Аль-Валид, Сулейман жана Язид II аттуу бир туугандарынан кийин тактыга отурган Хишам 724-жылдын январында халиф болуп, замандаштарынын терең алдын ала пикирлеринин жүгүн көтөрүп башкарууга киришкен. Аны үнөмчүлдүгү үчүн «сараң» деп аташкан, ал эми энесинин знаттуу курайшит эмес, махзум уруусунан болушу жана тубаса кыйшайган көзү шылдыңдоого шылтоо болгон.
Хишам башкаруусун кадимки, бирок катуу кадрдык тазалоо менен баштаган. Ыйык Рамазан айы аяктаары менен ал мурунку халифке берилген наместниктерди кызматтан алып, алардын ордуна өзүнө жеке карыздар адамдарды койгон. Ирактын наместниги болуп Халид ибн Абдаллах аль-Касри дайындалган, Египетти анын бир тууганы Мухаммад башкарган (кийин аль-Хурр ибн Юсуф алмаштырган), ал эми Кавказ багытын анын бир тууган агасы Маслама жетектеген.
Мурунку халифтерден айырмаланып, Хишам ажылык маалында Мекке менен Мединанын колдоосун сатып алуу үчүн казынадан алтын чачкан эмес. Анын пикиринде, байлык кыймылдуулугу жана айоосуздугу менен айырмаланган душмандарга каршы күрөш жүрүп жаткан фронттордо алда канча зарыл болчу.
Түндүктө Маслама ибн Абдул-Малик Хазар каганатына каршы чарчаткан согуш жүргүзгөн. 728-жылы арабдар атактуу «ылайлуу жортуулга» чыгып, хазарларды өз аймагында кууп жетүүгө аракет кылышкан. Оор шарттарга карабастан, Хишам Масламанын жетишкендиктерин жетишсиз деп таап, аны аль-Джаррахка алмаштырган, кийин кайра эле Масламаны кайтарып келген.
Кульминация 732-жылы Дербент чебинин — «Темир дарбазалардын» — алынуусу болду. Бул Кавказды исламдаштыруунун алдыңкы тиреги болуп калды. Кийин бул аймактагы бийлик Марван ибн Мухаммадга (келечектеги Омейяддардын акыркы халифине) өтүп, ал араб куралдарын Самандар менен Баланджарга чейин жеткирүүгө жетишип, каганатты толук кыйроонун босогосуна такаган.
Эң трагедиялуу окуялар Мавераннахрда (Борбордук Азияда) болуп, арабдар Тюргеш каганатынын күчүнө туш келишкен. 724-жылы Ферганага жасалган жортуул тарыхка «Чаңкоо күнү» деген ат менен кирген каргашалуу жеңилүү менен аяктаган. Жеңилген мусулман аскерлери сегиз күн бою артка чегинүүгө мажбур болуп, обоздорун таштап, суусап кырылышкан.
Абалды тамимиттер, аздиттер жана мудариттер ортосундагы уруу аралык кастыктар ого бетер татаалдандырган. Чыр-чатактар акылга сыйгыс деңгээлге жетип, мамлекеттик бөлүктөр бири-бири менен согушуп, Наср ибн Сайяр сыяктуу кол башчылар маскаралоочу жазаларга (сакалын кырып, камчы менен сабоо) дуушар болушкан.
Наместник Ашрас ибн Абдаллах согдиялыктарды исламга өткөрүүгө аракет кылып, аларды жан башы салыгынан (жизьядан) бошотууну убада кылган. Бирок массалык түрдө исламды кабыл алуу казынаны бошотуп жатканын көргөн соң, ал жаңы мусулмандардан да салык алууну буйруган. Бул 728–730-жылдары Согддо катуу көтөрүлүшкө алып келип, арабдар аймактагы көзөмөлүн жоготуп, болгону ири шаарларды гана сактап калышкан.
731-жылы Самаркандга жакын ашууда болгон салгылашта арабдар кайрадан зор жоготууларга учурашкан. Ал-Жунайд Самаркандды курчоодон бошотууга аргасыз болуп, кулдарга согуш үчүн эркиндик убада кылган. Тюргештер артка сүрүлгөнү менен, жеңиштин баасы коркунучтуу болгон — ири армиядан болгону миңге жетпеген жоокер гана аман калган.
734-жылы Хорасанда аль-Харис ибн Сурайждын көтөрүлүшү тутанган. Кара тууларды көтөрүп (кийинки Аббасиддер революциясынын символу), ал «Алланын Китебине жана Сүннөткө кайтууга» чакырган. Аны арабдар гана эмес, салыктардан жакырчылыкка жеткен көп сандаган мавалилер (араб эмес мусулмандар) колдогон. Аль-Харис Балхты басып алып, Мервди курчоого алган, бирок 735–736-жылдары Асад ибн Абдаллахтын кийлигишүүсү бул очокту баскан. Аль-Харис тюргештерге качып, ишеним үчүн күрөшкөн адамдан «каапырлардын» союздашына айланган.
737-жылы Асад ибн Абдаллах тюргеш каганына чечүүчү сокку уруп, чыгышты турукташтырууга жана согдиялыктарды мунапыс шартында кайра халифатка баш ийдирүүгө жетишкен.
Ыраакы Батышта да халифат өз чек арасына жеткен. Европада 732-жылдын октябрында Абд ар-Рахман аль-Гафикинин армиясы франк кол башчысы Карл Мартелл тарабынан Пуатье салгылашында талкаланган. Бул жеңилүү исламдын Галлиянын ичкерисине жылышын токтоткон.
Африкада наместник Убайдаллах ибн аль-Хабхабдын бербер мусулмандарды ашкере салыктар менен эзүүсү Улуу Бербер көтөрүлүшүнө (739–742-жж.) алып келген. Хариджиттик идеяларды кабыл алган берберлер сириялык армияларды «Асылзадалар салгылашында» (Шелиф дарыясынын жээгинде) жана Нахр аль-Кудрде талкалашкан.
Испанияда (аль-Андалус) абал таптакыр көзөмөлдөн чыгып, келген сириялык аскерлер жергиликтүү арабдар менен чатакташып, өз наместнигин айкаш жыгачка кадап, Кордовада кандуу кыргын уюштурушкан. Хишам Батыштагы көзөмөлүн жоготуп жаткан.
Халифаттын өзөгүндө — Иракта 737-жылы Хусейндин небереси Зайд ибн Алинин көтөрүлүшү чыккан. Куфанын шииттери дагы бир жолу Алидди чакырышкан, бирок чечүүчү учурда аны жалгыз калтырышкан. Зайд салгылашта курман болуп, анын кыймылы Юсуф ибн Умар тарабынан басылган.
Бирок андан да кооптуу нерсе — Аббасиддердин жер алдындагы үгүт иши болгон. Хорасанда Омейяддарды кулатууга даярдык көргөн, акча чогулткан 12 өкүлдөн турган катуу жашырылган тармак түзүлгөн. Хишам тышкы согуштарга алаксып жүрүп, бул коркунучту байкаган эмес — жашыруун кыймылдын лидерлери түрмөдөн пара менен бошоп чыгып, алардын үгүтчүлөрү нааразы мавалилердин арасында иш алып барышкан.
Империянын чет жакалары канга чөмүлүп жаткан маалда, борбордук провинциялар — Сирия менен Палестина тынчтыкта жашаган. Хишам өзүнүн атактуу үнөмчүлүгүн ири курулуштарга жумшаган.
Ал Каср аль-Хайр аль-Гарби — зор дамба, 3 миллион куб метрлик суу сактагыч жана сугарылган бакчалары бар кооз резиденция курдурган. Сарай византиялык мозаикалар жана оймо штуктуралар менен кооздолгон.
Хишам ибн Абдул-Малик 743-жылы каза болуп, артында борбору бекем көрүнгөнү менен, чет жакаларында от жалындаган империя калтырган. Анын башкаруусу салыштырмалуу туруктуулуктун акыркы доору болду. Андан кийин халифат кыска мөөнөттүү башкарууларга жана Үчүнчү фитнага сүңгүп кирип, болгону жети жылдан соң Аббасиддердин жеңишине алып келет.
