Хосров I атынын мааниси «Өлбөс жан» дегенди билдирет Сасанид падышасы Кавад Iнин үчүнчү уулу болгон. Ал такка отура электе эле көрөгөч саясатчы жана катаал прагматик катары даңаза болгон. 520-жылдардын орто ченинде атасы Византия менен тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүп жатканда, Кавад император Юстин Iге Хосровду асырап алуу сунушун киргизген. Бирок бул сунуш ишке ашпай калган, анткени византиялыктар муну Хосров Рим империясынын мыйзамдуу мураскери болуп калат деп коркуп, «римдиктердин мамлекетин перстерге өткөрүп берет» деп санаалашкан.
Бул сүйлөшүүлөр үзүлгөндөн кийин Византия менен согуш кайра башталып, 532-жылга чейин созулган. Ошол эле мезгилде Ирандын ичинде маздакчылар кыймылынын айынан терең кризис орун алган. Бул кыймыл Кавадга ак сөөктөргө каршы күрөшүүгө жардам бергени менен, алардын террордук аракеттери жана байлыктын кайра бөлүштүрүлүшү коомдук жана экономикалык башаламандыктарды жаратып, Ирандын негизги аскердик күчү болгон саваран (тяжёлая кавалерия) катмарын да алсыраткан.
Маздакчыларга каршы күрөштүн башкы күчү дал Хосров болгон. 528-жылы ал Маздак жана анын тарапташтарына каршы массалык жазалоо кампаниясын баштаган. Ошол эле учурда, Маздакты колдогон агасы ханзаада Кавус да өлүм жазасына тартылган. Бул чечкиндүү кадамдар радикал кыймылды басууга, Хосровдун сарайдагы беделин жогорулатууга жана анын бийликке келиши үчүн жол ачкан.
Такка отурганда Хосров өлкөнү кыйраткан маселелерге туш болгон: ак сөөктөрдүн дээрлик кырылышы, экономикадагы кыйроо жана батыш менен чыгыштан келген коркунучтар. Бирок дал ушул оор шарттарда ал реформатор катары тарыхка кирип, Жакынкы Чыгыштагы феодалдык доордун пайдубалын түптөгөн.
Административдик реформа. Хосров мурунку урууларга берилген мурастык ээлик аймактарды жойгон жана Иранды төрт ири провинцияга кусттарга бөлгөн. Ар бирин шах дайындаган марзпан башкарган. Мурда атадан балага өтүп келген бардык мамлекеттик кызматтар эми шах тарабынан дайындала турган болгон. Бул реформа борбордук бийликти бекемдеп, аристократиянын бөлүнүүчүлүк тенденцияларын баскан.
Экономикалык реформа. Хосров салык системасын тартипке келтирип, табигый түрдөгү салыктарды акчалай төлөмдөр менен алмаштырган. Натыйжада казынанын кирешеси көбөйүп, коррупция азайган. Ал жер жана калк боюнча каттоо жүргүзүп, салыкты прогрессивдик принцип менен белгилеген байлар көбүрөөк, жакырлар азыраак төлөгөн.
Аскердик реформа. Хосровго чейин перс армиясы негизинен ак сөөктөрдөн турган туруктуу эмес кошуундардан турчу. Ал бул системаны жойгон жана казынанын эсебинен кармала турган туруктуу аскер түзгөн. Мындан ары кызматка жогорку эмес, орто катмардагы жер ээлери дехкан жана азаттар да алынган. Армия түздөн-түз шахка баш ийген, ал эми башкы кол башчынын кызмат орду жоюлуп, Хосров өзү аскердин жогорку жетекчиси болгон.
Сыртқы саясат жана согуштар. 532-жылы Хосров Византия менен «Түбөлүк тынчтык» келишимине кол коюп, өлкөнүн батыш чек арасын убактылуу коргоп калды. Бирок Юстиниан Iдин Африка менен Италиядагы ийгиликтери Хосровду келишимди бузууга түрткөн. Натыйжада 540-жылы Лазика согушу башталган.
542-жылы Сасанид аскерлери Антиохияны басып алып, анын тургундарын Ктесифондун жанындагы жаңы шаарга көчүргөн. Ал шаар «Хосровдун Антиохиясы» деп аталып калган. Согуш көп жылдарга созулуп, 562-жылы 50 жылдык тынчтык келишими түзүлгөн. Анын шарттарына ылайык, Византия Персияга салык төлөп, Персия христиандарды куугунтуктабоого убада берген. Ошондой эле Византия Кавказдагы чек араларды, айрыкча Дербент чебин бекемдөөгө акча бөлгөн.
Чыгышта Хосров эфталиттерге каршы ийгиликке жеткен. 560-жылы ал Түрк каганаты менен союз түзүп, алардын мамлекетин талкалап, чек араны Амударья боюнча бөлүштүргөн.
Түштүктө ал Персиянын таасирин кеңейтип, 570-жыл чамасында Йемендеги ички чатакты пайдаланып, эфиоп аскерлерин талкалап, өлкөнү Сасанид империясынын вассалына айланткан.
Ички саясат жана вассалдык аймактар. Хосров вассал элдерге катуу саясат жүргүзгөн. Ал Армения менен Кавказ Албаниясындагы падышачылыктарды толугу менен жоюп, аларды империянын провинцияларына айланткан. Бирок бул саясат 572-жылы Византиянын колдоосу менен жаңы көтөрүлүшкө алып келген. Согуш 576-жылга чейин уланган жана перстер Мелитена жанындагы салгылашта оор жеңилүүгө дуушар болушкан. Хосров I 579-жылы каза болуп, артында күчтүү жана гүлдөп турган мамлекет калтырган.
Хосров I Ануширван Сасанид падышаларынын эң улуусу катары тарыхта калган. Анын акылман реформалары, илимге жана билимге болгон камкордугу, ошондой эле салыштырмалуу дин эркиндиги аны легендарлуу башкаруучуга айланткан. Ал мамлекеттик кызыкчылыктарды жеке амбициялардан жогору койгон прагматик болгон.
Чыгыш адабиятында жана эл оозунда Хосров Ануширван адилеттүүлүктүн, акылмандыктын жана аскердик даңктын символу катары сүрөттөлгөн. Ал башына келген оор доордо Сасанид мамлекетин кайра жандандырып, анын даңкын дээрлик жүз жылга узарткан. Анын аты кийин көптөгөн чыгыш падышалары үчүн трондук атка айланып, бүтүндөй аймактын тарыхына жана маданиятына терең из калтырган.
