Байыркы дүйнөнүн түркүн түстүү жылнаамаларында Менандр Iнин инсандыгы өзгөчө улуулугу менен айырмаланып турат. Анын образында грек кол башчысынын прагматизми менен чыгыш философунун терең ой жүгүртүүсү айкалышкан. Булактар анын так кайсы жерде төрөлгөнү боюнча бир пикирге келе алышпайт: айрымдары байыркы тексттерге таянып, анын туулган жери Кавказдагы Александриянын жанындагы Каласи айылы — азыркы Афганистандагы Баграмдын аймагы — болгонун айтса, башкалары анын мекени Сагаланын, азыркы Пакистандын Пенджаб аймагындагы Сиалкоттун, айланасы болгон деп эсептешет.
Анын эбегейсиз ээликтери Бактрияны — азыркы Балх провинциясынын аймагын — камтып, чыгышты көздөй тынымсыз кеңейип, азыркы Хайбер-Пахтунхва менен Пенджабдын жерлерин өзүнө кошуп турган. Рим тарыхчылары Гней Помпей Трог менен Юстин аны урмат-сый менен «Индиянын падышасы» деп аташкан. Улуу Плутарх аны Бактриянын падышасы деп көрсөткөн, ал эми географ Страбон Менандрды чыгыштагы эң улуу грек баскынчыларынын катарына кошкон. Балким, бийлигинин алгачкы мезгилинде ал чындап эле Бактриянын айрым жерлерин башкарып, Селевкид-парфия согуштарынын оор мезгилинде Селевкиддердин өкүмдары Деметрий II Никаторго стратегиялык колдоо көрсөтүп, андан кийин гана көңүлүн Гиндукуштун ары жагына бурган.
Менандрдын аскердик жортуулдарынын масштабы замандаштарын таң калтырган. Гиндукуштун чегинен өткөндөн кийин ал өз державасына Гандхараны жана, сыягы, Кашмирдин өрөөндөрүн да кошкон. Анын эбегейсиз падышалыгынын жүрөгүнө Түндүк Пенджабдагы гүлдөп турган Сагала шаары айланган. Бул шаар байлыкка жана салтанатка бөлөнгөн борбор катары сүрөттөлгөн.
Байыркы жылнаамачылар аны Чыгыштагы бардык грек баскынчыларынын ичинен эң көрүнүктүүсү катары көрсөтүшкөн. Страбон Аполлодор Артемитскийдин сөздөрүн келтирип, таң каларлык маалымат калтырган: өз жеринин байлыгынын аркасында бактриялык гректер Ариананын гана эмес, Индиянын да ээлерине айланышкан. Аполлодордун айтымында, Менандр Александр Македонскийдин өзүнө караганда көбүрөөк урууларды жана элдерди багындырган. Анын армиясы Гипанис дарыясынан өтүп, чыгышка карай жылып, Имай тоо кыркаларына чейин жеткен. Бактрия падышасы Евтидемдин уулу Деметрий менен биргеликте Менандр Паталенаны, деңиз жээгиндеги Сараоста жана Сигердис падышалыктарын баш ийдирип, эллинисттик дүйнөнүн чек арасын сырдуу серлер менен фриндердин жерлерине чейин кеңейткен. Жыйынтыгында, Аполлодор белгилегендей, Бактриана бүтүндөй Ариананын чыныгы көркүнө айланган.
Менандрдын Индия субконтинентинин тереңине жасаган жортуулдары легендага айланган. Булактар индо-гректердин Сагалага, Матхурага, Панчалага жана Сакетага — азыркы Айодхьяга — жасаган чагылгандай тез чабуулдарын эскерет. Мындан тышкары, анын атчан аскерлеринин туяктары Паталипутрага чейин жеткен аймактарды тебелеп өткөн. Индиялык ойчул Патанджали өзүнүн монументалдуу «Махабхашья» эмгегинде, болжол менен б.з.ч. 150-жылы, Менандрдын Матхурага жасаган жортуулун эскерет. Кийин бул окуялардын жаңырыгы улуу Калидасанын «Малавикагнимитра» драмасында да чагылдырылган.
Индия падышалары коркунучтуу «явандардын», башкача айтканда гректердин, илгерилешин кооптонуу менен карап турушкан. Брахми жазуусу менен чегилген атактуу Хатхигумпха жазуусунда — ал б.з.ч. I кылым менен б.з. I кылымынын аралыгына даталанат — Калинга падышасы Кхаравела өзүнүн бийлигинин сегизинчи жылында Раджагриханы курчоого алганын мактанып баяндайт. Анын айтымында, бул тууралуу кабар «руху түшкөн» яван падышасынын армиясын Матхурага чегинүүгө мажбур кылган.
Бирок явандар багынып берүүгө ниеттенишкен эмес. «Гарги-самхитанын» курамындагы пайгамбарлык мүнөздөгү «Юга-пурана» тексти каардуу жана эр жүрөк гректер Сакетаны, Панчаланы жана Матхураны талкалап, Кусумадхваджиге чейин жеткенин коркунуч менен сүрөттөйт. Байыркы текстте алардын «дарак сымал машиналар» деп аталган курчоо куралдары Шунгдардын борбору Паталипутранын — азыркы Патнанын — чопо дубалдарына жакындаганда, Индиянын бүт жерлери улуу салгылашуунун башаламандыгына батканы айтылат. Страбон да Александрдын мураскерлери Гангга жана Паталипутрага чейин жеткенин ырастайт.
Бул эбегейсиз салгылашуулардын так жыйынтыгы убакыттын тереңинде жоголуп кеткен. Бизге белгилүүсү — Кхаравела кийинчерээк Паталипутраны өзү талап-тоногон, ал эми Менандрдын мезгилиндеги Матхурада жергиликтүү Митра династиясынын монеталары чыгарылган. Балким, алар грек падышасына көз каранды башкаруучуларга айланган болушу мүмкүн. Матхурадан табылган яван жазуулары, Уттар-Прадештин батышындагы монеталар жана Ямуна дарыясынын жанындагы Пачкхур казынасы сыяктуу табылгалар, ошондой эле Бихар штатындагы Вайшали округунан табылган идиштер гректердин Ганг түздүгүнө жасаган бул ири жортуулу чыныгы тарыхый окуя болгонун тастыктайт.
Менандр чабуулдун гана чебери эмес, коргонуунун да генийи болгон. Батышта дымактуу грек-бактриялык узурпатор Эвкратид күч ала баштаганда, Менандр ага каршы сокку уруп, душмандын армиясын Парапамисадаларга чейин сүрүп таштаган. Ошентип ал кылыч жана кан менен Түндүк-Батыш Индиядагы индо-грек падышаларынын бийлигин бекемдеген. Анын аскердик философиясы буддисттик «Милинда-паньха» трактатында көркөм чагылдырылган. Акылман Менандрдан душмандар көтөрүлүш чыгарганда гана коргонууга даярданасызбы деп сураганда, падыша орлор, чеп валдары, мунаралар жана азык-түлүк согуш башталардан көп мурда даярдаларын айтат. Дал ошондой эле ал пилдерди, согуш арабаларын жана кылычты башкаруу өнөрүн биринчи салгылашуудан алда канча мурда өздөштүргөн — «келечектеги коркунучтун алдын алуу үчүн».
Менандр I өзүнөн кийин эбегейсиз материалдык мурас калтырган. Анын коло жана күмүш монеталарынын саны башка бардык индо-грек башкаруучуларынын чыгарган монеталарынан ашып түшөт. Бул анын башкаруусунун узактыгын жана сооданын өзгөчө гүлдөп-өнүккөнүн көрсөтөт. Монеталардын таралуу аймагы да таң калтырат: Сиалкоттун жанындагы Сиранвали казынасынан жана Харьянадагы Сонипат казынасынан тартып, алыскы Британиядан табылган таң каларлык үлгүлөргө чейин жетет.
Бул монеталардын өзүнүн көрүнүшү да цивилизациялардын аралашуусун чагылдырган. Алгачкы чыгарылыштар, сыягы, Бактрия үчүн арналган катуу аттикалык салмак стандартына ылайык жасалып, аларда бир гана грек тилиндеги жазуулар колдонулган жана Эвкратиддин үстүнөн болгон жеңиш көрсөтүлгөн. Бирок көп өтпөй Менандр чыныгы нумизматикалык революция жасаган. Ал жаңы салмак стандартын киргизип, грек жана индиялык салттарды бириктирген.
Керемет күмүш драхмалардын алдыңкы бетине падышанын портрети түшүрүлгөн. Бул Индия жерлери үчүн жаңылык болгон. Кээде Менандр найза ыргытып жаткан абалда, кээде артынан көрүнгөн баатырдык позада сүрөттөлгөн. Анын айланасына сыймыктануу менен грекче: «ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΩΤΗΡΟΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ» — «Куткаруучу падыша Менандрдын» — деген жазуу түшүрүлгөн. Монетанын арткы бетинде анын династиясынын эмблемасы — Афина Алкидемос, башкача айтканда «элдин коргоочусу», чагылдырылган. Ал эгидасын көтөрүп, алдыга кадам таштап, чагылган менен сокку уруп жаткан абалда көрсөтүлгөн. Бул образ Македониянын борбору Пелладагы атактуу айкелди эске салган. Афинанын айланасына жергиликтүү кхароштхи жазуусу менен «MAHARAJASA TRATARASA MENAMDRASA» — «Улуу Куткаруучу падыша Менандрдын» — деп жазылган. Кийин Менандр жазуулардын тегерек багытын монетаны айлантпай туруп эле окууга боло тургандай кылып өзгөрткөн. Бул стандартты анын бардык мураскерлери кабыл алышкан.
Бирок Менандр дүйнөлүк тарыхтын жылнаамасына кол башчы катары гана эмес, улуу чындык издөөчү катары да кирген. Индиялык салтта ал Милинда деген ысым менен белгилүү жана «индиялык Евтимедия шаарынын» башкаруучусу катары сүрөттөлөт. Анын руханий жолу платондук диалогдордун стилинен таасир алганы байкалган классикалык пали тилиндеги «Милинда-паньха» — «Падыша Милинданын суроолору» — чыгармасында түбөлүккө сакталган.
Бул трактат Менандрды өтө жогорку акыл-эс деңгээлине ээ, он тогуз өнөрдү жана илимди билген адам катары сүрөттөйт. Ал төрт Веданы, Пураналарды жана Итихастарды, санкхья философиясын, йоганы, сыйкырчылыкты, аскер өнөрүн, медицинаны жана астрономияны өздөштүргөн деп айтылат. Текстте: «Акылмандыгы жагынан да, дене күчү жагынан да... бүт Индияда Милиндага тең келчү эч ким болгон эмес», — деп сүрөттөлөт. Аны беш жүз тандалма грек-яван жоокеринен турган гвардия коргоп, эң жакын кеңешчилери ишенимдүү эллиндер Деметрий менен Антиох болгон.
Анын жашоосундагы бурулуш учур буддисттик акылман Нагасена менен жолугушуусу болгон. Карылуу ойчулдун эң терең философиялык суроолорго берген жоопторуна таң калган күчтүү падыша Дхарманын күчүнө баш ийген. «Урматтуу Нагасена мени ушул күндөн тартып өмүрүмдүн акырына чейин ишенимдин жолдоочусу, чыныгы жаңы кабыл алган адам катары кабыл алсын!» — деп жар салган падыша.
Менандрдын доорунда грек монахтары буддизмдин жайылышында маанилүү күчкө айланган. Байыркы Шри-Ланка жылнаамасы «Махавамса» б.з.ч. II кылымда Аласандрадан — Кабулдун жанындагы Кавказдагы Александриядан — Махадхаммараккхита аттуу грек аксакалы, башкача айтканда йона тхера, Шри-Ланкага келгенин баяндайт. Ал Анурадхапурадагы «Улуу ступаны» негиздөөгө катышуу үчүн өзү менен кошо отуз миң монахты ээрчитип келген!
Менандрдын башкаруусунун так хронологиялык чектери бүгүнкү күнгө чейин талаш-тартыштын предмети бойдон калууда. Бир убакта ал Деметрий Iнин кол башчысы болгон деп эсептелген. Бирок азыркы тарыхчылар алардын доорлорунун ортосунда кеминде 30 жыл айырма болгон деп эсептеп, Менандрга чейин Пенджабда Аполлодот I бийлик кылган болушу мүмкүн деген пикирди карманышат.
Улуу падышанын өмүрүнүн аягы карама-каршылыктуу маалыматтар менен курчалган. Буддисттик салт боюнча, Менандр бийликтен өз ыктыяры менен баш тарткан. Тактысын уулуна өткөрүп берип, «Аксакалдын акылмандыгынан ырахат алып», ал монастырдык жашоого кеткен, агартууга жетип, архатка — олуяга — айланган.
Бирок байыркы грек-рим дүйнөсүнүн булактары башкача көрүнүштү сүрөттөйт. Плутарх өзүнүн «Моралия» эмгегинде Менандр «бактриялыктарды ырайымдуулук менен башкаргандан» кийин аскердик лагерде күтүүсүздөн каза болгонун жазат. Кызыгы, бул версияда да падышага дээрлик ыйык адамдай мамиле жасалган: анын державасынын шаарлары падышанын сөөгүнө ээ болуу укугу үчүн катуу талашып-тартышкан. Акырында анын күлү тең бөлүштүрүлүп, атайын тургузулган эстелик-ступаларга коюлган — Будданын сөөгүнүн күлү бөлүштүрүлгөндөй эле!
Балким, падышанын акыркы күндөрү жаңы жарандык кагылыштын кайгысы менен коштолгон. Падышалыктын чыгышында Гандхарада бийлик жүргүзгөн Зоил I козголоң чыгарган. Менандрга атүгүл козголоңчунун монеталарын кайрадан өз атынан бастырып чыгарууга туура келген. «Милинда-паньхада» Менандрдын чарчаганы сезилип турат: «Жырткычтардын падышасы арстан алтын капаска камалса да дайыма сыртты карап тургандай, мен да ошондоймун... Бирок эгер үйүмдү таштап кетсем... көпкө жашамак эмесмин — менин душмандарым ушунчалык көп».
Анын өлүмүнөн кийин эбегейсиз, бирок ички жактан начар бириктирилген держава ыдырай баштаган. Бийликти анын жесири, ханыша Агафоклея колуна алып, жаш уулу Стратон Iнин регенти болгон. Стратон «Куткаруучу» титулун сактап, монеталарынын арткы бетине Афинанын сүрөтүн бастырган. Алар Пенджабды гана кармап кала алышкан, ал эми Парапамисадалар Зоил Iнин колуна өткөн. Стратон I кийинки ондогон жылдар бою бийлик жүргүзгөн. Индо-гректердин династиясы бөлүнгөн абалда б.з. 10-жылга чейин жашап, акыркы падыша Стратон II жок болгондо тарых сахнасынан кеткен.
Балким, Менандрдын колдоосу астында дүйнөлүк искусствонун эң улуу көрүнүштөрүнүн бири — грек-буддисттик скульптура жаралган. Индо-гректер монеталарында Будданы сүрөттөөгө болгон тыюуну сакташса да, Альфред Фушенин теориясына ылайык, дал алардын чеберлери б.з.ч. II–I кылымдарда скульптурада Буддага алгачкы жолу адамдык келбет берип, аны өтө жогорку эллинисттик реализм менен чагылдырышкан. Ошентип, бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган визуалдык канон жаралган. Индокытай уламыштарында атүгүл атактуу «Зымырыт Будда» б.з.ч. 43-жылы Менандрдын устаты Нагасена тарабынан жасалганы айтылат.
Улуу падыша тууралуу эскерүү миңдеген жылдарды басып өттү. Биздин замандын I кылымында атактуу географ Клавдий Птолемей өзүнүн дүйнө картасында Индиядан кыйла чыгышта жайгашкан тоо кыркасын Menander Mons — «Менандр тоолору» — деп атаган. Алар азыркы Аракан тоолору жана Нага тоолору менен байланыштуу.
Ал эми азыркы Индиянын Аурангабад шаарында бул грек-бактриялык падышанын урматына аталган «Милинда» колледжи иштейт. Бул окуу жайдын негиздөөчүлөрүнүн бири улуу Бхимрао Рамджи Амбедкар — далиттердин лидери жана Индия Конституциясынын автору болгон. Ошентип, тарыхый айлампа толукталгандай болду: Кавказдын этектеринен чыккан грек жигити өлбөс индиялык акылманга айланып, анын ысымы бүгүнкү күндө да адилеттиктин, агартуунун жана Чыгыш менен Батыштын бузулгус байланышынын символу катары жаңырып келет.
