Кумарагупта Iнин улуу Гупттар империясынын тактысына отуруу тарыхы Индостанды анын мурунку башкаруучуларынын даңкы жарык кылып турган доорлордун тоомунда башталат. Атактуу император Чандрагупта II менен каныша Дхрувадевинин уулу болгон Кумарагупта династиянын күч-кубаты туу чокусуна жеткен учурда бийликти колуна алган. Анын атасына таандык эң акыркы белгилүү жазуу биздин замандын 412-жылына даталанат, ал эми Кумарагуптанын өз алдынча бийлигин тастыктаган эң алгачкы маалыматтар 415-жылга — Гупттар эрасынын 96-жылына — туура келет. Ошондуктан дал 415-жыл жаңы башкаруучунун такка отурган жылы катары кабыл алынат.
Такка отургандан кийин ал салтанаттуу жана улуу титулдарды кабыл алган: махараджадхираджа — «улуу падышалардын падышасы», парама-бхаттарака — «жогорку өкүмдар» жана парамадвайта. Бирок тарыхта ал Махендрадитья деген ысым менен да белгилүү болгон. Анын көптөгөн тыйындарында бул ысым ар түрдүү түрдө кездешет: Шри-Махендра, Махендра-симха жана салтанаттуу Ашвамедха-Махендра. Буддисттик жылнаамалар болсо аны дагы бир ысым — Шакрадитья — менен сактап калган.
Кумарагупта атасы Чандрагупта II жана чоң атасы Самудрагупта кылычы менен түптөгөн эбегейсиз зор мамлекетти мураска алган. Кызыгы, анын өзүнүн башкаруусу тууралуу жылнаамалар кандуу ири согуштарды көп сүрөттөбөйт. Бирок археологиялык табылгалардын географиясы өзү эле көп нерсени айтып турат.
Кумарагуптанын дооруна таандык жазуулар азыркы Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш, Батыш Бенгалия штаттарынын жана Бангладештин кеңири аймактарынан табылган. Анын уулуна таандык жазуу Гуджараттан табылган. Гаруда түшүрүлгөн тыйындар Батыш Индияда көп кездешсе, тоос кушу сүрөттөлгөн тыйындар Ганг өрөөнүнүн дээрлик бардык жеринен табылган.
Бул Кумарагупта жөн гана мураскер болбостон, эбегейсиз зор империяны ыдыроодон сактап калган күчтүү жана чечкиндүү монарх болгонун көрсөтөт.
Анын ири аскердик кампаниялары тууралуу түз жазуулар аз болгону менен, империя толук тынчтыкта жашаган эмес. Кумарагуптанын аскердик күчүнүн эң маанилүү белгиси — анын ашвамедха, башкача айтканда ыйык ат курмандыгы жөрөлгөсүн өткөрүшү болгон. Байыркы индиялык падышалар бул ырым аркылуу коңшу мамлекеттердин үстүнөн талашсыз үстөмдүгүн жарыялашкан.
Мындан тышкары, падыша согуш кудайы Карттикеяга терең сыйынган. Бирок айрым тарыхчылар этияттык менен, түз тексттик далилдер жок болгондуктан, ашвамедха чыныгы жаңы жеңиштердин эмес, мураска калган бийликтин символикалык ырасталышы гана болушу мүмкүн экенин белгилешет.
Ошентсе да куралдын добушу империянын чек араларына чейин жетип турган. Буга азыркы Махараштранын аймагындагы Трайкутака династиясынын жерлерине жасалган басып кирүү далил болот.
Гупт мамлекетинин негизги өзөгүнүн түштүк-батышынан Кумарагуптанын көптөгөн тыйындары табылган: Ачалпурдан 13 даана жана Сатара округундагы Самандан 1395 күмүш тыйындан турган зор казына.
Бул тыйындардын жергиликтүү Трайкутака башкаруучуларынын акчаларына окшоштугу тарыхчыларга Гупттар Түштүк Гуджаратты аскердик күч менен багындырып, бул жерлерди өзүнө кошкон деген олуттуу негиз берет.
Дашапура аймагынын — азыркы Мандсаурдун — кошулуш тарыхы дагы татаал жана көп кырдуу көрүнөт. Биздин замандын 415–416-жылдарына, Гупттар эрасынын 96-жылына таандык Билсаддагы мамы жазуусу бул доор тууралуу алгачкы маалыматты берет, бирок 423-жылдагы Мандасор жазуусу маселени дагы татаалдатат.
Анда Ауликара династиясы жөнүндө сөз болуп, анын падышаларынын аттары «-варман» менен аяктаган: Нараварман, Вишваварман.
Ошол мезгилде Лата аймагынан Дашапурага бай жибек токуучулардын гильдиясы көчүп келген. Гильдиянын жылнаамасы күтүүсүздөн «Кумарагупта бүт жерди башкарып турган мезгилди» даңазалоого өтүп, болжол менен 436-жылы Бандхуварман падышанын тушунда кереметтүү Күн ибадатканасы курулганын айтат.
Кийинчерээк ал бузулуп, болжол менен 473-жылы гильдия тарабынан кайра калыбына келтирилген.
Бандхуварман Кумарагупта Iнин вассалы болгонбу? Тарыхчы Р. Ч. Маджумдар башка пикирде. Анын айтымында, Бандхувармандын ата-бабалары өз алдынча бийлик жүргүзүшкөн, ал эми Дашапура Гупттар империясына биздин замандын 424–473-жылдарынын аралыгында гана, балким куралдуу күч же Кумарагупта Iнин кылдат дипломатиясы аркылуу кошулган.
Ал эми ибадаткананын кайра курулушу анын атын алып жүргөн кийинки башкаруучу — Кумарагупта IIнин дооруна туш келген.
Падышанын тыйындары башка, андан да өзгөчө жортуулдар тууралуу да кыйыр маалымат берет.
Тедж Рам Шарманын пикири боюнча, керикти жеңип жаткан падыша сүрөттөлгөн тыйындар кериктери көп Камарупаны — азыркы Ассамды — багындырууга ишарат кылышы мүмкүн.
Ал эми Кумарагупта жолборсту өлтүрүп жаткан тыйындар Х. Ч. Райчаудхуриге Нармада дарыясынын түштүгүнө жасалган жортуул тууралуу теорияны сунуштоого негиз берген.
Бирок С. Р. Гоял сыяктуу скептик тарыхчылар бул тайманбас гипотезаларды четке кагып, тыйындардагы мындай көрүнүштөрдү жөн гана көркөм фантазия деп эсептешет.
Мындай зор мамлекетти жалгыз башкаруу мүмкүн эмес эле. Кумарагупта күчтүү административдик системаны түзгөн.
Провинцияларды — бхукти — упарика деп аталган наместниктер башкарып, алар махараджа деген сыймыктуу титулду алып жүрүшкөн.
Провинциялар вишая деп аталган округдарга бөлүнүп, аларды вишаяпати башкарган.
Жергиликтүү бийлик коомдун элитасы кирген кеңештерге таянган. Алардын курамына нагара-шрештхин — шаардын башчысы, сартхаваха — соодагерлердин өкүлү, пратхама-кулика — кол өнөрчүлөрдүн башчысы жана пратхама-каястха — катчы-чиновниктердин башчысы кирген.
Тарых тактыга берилген кызматчылардын ысымдарын да сактап калган.
Мисалы, Чиратадатта биздин замандын 443–447-жылдары — Гупттар эрасынын 124–128-жылдарында — Пундравардхана-бхукти провинциясын, башкача айтканда Бенгалияны бекем башкарган.
436-жылдагы Карамданда жазуусу Чандрагупта IIнин мурдагы министри Шикхарасваминдин уулу Притхивишенаны даңазалайт.
Притхивишена Кумарагуптанын тушунда мантрин жана кумараматья — министр — катары кызматын баштап, өзүнүн жөндөмү менен махабаладхикрита — жогорку башкы кол башчы — даражасына чейин көтөрүлгөн.
Падышалык үй-бүлөнүн мүчөлөрү да мамлекеттик башкарууда роль ойногон.
Эран аймагын Гхатоткачагупта башкарган. Анын 435–436-жылдардагы жазуусу жана Вайшалиден табылган мөөр анын өтө жогорку макамын көрсөтөт. Балким, ал Кумарагуптанын уулу же кичүү иниси болгон.
Император өлгөндөн кийин ал кыска убакытка өзүн көз карандысыз башкаруучу деп жарыялоого да батынган болушу мүмкүн.
Ички иштер менен гана чектелбестен, императордун көз карашы Индостандын чегинен да алыска багытталган. Ал Кытай менен бекем дипломатиялык байланыштарды түзүп, күчтүү Лю Сун династиясы менен элчиликтерди алмашып турган.
Императордун жеке жашоосу саясат менен тыгыз байланышкан.
Анын кеминде эки белгилүү уулу болгон: Скандагупта жана Пуругупта.
Пуругупта башкы каныша — махадеви — Анантадевиден төрөлгөн.
Р. Н. Дандекар Талагундадагы жазууларга таянып, Анантадеви Кадамба династиясынын ханзаадасы болгон деп болжолдойт.
Ал эми Скандагуптанын энеси жылнаамаларда таптакыр аталбайт, бул династиялык салт үчүн сейрек көрүнүш.
Бирок Бихардагы мамы жазуусу Кумарагупта өзүнүн министрлеринин биринин карындашына да үйлөнгөн болушу мүмкүн экенин кыйытып турат.
Кытайлык саякатчы Сюаньцзан жаңылыштык менен Кумарагупта Iнин уулу деп эсептеген Будхагупта ханзаадасына келсек, азыркы эпиграфикалык маалыматтар анын кийинчерээк бийлик жүргүзгөн Кумарагупта IIнин уулу болгонун так көрсөтөт.
Диний жактан Кумарагупта байыркы индиялык диний сабырдуулуктун үлгүсү болгон.
Анын мамлекетинде шиваизм, вайшнавизм, жайнизм жана буддизм тынч жашап, өнүгүп турган.
Күмүш тыйындарына караганда, падыша өзү парама-бхагавата — Вишнуга берилген сыйынуучу — болгон. Ал Вишнунун унаасы болгон Гаруданын сүрөтүн алтын жана жез тыйындарга түшүрүүгө буйрук берген.
Ошол эле учурда ал тоос кушунун үстүндө отурган согуш кудайы Карттикеяны — Сканданы — да терең урматтаган.
Анын мураскери Скандагупта дал ушул кудайдын урматына аталган, ал эми императордун өзүнүн «Кумара» деген аты да Карттикеянын ысымдарынын бири болгон.
Кумарагупта буддизмдин тарыхында да чоң из калтырган.
VII–VIII кылымдардагы кытай жылнаамаларында дүйнөгө белгилүү Наланда университети жана монастырдык комплекси Шакрадитья аттуу падыша тарабынан негизделгени айтылат.
«Шакра» жана «Махендра» Индра кудайынын синонимдүү аттары болгондуктан, тарыхчылар Шакрадитьяны Кумарагупта — Махендрадитья — менен ишенимдүү түрдө теңдештиришет.
Бул логика менен да ырасталат: 400–411-жылдары ошол аймактарда болгон саякатчы Фасянь Наланда тууралуу бир да сөз айткан эмес.
Демек, ал кийинчерээк, Кумарагуптанын доорунда курулган болушу керек.
Улуу башкаруунун аягы караңгылык жана кооптонуу менен курчалган.
Мураскери Скандагуптанын эң алгачкы жазуусу биздин замандын 455-жылына — Гупттар эрасынын 136-жылына — таандык. Демек, Кумарагуптанын доору мындан бир аз мурда аяктаган.
Нумизмат П. Л. Гупта болсо В. А. Смиттин пикирине каршы чыгып, анын башкаруусунун аягы 450-жылга туура келет деп эсептеген.
Тарыхчылардын пикири боюнча, өмүрүнүн акыркы жылдарында карыган император жеңилүүлөрдүн ачуу даамын татууга аргасыз болгон болушу мүмкүн.
Мунун далили катары биздин замандын 448-жылы — Гупттар эрасынын 129-жылы — жасалган Манкувардагы белгилүү Будда айкели көрсөтүлөт.
Анын арналуу жазуусунда Кумарагупта улуу махараджадхираджа эмес, болгону жөнөкөй махараджа — вассалдык башкаруучу — деп аталган.
Бул таш чегүүчүнүн жөнөкөй катасы беле же империя душмандардын соккулары астында солкулдап жатканбы?
Бул суроонун жообу мураскери Скандагуптанын Бхитари жазуусунда жашырылган.
Анда атасы өлгөндөн кийин Скандагупта үй-бүлөсүнүн «солкулдап калган бакубаттуулугун» душмандар менен болгон катаал салгылашта кайра калыбына келтирүүгө аргасыз болгону драмалуу түрдө сүрөттөлөт.
Бул душмандар ким болгон?
Пушьямитралар — же айрым тилчилер окугандай, юдхьямитралар — беле?
Же Индияга басып кирген ак гунндардын — Жунагадх жазуусундагы млеччхалардын — жапайы ордолорубу?
Балким, Кумарагупта борбордо каза болуп жаткан кезде Скандагупта түндүк чек араларда гунндардын чабуулун токтотуп турган болушу мүмкүн.
Императордун өлүмү сөзсүз түрдө саясий кризиске алып келген.
Так үчүн күрөш башталган.
Балким, башкы канышанын уулу жана мыйзамдуу мураскер Пуругупта али өтө жаш болгон, ошондуктан бийликти согуштарда бышкан Скандагупта — кичүү аялдын уулу — басып алган.
Душмандарды жеңип, борборго кайтып келгенде ал энесине шашып барып, анын «көздөрү кубанычтын жашына толгон» деп баяндалат.
Скандагупта империяны коргоп калган улуу падыша болгон. Бирок ал өлгөндөн кийин так кайра Пуругуптага жана анын урпактарына өткөн.
Ошентип, Кумарагупта Iнин кырк жылга жакын созулган доору аяктаган.
Ал артында кеминде 18 өтө баалуу жазууну — алардын арасында Бенгалиядагы Гупттардын алгачкы жазууларын — жана сан жеткис алтын тыйындарды калтырган.
Кумарагупта тарыхка жаңы жана катаал сыноолордун босогосунда турган улуу Индия империясынын күч-кубаты эң жогорку чекке жеткен доордун монархы катары кирген.
