Исмаил Мирза 1487-жылдын 17-июлунда Ардабилде Сафавия суфий орденинин башчысы шейх Гейдардын үй-бүлөөсүндө төрөлгөн. Легенда боюнча, ал жаңы төрөлгөндө анын муштумдары түйүлүп, каны менен боёлуп турган — бул келечектеги аскердик даңктын белгиси катары жорулган.
Бир жашка толгон жылы, 1488-жылдын 1-июлунда, Исмаил атасынын Ширваншахтын аскерлери менен салгылашта каза болгонун баштан кечирди. Көп өтпөй Исмаил, анын апасы жана бир туугандары Ак-Коюнлу султаны Ягуб Мирзанын буйругу менен Сефевиддердин күчөшүнөн кооптонуп, Истахр чебине камакка алынат. Алар дээрлик төрт жарым жыл камакта болушту; 1493-жылы Ак-Коюнлунун башка бир өкүмдары Рустам Мирза аларды бошотту.
Исмаилдин улуу агасы Султан Али Сефевиддердин жаңы лидери деп жарыяланды. Ал Рустам Мирзага анын атаандашы Байсунгурга каршы күрөшүндө кошулуп, аны талкалоодо маанилүү роль ойноду. Бирок Сефевиддердин өсүп бара жаткан таасири Рустамдын шек саноосун кайрадан күчөтүп, ал Султан Алини өлтүрүүнү чечти. Өз өлүмүн сезген Султан Али Исмаилди мураскери кылып дайындап, ата-бабалары үчүн өч алууга батасын берди. Көп өтпөй, 1494-жылы, Султан Али Рустам Мирзанын кошууну менен болгон салгылашта каза тапты.
Жалгыз калган Исмаил өлүм коркунучуна кабылды. Анын апасы аны Ардабилдеги шейх Сефиаддиндин мазарында жашырып калды. Куугунтуктан кутулуу үчүн Исмаил бир нече жыл тарапкерлеринин үйлөрүндө жашырынып жүрүп, акыры Лахижандын өкүмдары Каркия Мирза Алинин сарайында башпаанек тапты. Бул жерде, душмандарынан алыс, ал билим алды, Куранды, перс жана араб тилин үйрөндү.
Исмаилдин кайда жашырынып жүргөнүн уккан Рустам Мирза аны берүүнү бир нече ирет талап кылды, бирок Каркия Мирза баш тартты. Акыры, 1497-жылдын июлунда Рустам Мирза өзүнүн бир тууган бажасы тарабынан өлтүрүлүп, Исмаилдин жашоосу тынчыраак болду.
1499-жылдын августунда, 12 жашка чыкканда, Исмаил чечкиндүү кадамга барды. Аны жаш деп эсептеген камкорчусу Каркия Мирзанын кеңешине карабай, Исмаил Лахижанды таштап кетти. Ал ата-бабалары үчүн өч алуу жана Ирандагы жарандык согушка чекит коюу үчүн жорукка аттанды.
Анын жолу Тарам менен Халхал аркылуу Ардабилге түшүп, ал жерде атасынын мазарын зыярат кылды. Башында анын жанында бир нече жүз гана тарапкери бар эле, бирок «шейх Гейдардын уулу» жөнүндө ушак-айыңдар тез тарады. Ага кызылбаш деп аталган ар кыл уруулардан көчмөн жоокерлер агыла баштады. Кыска убакытта анын колдоочулары 1500гө жетти.
Исмаил 1499–1500-жылдын кышын Арчиванда өткөрүп, жазында аскерий кампанияга чыгууга чечим кабыл алды. Анын максаты Грузия менен чектелбестен, Азербайжан да эле. Ал Малая Азияга жана Сирияга элчилерди жиберип, тарапкерлерин чакырды; 1500-жылдын жайына карата Эрзинжанда ага 7000 кызылбаш кошулду. Алардын арасында азербайжан уруулары — шамлы, устаджлы, румлу, текели, зулкадар жана башкалар бар эле.
Аскерин бириктирген соң, Исмаил атасынын өлүмү үчүн өч алуу максатында кампанияны Ширвандан баштоону чечти. 1500-жылдын ортосунда анын кошуундары Ширван тарапка жөнөдү. Кура дарыясынан өткөн соң, алар 27 миң кол топтогон Ширваншах Фаррух Ясарга туш келишти.
Жабани жанындагы салгылашта, жаш курагына карабай, Исмаил аскеринин борбор канатын өзү жетектеди. Анын жоокерлери «Аллах! Аллах! Али Аллахтын наместниги!» деп үн салуу менен урушту. Салгылаш катуу болуп, Ширваншахтын кошуунунун көбү согуш талаасында калды. Фаррух Ясар качып кутулууга аракет кылган, бирок кармалып, башы алынган. Исмаил анын сөөгүн өрттөп, душмандын баштарынан дөбө тургузууну буйруду.
Бул жеңиштен кийин Исмаил чабуулун улантты. Ага баш ийүүдөн баш тарткан Бакы үч күн курчоодо турду; акыры, сапёрлор мунаранын алдынан казган жол аркылуу кызылбаштар шаарга киришти. Гарнизондун чоң бөлүгү кырылып, олжо негизинен жоокерлерге бөлүштүрүлдү.
Бакыны алган соң, Исмаил расмий түрдө Ширвандын тактысына отурду, бирок анын башкы максаты Азербайжан болчу. Ак-Коюнлунун өкүмдары Альвенд Мирза 30 миң аскер чогултуп, Нахичеванда турганын уккан Исмаил ага каршы жүрдү.
Салгылаштын алдында ал Альвендге элчи жиберип, тынчтык сунуш кылды, бирок Альвенд: «Муну эч качан кылбайм, салгылашам. Колуңдан келгендин баарын кыл…» деп четке какты.
1501-жылдын ортосунда Шарур жанында уруш болду. Исмаилдин аскери 7000 гана болсо, Альвендде 30 миң бар эле. Бирок соот кийбеген, жанын тартпаган кызылбаштардын кайраты салмак таштады. Исмаил өзү чабуул баштап, Альвенддин кошунун талкалады. Ак-Коюнлунун аскер башчыларынын бири Карачагай-бек жана башка көптөр өлүп, Альвенд кыйынчылык менен аман калды. Бул жеңиш Азербайжанда Ак-Коюнлу бийлигин талкалап, Исмаилдин бийликке келишине жол ачты.
Шарурдагы чечүүчү жеңиштен кийин Исмаил Мирза Тебризге жөнөп, Азербайжандын тактысын ээлөөгө киришти. 1501-жылдын июлунда, 14 жашында, ал Азербайжандын шахы болуп такка отурду. Кийинчерээк ал «Падишах-и Иран» наамын алып, өзүн чоң атасы Узун Хасанын мыйзамдуу мураскери деп эсептеди. Анын бийликке келиши Баяндурлар династиясынын саясий түзүлүшүн шиизм менен ийгиликтүү айкалыштыруу аркылуу ишке ашты.
Исмаилдин башкы саясий чечими иснаашари шиизмин (он эки имам шиизми) мамлекеттик дин катары жарыялоо болду. Бул коркунучтуу кадам эле, анткени Иран калкынын көбү сунний болчу. Шах жума хутбасын Он эки имамдын ысымына окутууну, ал эми тыйындарга шииттик символду чегүүгө буйруду.
Исмаилдин бийлиги анын берешен тарапкерлери болгон кызылбаштарга таянып турду. Түрк тектүү көчмөн уруулардын бул жоокерлери анын негизги тиреги эле, анткени перс-сунний калктын көбү жаңы бийликке нааразы болчу. Мамлекетти башкарууда Исмаил жакын шериктерин негизги кызматтарга дайындады.
Алгачкы жылдары Исмаил I мурда Ак-Коюнлуга таандык болгон бытыранды аймактарды бириктирүүгө көңүл бурду. Ал адегенде бийлигин Азербайжан менен Чыгыш Анатолияда гана бекемдөөнү пландаган, бирок жагдай аны чыгышты көздөй жылууга мажбур кылды.
1503-жылдын жазында Исмаил Перс Ирагы менен Фарстын өкүмдары Султан Мурадга каршы жорукка чыкты. 70 миң аскер жана 300 замбирек чогулткан Мурад Исмаилдин тынчтык сунушуна карабай салгылашууга бел байлады. 1503-жылдын 21-июнунда Алмагулага жанында уруш болуп, 12 миңден турган Исмаилдин аскери кайратынын аркасында ири жеңишке жетти. Султан Мурад качып, анын аскер башчылары казылды. Бул жеңиш Исмаилге Ирандын негизги провинцияларын каратууга жол ачты.
Жорук ырайымсыздык менен коштолду. Маселен, Исмаилге тайманбай жооп айткан Мураддын элчилеринин бири аттарга тепсетилип өлтүрүлдү. Салгылаштан кийин туткунга түшкөн генералдар да казылды; Исфахан, Йезд, Шираз сыяктуу аймактар мамлекетке кошулду.
Ошол эле маалда башка козголоңчулар жана уруулардын каршылыгы да басылды. 1504-жылы ал өзүнүн генералынын өлүмүнө себепкер болгон Хусейн Кийаны кармап, каздырды; анын сөөгүн Исфахандагы аянтта, Осман элчилеринин көзүнчө өрттөттү. Андан да катуураак жаза Мухаммед Гарага тийди — шахтын буйругу менен аны бал менен майлап, аарыларга чайнатышкан.
Кийинки жылдары Исмаил I бийлигин бекемдеп, чек араларын кеңейтүүнү улантты. 1505-жылы Гиляндагы көтөрүлүштү бастырды, 1506–1507-жылдары курд тоодогу баш кесерлерге каршы күрөш жүргүздү. Бул кампаниялар катаал болсо да, жаңы аймактарды баш ийдирүүгө алып келди.
1507-жылы Исмаил I өзүнө касташкан жана Султан Мурадды паналаган Алауаддовла Зулкадарга каршы жүрдү. Шахты тилдеген сөздөрдөн кийин Алауаддовла чепке бекинип, курчоодо калды; Исмаил амалы менен аны бекемден чыгууга мажбурлап, качырган.
1508-жылы Исмаил I Иракка бастырды; ал жерде бийлик Барик-бек Порнакка өтүп калган эле. Талаша-тартыштуу өкүмдар качып, шах Багдадга салтанат менен кирди. Ал жерде шиит ыйыктарынын мазарларын зыярат кылып, берешен тартууларды берди жана ыйык жайларды оңдотту. Бул анын шиизмдин коргоочусу катары аброюн дагы да бекемдеди.
Көз карандысыздыгын сактап калууга умтулган курд урууларынын каршылыгы да катуу басылды. Ал тынчтык сунуштап келген 16 курд башчысын каздырып, алардын ордуна өзүнүн губернаторлорун койду.
1510-жылдын башында Исмаил I Ширванга кайра жорук уюштуруп, бул аймакты толук баш ийдирүүнү көздөдү. Ал аскери менен Кура дарыясынан өтүп, Бакы менен Дербентти кошо негизги шаарларды ээледи. Жергиликтүү бийлер чептердин ачкычтарын алып келип, өз эрки менен баш ийишти.
Иранды багынткан соң, Исмаилдин чыгыштагы башкы атаандашы болуп өзбек ханы Мухаммед Шайбани калды. 1509–1510-жылдардын кышында Шайбани-хан Исмаил Дербентте турган кезде Керман провинциясына бастырды. Ал шахка ызакор кат жиберип, аны «чыныгы дервиштик ишине» кайтууга чакырып, шылдың катары аял затынын жоолугун жана кайырчы аяктай табак жөнөттү.
«Мына, өлүм жарашынын курчагын бекем байладым, жеңиштөрдүн үзөңгүсүнө кайраты менен бут бастым… Ким урушта куласа, куласын».
1510-жылы Исмаил 17 миң кызылбаш менен Хорасанга жөрүлүп жөнөдү. Шайбани-хан анын жакындап келгенин угуп, Мерв шаарына чегинди. Исмаил шаардын тегерегин курчады да, андан соң айла-амал кылып, чегингендей болду. Муну чын деп ишенген Шайбани 30 миңдик аскери менен артынан чапты. 1510-жылдын 2-декабрында Мерв жанында салгылаш болуп, кызылбаштар өзбектерди талкалады; 10 миңдейи кырылды. Качып кутулууга аракеттенген Шайбани-хан засадууга түшүп өлтүрүлдү.
Өч алуу иретинде Исмаил Шайбани-хандын черепинен алтын жалатылган ичимдик чөйчөгүн жасоону буйруп, анын самын салгылаштырып Осман султанына жөнөттү. Ал эми өлгөн хандын колдорун башка душмандарына жиберип, жаңы өкүмдардын күчүн жана ырайымсыздыгын көрсөттү.
Бул жеңиштен кийин Исмаил салтанат менен Гератка кирди; шаар империянын экинчи борборуна, мураскери Тахмасп Iдин резиденциясына айланды. Амударьяга чейинки аймактар Сефевиддердин көзөмөлүнө өттү.
1512-жылы Исмаил I өзүнүн союздашы Бабурга Мавераннахрдагы өзбектерге каршы жардам берүү үчүн аскер бөлүгүн жөнөттү. Кошуунду ирандык вакил Наджми Сани жетектеди. Бул дайындоо кызылбаштардын нааразылыгын жаратты: алар перстин кол алдында кызмат өтөөнү намыс көрүштү.
Алгачкы ийгиликтер Карши чебинин алынганы менен 1512-жылдын 12-ноябрында Гиждуванда Наджми Сани оор жеңилүүгө учурады. Ага ичи тар кызылбаш эмирлеринин көбү салгылаш талаасын таштап кеткени да себеп болду. Наджми Сани туткунга түшүп, башы кесилди.
Бул жеңиш өзбектерге Хорасандын бир бөлүгүн кайра алуу мүмкүнчүлүгүн берди. 1513-жылы Исмаил I чабуулга өтүп, Хорасандагы жерлерди кайрадан кайтарды; өзбек өкүмдарлары анын жакындаганын угуп качып кетишти.
Ошол маалда Тебризде шахтын жээни Сулейман Мирза көтөрүлүш чыгарып, бат эле кармалып өлүм жазасына тартылды. Бул окуялар тышкы жеңиштерине карабай, мамлекет ичинде олуттуу маселелер бар экенин көрсөттү.
Бийликке келгенден кийин Исмаил I жаңы мамлекет курууга киришти. Азербайжан тили сарайда, аскерде жана поэзияда үстөм тилге айланып, перс тили администрацияда жана көркөм адабиятта колдонулду. Мамлекеттеги жетекчилик орундар кызылбаш көчмөн аристократиясына берилди алар Исмаилди бийликке алып келген негизги күч болчу.
Кызылбаштар эмир ал-умара (армиянын башкы колбашчысы) жана вакил (шахтын наибы) сыяктуу башкы кызматтарды ээлешти; вакил монархты дин менен да, дүнүйөлик иштерде да өкүлчүлүк кылды. Шах Исмаил мамлекетти бекемдөө үчүн шиизмдин динамикалык диний идеологиясын кеңири колдонду. Иснаашари шиизмин мамлекеттик дин катары жарыялоо улуттук өзүн-өзү аңдоону күчөтүп, борборлоштурулган күчтүү өкмөттү түзүүгө жардам берди.
Сефевиддердин административдик тутумунда Ак-Коюнлудан мурас болгон континуитет көп эле. Шах Исмаил Ак-Коюнлунун көптөгөн мурунку кызматкерлерин жаңы орундарга дайындады; бюрократиялык түзүлүш да мурдагыга окшош бойдон калды. Ошентсе да, ал көчмөн жашоо таризин карманып, мамлекет боюнча көп жүрүп турган — бул түрк-монгол өкүмдарларына мүнөздүү болгон.
Башкы көйгөйлөрдүн бири «кылыч ээлери» кызылбаштар менен «калем ээлери» перстердин ортосундагы чыңалуу эле. Перс тилин начар билген кызылбаштар перстерди көбүнчө админстративдик иштерге гана ылайык көрүп, аларды кемсинтишчү. Салттуу түрдө перстер ээлеп келген аскер губернаторлуктарына кызылбаш офицерлеринин дайындалышы нааразылыкты күчөттү.
Теориялык жактан шахтын бийлиги абсолюттук болчу. Ал суфий орденинин башчысы катары мүршид-и камил («кемчиликсиз руханий устат») наамын алып жүрдү. Анын мүриддери аны ыйык деп билип, анын жолунда өз жанын аябашчу. Бул идеялар анын жеке культун күчөтүп, бийлигин бекемдеди.
Исмаил I бийликке келип, шиизмди мамлекеттик дин эткенден кийин анын сарайы ислам дүйнөсүнүн түрдүү бурчтарындагы шииттер үчүн борборго айланды. Индиянын Декан түздүгүнөн шииттик султанаттардын айрымдары (мисалы, Голконда, Ахмеднагар) шах Исмаилга суктанып, анын үлгүсүндө шиизмди расмий мазхаб деп жарыялашты.
Декан султанаттары менен мамилелер достук нукта жүрдү. 1510-жылы Сефевид миссиясы Гоого келип, 1519-жылы Ибрагим-бек Түркман башында турган элчилик Бижапур султанаты менен бир туугандык мамилелерди бекемдеди. Сефевиддердей күчтүү держава тарабынан эгемендүүлүктөрүнүн таанылышы декандык султандар үчүн абдан маанилүү окуя болду.
Мамлюктардын султанаты (Египет жана Сирия) чыгышта жаңы шиит державанын пайда болушун башында эле тынчсыздануу менен кабыл алды. Султан Кансух аль-Гаури Исмаил I өз мамлекетине коркунуч туудурушу мүмкүн деп эсептеп, Сефевиддерге каршы биргелешип туруш үчүн Осман султаны Баязид IIге кат жазган.
1507-жылы Исмаил I Алауаддовла Зулкадарга каршы жорук уюштурганда мамлюктар андан да көбүрөөк тынчсызданышты. Бирок Алауаддовланын элчиси султанга, имиш, сефевид эмирлеринин баштарын көрсөтүп, жеңиш тууралуу кабарлаганда Кансух аль-Гаури жыргап калган. Кийин бул ушак экени билингенде, Исмаил I Каирге түндүк Сирияда аскерин кеңейткени үчүн кечирим сураган кат жиберип, эки тараптын мамилеси убактылуу турукташты.
1511-жылы Исмаил I Шайбани-ханды жеңген соң, Каирге мол белектер менен элчи жөнөттү. Айрыкча белек катары ал өзүнө ичимдик чөйчөгүнө айланткан Шайбани-хандын черепин да жөнөткөн. Мындай тартуудан дүрбөлөңгө түшкөн мамлюк султаны аны жерге берүүнү буюрду. Катында Исмаил I жеңишин билдирип гана тим болбостон, өзүн Мухаммеддин мыйзамдуу мураскери экенин, демек Мекке, Египет жана Сирияга да укугу бар экенин кыйыткан.
Шах Исмаил жөн гана таланттуу кол башчы жана өкүмдар эмес, ошондой эле шыктуу акын болчу. Ал өзүнүн эне тили азербайжанча жана перс тилинде «Хатаи» деген лакап ат менен ыр жазган. Сакталган чыгармаларынын көпчүлүгү азербайжан тилинде болсо да, фарсыча айрым ыры да жеткен.
Анын бир ырында: «Кудай Хатаи өңгө кирип сөз кылды түрк (Азербайжан) калкына устат болду» деп жазган. Бул сап анын мессиандык амбициясын жана тарапкерлерине руханий жол көрсөткүсү келгенин чагылдырат.
Хатаинин эң белгилүү чыгармаларынын катарына «Деҳнаме» («Он кат»), «Диван» жыйнагы, көптөгөн газелдер жана касыйдалар кирет. Ал поэзиясында салттуу лирикалык жана диний темаларды өзүнө таандык оригиналдуулук менен чагылдырган. Тарыхчылардын баамында, анын чыгармачылыкта азербайжан тилин тандоосу — өзүнүн түрк тектүү кызылбаш тарапкерлерине түшүнүктүү болуу үчүн аң-сезимдүү кадам болгон.
Шах Исмаил адабиятчыларды колдоп, сарайында поэтикалык чөйрө жараткан жана Тебризде китаб-хане кол жазмалар китепканасы менен ишкана негиздеген. Анын шиизмге берилгендикке толгон ырлары ашуктар жана дервиштер аркылуу жайылып, айрым секталардын ыйык китептеринин бөлүгүнө айланган. Шахтын образы көптөгөн жазуучулар менен акындарды дастан жана адабий чыгармаларды жаратууга шыктандырган.
Замандаштары Исмаилди харизматик, кайраттуу жана чыдамкай киши катары сүрөттөшөт. Жаш кезинен эле ал жалгыз өзү аюуларды атты деп айтылып, уруш талаасында алдыңкы сапта салгылашкан. Венециялык агент Моресининин айтуусунда, Ксеркс менен Дарийден бери Персияда мынчалык кадырланган жана жоокер өкүмдар болгон эмес; ал Исмаилди «баарынан жогору керемет» деп атап кеткен.
Анын мүнөзүнүн башкы сыны эрдик жана ырайымсыздык. Ал аз сандагы кошуун менен сан жагынан көп эсе артык душманга каршы баруудан тайманчу эмес бул Шарур жана Мерв салгылаштарында айкын көрүнгөн. Трофейлерди жоокерлерге кеңири үлөштүрүүдө анын берешендиги жөн гана кайрымдуулук эмес, жаңы тарапкерлерди тартууга багытталган эсептүү тактика да болгон.
Өлүмүнүн алдында Исмаил аң уулоого чыккан. Аңчылыктан кийин ал катуу ооруп, шашылыш Ардабилге кайтып келди. Ал жакта да абалы оңолбой, аны борбор Тебризге алып кетүүнү чечишти. Жолдо, Сарабга жакын Мангутай деген жерде абалы кескин начарлап, кошууну токтоп конууга аргасыз болду. Дарыгерлердин аракетине карабай, шах Исмаил 1524-жылдын 23-майында 37 жашында көз жумду. Ал Ардабилдеги Сефевиддердин Даруль-Иршад мавзолейинде жерге берилди.
