XIX кылымдын биринчи жарымында Италия экономикалык жактан артта калган, саясий жактан болсо майда мамлекеттерге бөлүнгөн өлкө болчу; андан тышкары феодализмдин көп калдыктары сакталган эле. Тарыхы жаңыдан башталган өнөр жай негизинен түндүк аймактарда гана өнүгө баштаган, бирок ал әлсиреп турган: сансыз бажы тосмолору жана майда мамлекеттер ортосундагы саясий чек аралар өндүрүштү да, сооданы да муунтуп турган. Айыл чарбасында болсо феодалдык мамилелер үстөмдүк кылган.
Тарыхый жактан алганда, 1559-жылы жыйынтыкталган кыска француз үстөмдүгүнөн кийин Италия адегенде Испаниянын, андан соң Испания мурасын бөлүштүрүү согушунун натыйжасында Австриянын таасирине түшкөн. XVIII кылымдын ортосуна келгенде Австрия түздөн-түз Милан аймагын гана башкарып калды. Бул мезгилде Савой үйүнө таандык Пьемонт мамлекетинин абалы өзгөчө эле. Ал аймагын кыйла кеңейтип, 1720-жылкы Гаага тынчтык келишиминин негизинде Сицилияны күч менен Сардинияга алмаштырган соң Сардин падышалыгы болуп калды. Неаполитан падышалыгында (Эки Сицилия падышалыгы) Бурбондор бийлиги калыбына келтирилген, бирок алар Австрияга толук көз каранды болгон. 1815-жылкы Вена конгрессинин чечимдери Италиянын саясий тагдырын акыркы ирет бекитип, Апеннин жарым аралынын басымдуу бөлүгүн Австриянын таасири астына берди.
1830-жылдардын башында Италияда революциялык маанай күчөдү. 1831-жылдын февралында Пармада, Моденада жана Папа ээлигинде көтөрүлүш чыгып, Бириккен италиялык провинциялар жарыяланды. Бирок бул кыймыл ошол эле жылдын мартында австриялык аскерлер тарабынан бат эле басылды.
Жеңилүүдөн кийин италиялык саясий муңдайчы Джузеппе Мадзини 1831-жылы Францияда «Жаш Италия» деген революциялык уюмду түздү. Уюмдун максаты өлкөнү бириктирүү болгон; ал көтөрүлүштөрдү уюштурууга аракеттенген, бирок 1834-жылы Савойяга жасалган кирип баруу да, 1844-жылы Калабриядагы көтөрүлүштөр да ийгиликсиз аяктады.
1840-жылдардын акырына барып социалдык-саясий кризис курчуду. Феодалдык түзүлүштүн ириши элдин калың катмарынын жапырт жакырланышына алып келди. Саясий майдалоо индустриялашууну тосуп, өлкө түп-тамырынан реформаларга муктаж болуп калды.
Мына ушундай шартта улуттук көтөрүлүш башталды. 1846-жылдан тартып жаңы Папа Пий IX либералдык реформаларды жүргүзө баштады: саясий туткундарга амнистия жарыялады, цензураны жумшартты, жыйындарды уруксат кылды жана бүт Италия үчүн бажы союзу идеясын сунуштады. Бул Австрияны чочутуп, ал Феррараны ээлеп алды. Жооп иретинде Пий IX чек арага швейцариялык аскерлерди жөнөтүп, патриоттук маанайдагы элдин колдоосуна ээ болду.
Реформалар Пьемонт менен Тосканада да башталды: бийлик басма сөз эркиндигин киргизип, полициянын ырайымсыздыгын чектеди. Пьемонтто падыша Карл-Альберт реформаларга макул болуп, Камилло Бенсо ди Кавур жетектеген «Il Risorgimento» таасирдүү журналы негизделди ал биригүү кыймылынын идеологиялык трибунасына айланды. Неаполитан падышалыгында 1848-жылдын 12-январында Сицилияда чыккан революция падыша Фердинанд IIни конституция кабыл алууга жана Сицилияга жарым-жартылай автономия берүүгө мажбур кылды. Март–апрелде конституциялар Тосканада, Пьемонтто жана Папа ээлигинде кабыл алынды; ушул эле учурда Венадагы революция жана Меттернихтин качышы Ломбардо-Венеция аймагындагы чоң окуяларга түрткү берди.
1848-жылдын мартында Венецияда Ыйык Марк республикалык мамлекети жарыяланды, Миланда көтөрүлүш чыгып, генерал Радецкийдин австриялык аскерлерин шаардан кууп чыгууга аргасыз кылды. Пьемонт падышасы Карл Альберт көтөрүлүшчүлөргө жардам сунуштап, Түндүк Италия падышалыгын түзүүгө умтулду. Бул Биринчи көз карандысыздык согушуна түрткү берди. Австрияга каршы күрөштө Пьемонттун, Папа ээлигинин, Неаполитан падышалыгынын туруктуу аскерлери жана бүт жарым аралдан келген патриоттордун кошуундары катышты.
Бирок саясий келишпестиктер жана Савой династиясынын кыймылды өз алдынча башкарууга умтулуусу биримдикти алсыратты. 29-апрелде Папа Пий IX нейтралдуулугун жарыялап, аскерин чакыртып алды. Көп узабай эле анын изинен неаполитан падышасы Фердинанд II да тартылды. Бул кадамдар неогвельфтер кыймылынын кыйрашына алып келип, австриялыктарды талкалоо үчүн ыңгайлуу учур колдон чыгып кетти. Июлда пьемонт аскерлери Кустоццада жеңилип, Миланды таштап кетүүгө мажбур болушту. 8-августта Карл Альберт тынчтык келишимине кол коюп, Австрия үстөмдүгү калыбына келди.
Революциялык чыгыштар уланды. 1848-жылдын ноябрында Римде Мадзининин жетекчилиги астында республика жарыяланды, 1849-жылдын февралында Тосканда дагы бир республика түзүлдү. Ушул шартта Карл Альберт Австрияга каршы согушту кайра баштады, бирок ал болгону бир нече күнгө созулду: 23-мартта Новара жанындагы салгылашта пьемонт аскерлери талкаланган жеңилүүгө учурады. Республикачыл кыймылдан кооптонгон Карл Альберт тактыдан уулу Виктор Эммануил II пайдасына баш тартты; ал Конституцияны жана парламентти сактап калды. Көп узабай австриялык аскерлер Тоскандагы революциялык күчтөрдү басып, Папа француз генералы Удинонун аскеринин жардамы менен Гарибальдинин кошуундары коргогон Рим республикасын талкалады. 22-августта Венеция багынды.
Жеңилүүгө карабастан, 1848–1849-жылдардагы революция Рисорджименто үчүн маанилүү баскыч болду: ал улуттук кыймылды Пьемонт гана жетектей аларынын жана радикалдуу өзгөрүүлөрсүз биримдик мүмкүн эместигинин айкын далили болду.
Революция басылган соң Италиянын бардык бурчтарында, Сардин падышалыгынан башка, катаал реакция доору башталды: абсолюттук тартиптер калыбына келтирилип, конституциялар жокко чыгарылып, Австрия үстөмдүгүнө каршы чыккандарга катаал жазалоолор тике салынды. Айрыкча «бомба падыша» деген атка конгон Фердинанд II катаалдыгы менен айырмаланды. Мурун «рухий лидер» катары саналган Пий IX да улуттук кыймылга каршы чыкты. Экономикалык саясаттын натыйжасы — туңгуюк.
Ушундай караңгылык фонунда Сардин падышалыгы (Пьемонт) үмүтдүн жалгыз чырагына айланды. Бул жакта конституциялык түзүлүш сакталган жана 1850-жылы өкмөт башына келген граф Камилло Бенсо ди Кавурдун ишмердиги менен ал андан ары бекемделди. Аристократиядан чыккан Кавур либерал-буржуазиялык түзүлүштү жана капиталисттик экономиканы ыкчам өнүктүрүүнү колдогон. Ал сооданы, транспортту жана финансы системасын өнүктүрүүгө багытталган реформаларды активдүү жүргүзүп, Пьемонтту Италиядагы башка мамлекеттерге салыштырмалуу кыйла ылдам алдыга сүрөдү.
1850-жылдардын аягына карата Пьемонттогу темир жол тармагынын узундугу 900 кмден ашып, Италиядагы бардык темир жолдун дээрлик жарымын түздү. Ошентип, Пьемонт улуттук-боштондук кыймылынын саясий эле эмес, экономикалык лидери да болду.
Кавур Италияны бириктирүү алыс келечектин иши деп эсептегени менен, башкы максат катары Австрияны Ломбардия менен Венециядан кууп чыгууну көрдү. Пьемонт Австрияны жалгыз жеңе албасын түшүнгөндүктөн, ал күчтүү өнөктөштү — Франция менен Англияны издей баштады. Ушул максатта Пьемонт 1855-жылы Россияга каршы Крым согушуна да катышты. Мунун аркасында Кавур 1856-жылкы Париж тынчтык конгрессинде «италиялык маселени» көтөрүп, Италия коомчулугуна зор таасир калтырды жана Пьемонтту улуттук кызыкчылыктардын расмий коргоочусу катары көрсөтө алды.
Жеңилген революция республикачыл лагерде ажырым жаратты. Утопист-социалист Карло Пизакане сыяктуу айрым демократтар жеңилүүнүн себеби — республикачыларда терең социалдык реформалар, айрыкча дыйкандарды жер менен камсыз кылуу программасы болбогонунда деп эсептешти. Алар улуттук кыймыл социалдык кайра куруу менен айкалышы керек дешти.
Бирок Мадзини бул сынды четке кагып, революция таптакыр улуттук боштондукка гана багытталышы керек деген ишениминде калды. Ал жашыруун аракеттерди жана көтөрүлүштөрдү улантты, бирок 1853-жылдын февралындагы Миландагы ийгиликсиз көтөрүлүш сыяктуу аракеттер да чалкалап жыгылды. Бул ири жеңилүү республикачылдардын терең кризисине жана бөлүнүшүнө алып келди.
Мындай жагдайда демократтардын бир бөлүгү, анын ичинде Даниеле Манин, Италияны көз карандысыздыкка жана биригүүгө алып бара ала турган жалгыз күч — монархиялык Пьемонт деген тыянакка келишти. Манин республикачыл идеялардан баш тартууга жана Савой династиясын колдоого үндөдү. Кавурдун макулдугу менен 1857-жылы «Итальян улуттук коому» түзүлүп, анын максаты — Италияны Савой династиясынын башчылыгы алдында бириктирүү болду. Эл арасындагы атактуу баатыр Джузеппе Гарибальди коомдун төрага орун басары болуп шайланды, бирок республикачыл ишенимдерин сактап калды.
Радикал демократтардын, мисалы 1857-жылы көтөрүлүшкө аракет жасап, курман болгон Пизаканенин каршылыгына карабастан демилге акыр-аягы болуп, орточо либералдардын колуна өттү. 1850-жылдардын аягына келгенде Кавурдун саясаты жана «Улуттук коомдун» колдоосу менен Пьемонт Италияны бошотуу жана бириктирүү кыймылынын алдыңкы күчүнө айланды.
Франция императоры Наполеон III Австрияны Италиядан сүрүп чыгарып, ал жерде өз таасирин орнотууну көздөгөн. 1858-жылы италиялык патриот Орсининин ага жасаган покушениеси император үчүн революционерлерди ооздуктоо менен катар италиялык улуттук кыймылдын «камкорчусу» болуп көрүнүүгө шылтоо болду жана ошол эле маалда Франциянын гегемониясын бекемдөө аракети да эле.
1858-жылдын жайында француз курорту Пломбьерде Наполеон III менен Кавурдун жашыруун жолугушуусу болуп, 1859-жылдын январында аскер-саясий союз жөнүндө жашырын келишимге алып келди. Ал келишим Ломбардия менен Венецияны Австрия үстөмдүгүнөн бошотуп, Пьемонтко кошууну, натыйжада Жогорку Италия падышалыгын түзүүнү караган. Пьемонт 100 миң, Франция 200 миң аскер чыгарарын убада кылды. Мунун өтөлөсү катары Наполеон III Савойя менен Ниццаны Францияга берүүнү талап кылды. Мындан тышкары ал Борбордук Италияда Францияга көз каранды марионеткалык мамлекеттерди түзүү пландарын да ойлоп жүрдү — жарым аралдын бөлүнүшүн сактап калуу үчүн. Кавур бул ниеттерди билген, бирок иш жүзүнө ашпайт деп үмүттөнгөн.
Келишимден кийин союздаштар согушка даярдык көрө баштады. Наполеон III Россиянын ынтымактуу нейтралитетин камсыз кылды, ал эми Пьемонтко 20 миңдей ыктыярчы топтолду, алардын арасында 3 миң кишиден турган корпус башчылыгын алган Джузеппе Гарибальди да бар эле. 1859-жылдын 26-апрелинде Австрия–Италия–Франция согушу башталды.
Согуш окуялары союздаштар үчүн ийгиликтүү жүрдү. Маджента жанындагы жеңиштен кийин француздар менен пьемонттуктар салтанаттуу түрдө Миланга киришти. Гарибальдинин корпусу ыкчам аракеттер менен шаар артынан шаарды бошотуп баратты. Июндун аягында Сольферино менен Сан-Мартино жанындагы чечүүчү жеңиштерден кийин австриялыктар бүт Ломбардияны таштап кетүүгө аргасыз болушту.
Согуш Борбордук Италияда улуттук кыймылды жандандырды. 1859-жылдын май–июнунда Тосканда, Пармада, Моденада, ошондой эле Папа ээлигине караган Романьяда көтөрүлүштөр болуп, ал жерлердеги герцогдор кулатылып, бийликти убактылуу өкмөттөр колго алышты. Алар Виктор Эммануил IIге Пьемонтко кошулуу өтүнүчү менен кайрылышты.
Элдик кыймылдын көтөрүлүшү Наполеон IIIнин марионеткалык падышалыктар түзүү планын бузуп, Пруссиянын Австрия тарабына согушка кирүү коркунучун да жаратты. Ушундай шартта Наполеон III Кавурга кабар бербестен, 11-июлда Виллафранкада Австрия императору менен тынчтык келишимине кол койду. Анын шарты боюнча Австрия Ломбардияны Францияга өткөрүп бермек, ал болсо аны Пьемонтко тапшырууга тийиш эле. Бирок Тосканда, Модена жана Папа ээлиги мурдакы башкаруучуларына кайтарылып берилиши керек, Венеция болсо Австрияда кала бермек.
Виллафранка тынчтыгы бүт Италия боюнча нааразылык жаратты. Кавур нааразылык иретинде отставкага кетти. Бирок патриоттор кулатылган монархтардын кайтууна жол берген жок. 1860-жылдын башында өкмөт башына кайра келген Кавур плебисциттерди өткөрүүгө бел байлады. Тоскананын, Парманын, Моденанын жана Романьянын калкынын басымдуу бөлүгү Сардин падышалыгы менен биригүүгө добуш берди. 1860-жылдын мартында бул аймактар Пьемонтко расмий кошулду; ошол эле маалда Савойя менен Ницца жашыруун келишимге ылайык Францияга берилди.
Ошол аралыкта 1860-жылдын апрелинде демократтар даярдаган Сицилияда көтөрүлүш тутанып, сицилиялык революционерлер Гарибальдиге жардам сурап кайрылышты. Ал экспедицияны жетектөөгө макул болду, бирок Италияны Виктор Эммануил IIнин бийлиги астында бириктирүү урааны менен.
6-май таңында кызыл көйнөк кийген миңден ашык ыктыярчы Кавурдун каршылыгына карабай (ал демократтардын демилгеси көзөмөлдөн чыгып кетет деп кооптонгон) Генуядан эки кеме менен сапарга чыгышты. 11-майда Гарибальдинин отряды Сицилияга жээкке түштү. Колунда болгону 1100 жоокер, каршысында — 25 миңдей падышалык аскер. Ошентсе да ал Калатафими жанында алгачкы жеңишке жетишти. Андан соң чебер манёвр менен Палермого капыс кирип барып, ага миңдеген куралчан дыйкандар кошулду. Үч күндүк уруштан кийин бурбон аскерлери багынышты.
Гарибальдинин жортуулу кеңири дыйкандык кыймыл менен дал келди. Жер масилеси чечилет деп үмүттөнгөн дыйкандар көтөрүлүштөрдү уюштуруп, гарибальдийчилердин алдыга жылышын жеңилдетишти. Бирок дыйкандык кыймыл социалдык мүнөз алып, жер ээлигине коркунуч туудура баштаганда, Гарибальдинин убактылуу өкмөтү жеке менчикти коргоо жагына өтүп, көтөрүлүштөрдү катаал баса баштады. Натыйжада дыйкандар кыймылдан четтеп, армия шаарлык катмарлар жана түндүктөн келген ыктыярчылар эсебинен толукталды.
Жаңы таянгычка ишенип, Гарибальди Сицилияны бошотуп, 19-августта Калабрияда материкке түштү. Неаполитан падышалыгы терең кризиске баткан, падышанын аскерлери миңдеп багынып жатты. 1860-жылдын 7-сентябрында Гарибальди өз аскерлеринен илгери Неаполго салтанат менен кирип барды.
Ал Римге андан ары жортуул жасап, Венецияны бошотууну да пландаган. Бирок Кавур баштаган монархиялык либералдар революциячы кол башчынын ийгиликтери республикачыларды күчөтүп, монархияны коркунучка салат деп чочушту. Кавур Наполеон IIIни тез чара көрүүгө ынандырып, пьемонт аскерлери Папа ээлигине басып кирип, Гарибальдинин Римге жолун тосту.
Либералдар менен демократтардын тиреши чегине чыкты. Түштүктөгү ээ-барктуу катмарлар, күчөп бараткан дыйкандык кыймылдан коркуп, өз менчигине кепил катары Савой монархиясын көрүп, Пьемонтко тез биригүүнү талап кылышты. 1860-жылдын октябрында Гарибальдинин Вольтурно жанындагы бурбон аскерлерин жеңишинен кийин Пьемонт армиясы неаполитан жерине кирди. Гарибальдинин диктатурасы жоюлуп, армиясы таратылды. Бардык сый-урматтан баш тарткан Гарибальди өзүнүн Капрера аралына кетип калды.
Бүт Италиялык Учредителдик жыйындын чакырыгын алдын алып, биригүү процессине көзөмөлдү сактоо үчүн пьемонт бийлиги плебисцит өткөрдү. 21-октябрда Түштүк калкы Сардин падышалыгына кошулуу үчүн добуш берди. Ноябрда Умбрия менен Марке да кошулду.
1860-жылдын акырына келгенде Италия иш жүзүндө биригип калган Рим менен Венеция гана өзүнчө бойдон бар эле. 1861-жылдын 17-мартында Туринде жалпы италиялык парламент Италия падышалыгы түзүлгөнүн жарыялап, башына падыша Виктор Эммануил II келгенин билдирди. Пьемонттун конституциялык тартиби жаңы мамлекетке жайылтылды.
Биригүү мыйзамдардын, акча жана бажы системаларынын бирдиктештирилишине алып келип, аймактардын экономикалык жакындашуусуна жол ачты. Бирок жаш мамлекеттин алдында ири көйгөйлөр да турду. Алардын бири — жер алабыз деп үмүтү акталбай калган неаполитан дыйкандарынын кеңири көтөрүлүшү болчу. Реформадан баш тарткан жаңы өкмөт бул кыймылды 1865-жылга чейин катаал басып турду.
Ошого окшош курч маселе «рим маселеси» да бар эле. Жаңы мамлекетти тааныбаган Папа Пий IX Наполеон IIIнин француз аскерлери тарабынан корголуп турган. 1862-жылы Гарибальди Римге жортуул жасоого аракеттенип, бирок италиялык аскерлер тарабынан жарадар болуп кармалды. 1866-жылы Италия Пруссия менен союз түзүп, Австрияга каршы «үчүнчү көз карандысыздык согушуна» кирди. Италиялык туруктуу армия жеңилгенине карабай, Пруссиянын Австрияны талкалашынын аркасында Венеция Италияга өткөрүлүп берилди (Франция ортомчулугу менен). 1867-жылы Гарибальди Римди бошотууга дагы бир аракет жасады ал да ийгиликсиз болду.
Акыркы биригүү 1870-жылы болду: Франко–прусс согушуна байланыштуу француз аскерлери Римден чыгарылды. 20-сентябрда италиялык аскерлер шаарга киришти; 1871-жылдын жайынан тартып Рим Италиянын борборуна айланды. Папа өзүн Ватиканда «түбөлүк туткун» деп жарыялады.
Италиянын биригүү процесси аяктап, бирдиктүү улут жана эл аралык саясаттагы өз алдынча субъект «алтынчы улуу держава» катары таанылган мамлекет калыптанды. Бирок жаш өлкө Түндүк менен Түштүк ортосундагы өнүгүү ажырымы сыяктуу көптөгөн көйгөйлөрдү, ошондой эле XX кылымга чейин чыңалууну сактап келген «рим маселесин» мурастап алды.
