Индиянын Алтын дооруна айлана турган мезгилдин башында Гупттар империясы тарыхта аты аскердик эрдиктин жана маданий гүлдөп-өнүгүүнүн символу катары түбөлүккө калган башкаруучуга ээ болду. Самудрагупта — император Чандрагупта I менен байыркы жана асыл Личчхави уруусунан чыккан каныша Кумарадевинин уулу — улуу иштер үчүн жаралган адам болгон. Анын такка отурушу тууралуу жарым-жартылай сакталып калган Эрандагы таш жазуу баяндайт. Анда карыган атасы уулун «берилгендиги, адилеттүү жүрүм-туруму жана эрдиги» үчүн өзүнүн мураскери кылып тандаганы айтылат.
Ушул эле салтанаттуу көрүнүш атактуу Аллахабад мамысында да сүрөттөлгөн: бүтүндөй сарайдын алдында Чандрагупта I уулун асыл адам деп атап, ага «жерди коргоо» милдетин тапшырган.
Бирок бийликти өткөрүп берүү толугу менен тынч өткөн эмес. Император өз чечимин жарыялаганда, «теги тең» болгон башка талапкерлердин жүздөрү капалуу болуп калган. Тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин бул кайгырган адамдар ким болгонун талашып келишет: келечектеги коркунучту түшүнгөн коңшу башкаруучуларбы же Личчхави ханзаадасынан төрөлгөн өзгөчө теги үчүн Самудрагуптанын пайдасына четке сүрүлгөн Гупт династиясынын башка ханзаадаларыбы?
Бул династиялык табышмак «бардык падышаларды жок кылуучу» деген титулга ээ болгон Кача аттуу падышанын тыйындарынын сыры менен тыгыз байланыштуу. Бул тыйындар Самудрагуптанын тыйындарына таң каларлык окшош.
Кача так үчүн күрөшкөн анын бир тууганы болуп, кыска убакыт бийлик жүргүзгөнбү? Же ал Самудрагуптанын мурдагы аты болуп, кийин империянын чек араларын океанга чейин кеңейткен соң «Океан» деген маанидеги Самудра деген улуу тактык ысымды алганбы? Так жооп жок. Бирок бир нерсе талашсыз: бийлик чексиз энергияга ээ болгон адамдын колуна өткөн.
Самудрагуптанын негизги саясий максаты дхарани-бандха — «жерди бириктирүү» болгон. Ал бийлиги белгилүү дүйнөнүн эң алыскы чектерине чейин тараган жалпы дүйнөлүк өкүмдар — чакравартин жөнүндөгү байыркы идеалга умтулган.
Анын өзгөчө аскердик карьерасы министри жана кол башчысы Харишена тарабынан Аллахабад мамысындагы мактоо одосунда — прашастиде — кеңири сүрөттөлгөн. Текстте император жүз салгылашуудан өткөнү, денесинде атактын белгилериндей жаркыраган жүз жараат алганы жана Пракрама — «Эр жүрөк» деген титулду татыктуу түрдө алып жүргөнү айтылат.
Анын уулу Чандрагупта IIнин Матхурадагы кийинки жазуусунда Самудрагупта «даңкын төрт океандын суулары таткан» адам катары сүрөттөлөт.
Алгачкы соккулар Түндүктүн падышаларына багытталган. Жортуулдарынын башында Самудрагупта Ачьюта, Нагасена жана аты Ганапати-нага деп калыбына келтирилген башкаруучуну «тамыры менен жок кылган». Ал, сыягы, Нага династиясынын Матхурадагы бутагын жетектеген.
Азыркы Уттар-Прадештин батыш бөлүгүндөгү бул башкаруучуларды алгач жеңгенден кийин император ырайым көрсөтүп, тактарын кайра берген. Бирок кийинчерээк алар көтөрүлүш чыгарышкан көрүнөт. Бул Самудрагуптаны Арьявартаны багындыруу учурунда аларды биротоло талкалоого мажбур кылган.
Ошол эле учурда Гупттардын армиясы Кота уруусунан чыккан белгисиз башкаруучуну — мүмкүн Пенжабдан болгон падышаны — туткунга алган. Жылнаамага ылайык, ошол учурда император өзү Пушпа шаарында, башкача айтканда Паталипутрада бейкапар «ойноп» же эс алып жүргөн.
Окумуштуулар бул «оюн» эмнени билдирери боюнча бир пикирге келишпейт: падышанын жаштык жылдарынбы, анча маанилүү эмес согуш майданында атайын жок болгонунбу же жеңиштин өтө жеңил болгонун баса белгилөө үчүн колдонулган адабий ыкманыбы.
Түндүктө Самудрагупта ырайымсыз аракеттенсе, Дакшинапатха аймагына жасаган түштүк жортуулу стратегия менен дипломатиянын чыныгы үлгүсү болгон. Борбордук Индиянын калың токойлорунан өтүп, анын армиясы азыркы Одишадагы чыгыш жээкке чыгып, Бенгал булуңун бойлой түштүккө жылган.
Бул жортуул, балким, Түштүк-Чыгыш Азияга кеткен бай соода жолдорун көзөмөлдөө каалоосунан улам жүргүзүлгөн жана анын натыйжасында он эки түштүк башкаруучу туткунга алынган.
Алардын арасында Косаладан Махендра — мүмкүн Нала династиясынын Махендрадитьясы — жапайы токойлуу Махакантара аймагынан Вьягхра-раджа, Кураладан Мантараджа, Пиштапурадан Махендрагири жана Коттурадан Свамидатта болгон.
Гупттардын күчү алдында Эрандапалладагы Дамана, Паллава династиясынан чыккан Канчипурамдын регенти Вишнугопа, сырдуу Авамуктадан Нилараджа жана Шаланкаяна династиясынын Венгисинен Хастиварман да жеңилген.
Жеңилгендердин тизмесин Палаккадан Уграсена, Калингадагы Девараштрадан Кубера жана Кустхалапурадан Дхананджая толуктаган.
Бул башкаруучуларды жеңип, туткунга алгандан кийин Самудрагупта күтүүсүздөн ырайым көрсөтүп, аларды бошоткон жана ануграха — ырайым жана колдоо — берип, салык төлөгөн вассалдар катары кайра тактарына отургузган.
Француз индологу Жорж Дюбрёй император Кришна дарыясынын боюнда күчтүү коалицияга туш болуп, артка чегинүүгө аргасыз болгон, ал эми жылнаамачылар бул жеңилүүнү кооздоп жазышкан деп эсептеген. Бирок Ашвини Агравал сыяктуу азыркы тарыхчылардын көбү бул теорияны четке кагышат.
Самудрагупта Каутилья сүрөттөгөн байыркы индиялык дхарма-виджаин — «адилеттүү жеңүүчү» — идеалына ылайык аракеттенген. Калидасанын «Рагхувамша» эпосундагы легендарлуу Рагху падыша сыяктуу эле, ал жеңилгендерден падышалык даңкын гана тартып алып, алардын мамлекеттерин калтырган. Ошентип, мурдагы душмандарын түштүк чек араларын коргогон ишенимдүү буферге айландырган.
Ал эми түндүктө, Арьявартада, саясат таптакыр башкача — асура-виджаин, башкача айтканда «жиндүү, ырайымсыз жеңүүчү» принцибине жакын болгон. Бул жерде Самудрагупта сегиз башкаруучуну «күч менен тамыры менен жок кылып», алардын жерлерин түздөн-түз империяга кошкон.
Империялык экспансиянын курмандыктары Рудрадева — кээде сактардын Батыш Кшатраптары менен байланыштырган башкаруучу — Матила, Нагадатта, Пушкарана падышасы Чандраварман, Нага династиясынын падышалары Ганапати-нага, Нагасена жана Ачьюта-нандин, ошондой эле Балаварман болгон. Балаварман Каушамбинин башкаруучусу же Маукхари династиясынын ата-бабасы болушу мүмкүн.
Императордун катаалдыгын Борбордук Индиядагы токойлуу аймактардын — атавиктердин — падышалары да сезген. Айрым маалыматтарга ылайык, он сегиз токой мамлекети толук баш ийдирилген.
Эранда Самудрагупта, сыягы, жергиликтүү сак башкаруучусу Шридхараварманды кулатып, өз бийлигин орноткон. Бул тууралуу ошол жерден табылган, императорду даңктаган жана Вишнунун ибадатканалык сүрөтүн орнотуу фактынан кабар берген таш жазуу күбөлөндүрөт.
Империянын күчү ушунчалык өскөндүктөн, көптөгөн чек арадагы падышалар жана уруулар өз эрки менен баш ийип, салык төлөп, сарайга келип турушкан.
Чек ара мамлекеттеринин арасында Бенгалия менен Ассамдагы Саматата жана Давака, Камарупа, Непал мамлекети — балким анын Личчхави туугандарынын аймагы — жана Уттаракханддагы Картрипура болгон.
Гупттарга сыймыктуу уруулук олигархиялар да баш ийишкен: малавалар, арджунаяналар, Сатледж менен Ямунанын ортосундагы жерлерди көзөмөлдөгөн яудхеялар, мадрактар, абхирлер, санаканиктер, кактар, прарджуналар жана аты «уурулар» деп которулган сырдуу кхарапариктер.
Эми империя Пенжабдагы Рави дарыясынан чыгыштагы Брахмапутрага чейин, Гималайдын этектеринен түштүктөгү Виндхья тоолоруна чейин созулуп, Эранга чейин жеткен.
Самудрагуптанын атагы Индостандын чегинен да алыс тараган. Коңшу ири державалар анын ырайымына ээ болууга умтулуп, белектерди, никеге ханзаадаларды сунуштап, Гупттардын Гаруда түшүрүлгөн мөөрүн колдонууга уруксат сурашкан.
Алардын арасында түндүк-батыштагы Дайвапутра-Шахи-Шаханушахи — кушандардын урпактары же сасаниддердин вассалдары — жана Шака-мурундалар болгон.
С. Р. Гоял жана А. Агравал сыяктуу тарыхчылар Самудрагупта Борбордук Азиянын башкаруучусу Кидара I менен сасанид шахы Шапур IIге каршы күчтүү союз түзгөн деп божомолдошот. Алардын 367–368-жылдардагы биргелешкен жеңиштери аймактагы күчтөрдүн тең салмагын олуттуу өзгөрткөн болушу мүмкүн.
Бул чоң согуштардын жаңырыгы Римге чейин жеткен болушу мүмкүн: римдик тарыхчылардын бири биздин замандын 351-жылы индиялык элчиликтин келгенин эскерген.
Түштүктөгү дипломатия да ийгиликтүү болгон. Симхаланын — Шри-Ланканын — падышасы Мегхаварна Бодх-Гаяда зыяратчылар үчүн монастырь курууга уруксат алуу максатында өтө бай белектерди жөнөткөн.
Бул фактты кылымдар өткөндөн кийин кытай саякатчысы Сюаньцзан да тастыктаган.
«Башка аралдар» — Түштүк-Чыгыш Азиянын мамлекеттери — менен да байланыштар сакталып турган. Индия маданияты жана санскрит Тамралипти портунан деңиз жолдору аркылуу ошол аймактарга тараган.
Империянын экономикалык күчү жаркын нумизматикалык реформада да көрүнгөн. Самудрагупта тыйын чыгарууну баштаган Гупттардын алгачкы башкаруучусу болгон.
Алгач кушандардын технологияларын, стандарттарын жана атүгүл римдик denarius aureus сөзүнөн чыккан «динар» терминин да колдонгон. Бирок көп өтпөй тыйындарга чыныгы индиялык мүнөз берген.
Кушандарга мүнөздүү учтуу баш кийимдер жана үч учтуу найза жоголуп, алардын ордуна денеге ылайыкташкан индиялык баш кийимдер, назик жасалгалар жана Гаруда түшүрүлгөн штандарт пайда болгон.
Анын алтын тыйындары чыныгы искусство чыгармалары болгон. «Жаачы» тибиндеги тыйындарда ал арабадагы салгылашта жеңилгис деп аталган; «Согуш балтасы» тибинде өлүм кудайы Критантага салыштырылган; «Жолборсту жеңүүчү» тиби да болгон. Мындан тышкары ата-энеси Чандрагупта I менен Кумарадевинин портреттери түшүрүлгөн таасирдүү эстелик тыйындар чыгарылган.
Самудрагуптанын башкаруусунун туу чокусу ашвамедха — байыркы жылкы курмандыгы жөрөлгөсүнүн өткөрүлүшү болгон. Бул ырым талашсыз империялык үстөмдүктү символдоштурган.
Бхарашива же Вакатака династияларынын башкаруучуларынын жөрөлгөлөрү негизинен диний мүнөздө болсо, Самудрагуптанын татаал чиротсанна канону боюнча өткөрүлгөн ашвамедхасы жалпы дүйнөлүк масштабдагы салтанатка айланган.
Ушул окуянын урматына өзгөчө алтын тыйындар чыгарылып, аларга:
«Падышалардын өкүмдары... жерди коргоп, асманды багындырат»
деген маанидеги жазуу түшүрүлгөн.
Парама-бхагавата, башкача айтканда Вишнунун берилген сыйынуучусу катары Самудрагупта брахмандык саттра жана дикша жөрөлгөлөрүн өткөрүп, брахмандарга миллиондогон уйларды жана тоодой алтындарды тартуу кылган.
Элдин көзүндө ал Жогорку Зат — Парама-Пурушага — окшоштурулуп, кудайларга теңелген: ырахаттанууда Куберага — Дханадага, каарданууда Ямага — Антакага, ошондой эле Индра менен Варунга.
Бирок прачанда-шасана — катаал башкаруучу — болгон, узун бойлуу жана булчуңдуу жоокердин сырткы келбетинин артында назик жан дүйнө жашырынган.
Аллахабад прашастиси анын алсыздарга, жакырларга жана оорулууларга болгон боорукердигин даңазалайт.
Ал «акындардын падышасы» деген титулга ээ болгон теңдешсиз акын жана мыкты музыкант болгон. «Музыкант» тибиндеги тыйындарда падыша буттарын кайчылаштырып отуруп, вина аспабында ойноп жаткан абалда сүрөттөлгөн.
Замандаштарынын айтымында, бул өнөрдө ал асман музыканттары Тумбуру менен Нараданы да ашып түшкөн, ал эми акыл-эсинин курчтугу менен кудайлардын устаты Брихаспатиден да жогору турган.
Самудрагупта падыша Ашоканын пацифисттик идеалдарына индуисттик жооп сыяктуу болгон. Ашока улуулукту моралдык артыкчылык — дхамма — аркылуу издесе, Самудрагупта салттуу жоокер-монархтын, колунда кылычы бар дхарманы коргоочунун образын кайрадан бийик орунга чыгарган.
Балким, тарыхта Викрама титулун кабыл алган биринчи башкаруучу да дал Самудрагупта болгон. Ошентип, ал улуу Викрамадитья падыша тууралуу кийинки уламыштардын башталышына негиз салган болушу мүмкүн.
Болжол менен биздин замандын 375-жылы Самудрагуптанын жаркын доору аяктаган. Расмий жылнаамаларга ылайык, такты анын Даттадеви канышадан төрөлгөн уулу Чандрагупта II мурастаган.
