пайдаланууга мүмкүн болгон.
Калигула транспорт инфратүзүмүнө да чоң көңүл буруп, жолдордун абалын жеке көзөмөлдөп, милдетин аткарбаган кароолчуларды катаал жазалаган. Британияга чабуулга даярдык алкагында ал Булоньда таштан маяк курдуртуп, ал Александриядагы маякка тең ата болсун деп көздөгөн.
Калигуланын тышкы жана провинциялык саясаты тууралуу күбөлүктөр бири-бирине каршы. Кээ бир тарыхчылар анын башкаруусун башаламан, ыраатсыз десе, башкалары жетишерлик акылга сыярлык деп баалап, көп чечимдерин мураскерлери улантканын белгилешет.
Маанилүү кадамдардын бири провинциалдар үчүн аттуулар (эквиттер) катмарына жол ачуу болду, бул багындырылган элдердин элиталарын рим коомчулугуна тартып, интеграциялоого жардам берди.
Балкандарда жана Кичи Азияда Калигула Римге баш ийген дос падышаларды кайрадан бийликке орноткон: Фракияны Реметалкка, Понт менен Боспорду Полемонго, Кичи Арменияны Котиске тапшырды. Бул жеке байланыштардан улам кабыл алынгандай көрүнсө да, Августтун «ыңгайлуу жерде көз каранды өкүмдарларды пайдалануу» саясатынын уландысы болчу.
Чыгыш Жер Ортолук деңизинде Калигула күтүүсүз мүнөзүн көрсөттү. Ал набатей падышасы Арета IVтү да, досу Ирод Агриппаны да колдоп, бул аймактагы башка башкаруучулар менен тиреш жаратты.
Бул аймактагы анын бийлигинин эң драмалуу эпизоду иудейлер менен болгон жаңжал. Иудейлер императорго арналган алтарды бузгандан кийин, ал Сириянын наместниги Публий Петронийге Иерусалим ибадатканасына өз айкелин орнотууну буйрук кылды. Көтөрүлүш чыгарын түшүнгөн Петроний буйрукту аткарууну создуктуруп, акыры Ирод Агриппанын арачылыгы менен Калигула чечимин жокко чыгарды.
Парфия менен, Римдин башкы атаандашы менен, Калигула дипломатиялык ийкемдүүлүк көрсөттү: ал парфян падышасы Артабан III менен тынчтыкка жетишип, падыша уулун барымта катары Римге жөнөткөн. Бул Римге чыгыш чек араларын тынчтандырып, түндүктөгү келечектеги кеңейиштерге даярдык көрүүгө шарт түздү.
Б.з. 40-жылында ал Түндүк Африкада империянын чек араларын кеңейтип, Римге чакыртылган Мавретания падышасы Птолемейдин башын алды да, анын жерлерин кошуп алды. Императорго алысыраак тууган болуп келчү Птолемейдин өлүмүнүн себептери бүдөмүк бойдон тарыхчылар арасында талаштуу.
Кеңири тараган, Дион Кассий колдогон версия боюнча, өлтүрүүнүн себеби Птолемейдин байлыгы болгон. Светоний болсо Калигула падышанын кооз кочкул кызгылт (пурпур) чапанын көрүп, императордук намысына шек келди деп ачууланганын айтат анткени пурпур падышалык бийликтин белгиси эле. Үчүнчү жоромол боюнча, Птолемей Египет династиясынын тукуму катары императорго атаандаш болуп чыгабы деген Коркунуч болгон.
Ошентсе да Мавретанияны кошуп алуу рационалдуу чечим эле: ал Римге Африка провинциясын батыштан коргоого жана дан жеткирүүнү көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берди. Мындан тышкары, бул аймакта Испаниядан башкарылып турган рим колониялары мурдадан бар болчу. Чындыгында, Птолемейдин өлтүрүлүшү Эдемон жетектеген антирим көтөрүлүшүн тутанткан, ал кийинки император тушунда басылган.
Калигуланын маанилүү кадамдарынын бири — Африка провинциясындагы легионго командачылыкты өз легатына өткөрүп берүүсү болду; муну менен ал сенаттын карамагындагы акыркы легионду да колунан чыгарды. Бул бийликти борборлоштурууга дагы бир чоң кадам эле.
Б.з. 39-жылы сентябрда Калигула консулдарды четтетип, капыстан Рейнге кетти. Светоний жана Дион Кассий сыяктуу байыркы булактар бул «герман жортуулун» башаламан жана ийгиликсиз деп сүрөттөшөт. Заманбап тарыхчылар болсо анын иш-аракетинен акылга сыярлык мүдөө издешет.
Тарыхчы Жон Болсдон Калигула Германия менен Британияны эбак багындырууну пландаган, ал эми капысынан кетиши Жогорку Германия округунун командири Гней Корнелий Лентул Гетуликти камтыган кутум тууралуу кабарлар менен шартталган болушу мүмкүн дейт. Рейнге келери менен Калигула кутумчуларды жазалап, андан соң көптөн бери ири согуштарга катышпай бөксөргөн армияда тартип орнотууга киришкен.
Түндүккө жортуул үчүн Калигула 250 миңге чейинки чоң аскер топтоду. Мындай даярдыктар анын Эльбага чейин бүт Германияны багынтуу сыяктуу грандиоздуу пландары бар экенинен кабар берет. Ал өзүн Цезарь менен Германиктин татыктуу мураскери катары далилдөөнү, ошондой эле армияда абройго жетүүнү каалаган бул ага, аскер кызматын толук өтөбөгөн биринчи император катары, абдан жетишпеген.
Ошентсе да булактар Калигула олуттуу аскердик ийгиликке жеткен эмес дешет. Салгылаштардын жоктугу герман урууларын римдиктердин басымдуу күчүнөн качып кеткени менен түшүндүрүлүшү мүмкүн. Бирок император өз аскерлеринен «жеңиштүү колбашчы император» деген ардактуу атка жети жолу чейин ээ болгонун айтып мактанган, бирок муну тастыктаган жазуулар (эпиграфика) жок.
Галлияды жүргөнүндө Калигула Британиядан кельт уруусунун мураскери Админий качып келгенин уккан. Бул Британияга чабуул коюуга шылтоо болду. Император өз ийгилигине ушунчалык ишенгендиктен, сенатка «биз багындырдык» деп жиберген каты да болгон; ал өз толук ысымына «Британник» деген да кошумча алган.
Б.з. 40-жылында рим аскерлери Па-де-Кале тилмегине жетип, түшүү үчүн маяк менен порт курулуп жаткан. Бирок акыркы учурларда Калигула чабуулдан баш тартты. Светонийдин айтуусунда, император солдаттарына деңиз кабырчыктарын чогулткула деп буйруп, муну «Океандан түшкөн олжо» деп түшүндүргөн.
Баш тартуунун себептери бүгүн да талаштуу: кээ бирөөлөр ал Римдеги кутумдардан чочулаган дешсе, башкалары экспедиция начар даярдалган, солдаттар кемеге түшүүдөн баш тарткан дешет. Дагы бир версия бул болгону аскердик тамаша же бриттерди коркуткан символикалык иш-аракет. Баары бир, дал Калигула баштаган даярдык анын мураскери Клавдийдин Британияны ийгиликтүү багындыруусуна жол ачты.
Б.з. 40-жылдын аягында Калигуланын айланасында жаңы кутум бышып жетилди мунун себеби анын өсүп бараткан ишенбестиги жана эксцентрик жүрүм-туруму эле. Башкы кутумчу преториан трибуну Кассий Херея болду. Сенека сыяктуу авторлор император Хереяны «аялзаттык мүнөздүү үнү» үчүн көп шылдыңдаганын, балким, дал ошол себеп трибунду кутумга түрткөнүн айтышат. Көптөгөн сенаторлор ага кошулуп, кутумчулардын урааны «Эркиндик» (Libertas) болду.
Өлтүрүү 41-жылдын 24-январына Палатин оюндарынын учуруна белгиленди. Кутумчулар Калигула түш маалында адаттагыдай театрдан чыгып, сарайга жер алдындагы өтмөктөн өтөрүн билишкен. Ал коштоочуларынын көбүн артта калтырып, өтмөккө киргенде, кутумчулар аны курчап, болжол менен отузга жакын кылыч сайышкан.
Калигула өлтүрүлгөндөн кийин, анын аялы Цезония жана жалгыз 11 айлык кызы Юлия Друзилла да өлтүрүлдү. Императордун сөөгүн шашылыш Ламия бакчаларында күйгүзүп, убактылуу көргө көмүштү. Ал мамлекеттик азем менен көмүлбөй калган биринчи рим императору болуп калды.
Эл бул окуяга өзгөчө толкундалбай мамиле кылган өңдөнөт. Калигула өлгөндөн көп өтпөй сенаторлор республиканы калыбына келтүүнү чакырышса да, сарайда жашынып отурган Клавдийди тапкан преториандар аны жаңы император деп жарыялап жиберишти.
