IV кылымдын биринчи чейрегинде байыркы Индиянын саясий аренасында анын тарыхынын жүрүшүн түбөлүккө өзгөрткөн окуялар болуп өткөн. Бул зор өзгөрүүлөрдүн борборунда Чандрагупта I турган — чакан княздыкты күчтүү империяга айландыруу тагдырына жазылган башкаруучу. Ал гупт падышасы Гхатоткачанын уулу жана Гупттар династиясынын негиздөөчүсүнүн небереси болгон. Атактуу Аллахабад мамысына түшүрүлгөн тарыхый жазууда анын эки мурунку башкаруучусу тең жөнөкөй гана «махараджа» — «улуу падыша» деген наам менен аталган.
Бирок Чандрагуптанын дымагы жергиликтүү бийликтин чегинен алда канча ашып кеткен. Такка отургандан кийин ал өзүнүн тукумунда мурда болуп көрбөгөн «махараджадхираджа» — «улуу падышалардын падышасы» деген титулду кабыл алган жана бул салтанатты өзүнүн алтын тыйындарын чыгара баштоо менен белгилеген. Бул символикалык жана саясий кадам тарыхчыларга аны Гупттар династиясынын биринчи чыныгы империялык башкаруучусу деп эсептөөгө толук негиз берет.
Чандрагуптанын улуулугу талашсыз болгону менен, анын такка отурган так датасы жана башкаруусунун узактыгы бүгүнкү күнгө чейин индиялык тарыхнаамадагы эң кызыктуу табышмактардын бири бойдон калууда. Так белгилүү болгон нерсе — анын доору IV кылымдын биринчи чейрегине туура келет. Ушундай жогорку титулду кабыл алышы көптөгөн изилдөөчүлөрдү белгилүү Гупттар календарынын негиздөөчүсү дал Чандрагупта болгон жана анын башталышы падышанын таажы кийгизүү күнү менен байланыштуу деген ойго алып келген.
Ушул гипотезага таянып, Винсент Артур Смит жана П. Л. Гупта сыяктуу белгилүү тарыхчылар анын башкаруусунун башталышын 319–320-жылдарга таандык кылышат. Бирок илимий чөйрөдө бул пикир гипотезалардын бири гана бойдон калууда, анткени Гупттар доорунун жыл санагын ким негиздегени так аныкталган эмес. Д. Ч. Сиркар жана Р. Ч. Маджумдар сыяктуу башка көрүнүктүү окумуштуулар каршы теорияны сунуштап, Гупттар эрасы анын улуу уулу Самудрагуптанын такка отурушу менен башталган деп эсептешет.
Чандрагуптанын бийлиги бир топ узакка созулганы белгилүү. Аллахабад мамысындагы жазуу падышанын, болжол менен бир топ карыган курагында, бийликти өз уулуна салтанаттуу түрдө өткөрүп бергенин баяндаган маанилүү жана таасирдүү маалыматты сактап калган. Ошого карабастан, анын башкаруусунун так хронологиялык чектерин аныктоо көптөгөн илимий талаштарды жараткан. А. С. Алтекар анын башкаруусун 305–325-жылдар менен чектесе, С. Р. Гоял бул мезгилди 319-жылдан 350-жылга чейин кеңейткен.
Чандрагуптанын жашоосундагы жана анын династиясынын өсүшүн алдын ала аныктаган негизги окуя саясий жана династиялык союз — байыркы жана күчтүү Личчхави уруусунун сулуу ханзаадасы Кумарадевиге үйлөнүшү болгон. Бул атактуу кландын борбору Гаутама Будданын доорунда эле Вайшали шаарында, азыркы Индиянын Бихар штатынын аймагында жайгашкан.
Биздин замандын I миң жылдыгында Личчхавилердин мамлекети азыркы Непалдын аймагында да болгон, бирок тарыхчылар Кумарадеви кайсы бутакка таандык болгонун ушул күнгө чейин талашып келишет. VIII кылымга таандык Непалдагы Личчхави династиясынын жазуусунда алардын легендарлуу ата-бабасы Супушпа Пушпапуранын — Магадхадагы Паталипутранын — падышалык үй-бүлөсүндө төрөлгөнү айтылат.
Бул маалымат В. А. Смитке Самудрагуптанын доорунда Личчхавилер Паталипутраны башкарган деген божомол айтууга мүмкүнчүлүк берген. Бирок кылдат талдоодо бул теория алсыз болуп чыгат: ошол эле жазууда Супушпа V кылымдагы Манадева падышадан 38 муун мурда жашаганы айтылат. Демек, ал Чандрагупта төрөлгөнгө чейин көп кылымдар мурда жашаган. Ошондуктан бул текст IV кылымда Личчхавилер Паталипутраны башкарганын далилдей албайт.
Кумарадевинин мекени Непалда болгон деген божомол да анча ынанымдуу эмес, анткени Самудрагуптанын Аллахабаддагы жазуусунда Непал өзүнчө, көз каранды падышалык катары так көрсөтүлгөн.
Бул никенин Гупттар тарыхындагы маанисин ашыкча баалоо мүмкүн эмес. Эки династиянын союзу өзгөчө алтын тыйындарда түбөлүккө калтырылган. Ал тыйындарда Чандрагупта менен Кумарадевинин сүрөттөрүнүн жанында сыймыктануу менен «Lichchhavayah» — «Личчхавилер» деген жазуу түшүрүлгөн.
Андан тышкары, алардын уулу Самудрагупта расмий жазууларда зор урмат менен «Lichchhavi-dauhitra» — «Личчхави кызынын уулу» деп аталган. Таң калычтуусу, династиянын башка эч бир канышасы өзүнүн аталык тегинин ушундай өзгөчө белгиленишине ээ болгон эмес. Бул Гупттар бул никени тарыхый мааниге ээ болгон окуя катары караганын ачык көрсөтөт.
Кыязы, Чандрагупта Вайшалидеги Личчхави падышалыгын курал күчү менен талкалап, Кумарадевиге үйлөнүү тынчтык келишимин бекемдеген болушу мүмкүн деген версия да бар. Алландын пикири боюнча, Гупттар бул туугандык байланышы менен Кумарадевинин байыркы жана асыл тегинен улам гана сыймыктанышкан.
Бирок бул версияга каршы байыркы индиялык «Ману-смрити» укуктук трактаты турат. Анда Личчхавилерди жек көрүү менен «вратья» деп атап, ортодоксалдык эмес жана ритуалдык жактан таза эмес эл катары мүнөздөшөт. Мындай шартта Гупттар мураскордун тегин болгону күмөндүү коомдук аброй үчүн атайын баса белгилеген же жеңилген душмандын атын өз династиялык тыйындарына жаздырган деп элестетүү кыйын.
Мындан кыйла ынанымдуу башка көрүнүш бар: бул нике тең укуктуу саясий союз болгон жана ал Чандрагуптанын бийлигин жана аймактарын эбегейсиз кеңейтүүгө мүмкүнчүлүк берген. Дал ушул жагдай ага «махараджадхираджа» титулун кабыл алууга негиз берген болушу мүмкүн.
Тыйындардагы Личчхавилердин аты алардын империянын калыптанышына кошкон чоң салымына болгон урматтын белгиси болгон. Балким, Чандрагупта үйлөнгөндөн кийин Личчхавилердин жерлерин мураска алган же эки мамлекет күчтүү саясий союз түзүп, Чандрагупта менен Кумарадеви уулу Самудрагупта бардык аймактарды өзүнүн жеке бийлиги астында бириктиргенге чейин биргелешип башкарган болушу мүмкүн.
Чандрагупта I өзүнүн өмүр жолун башкаргандай эле акылмандык менен аяктаган. Аллахабад мамысындагы тексттерде жана Эрандагы таш жазууда падыша Самудрагуптаны өз колу менен мураскер кылып тандап, ага салтанаттуу түрдө «жерди коргоону» тапшырганы айтылат.
Карылык курагында бийликтен өз эрки менен баш тартуусу мамлекеттин туруктуулугун камсыз кылган. Ошого карабастан, тарых бизге дагы бир кызыктуу табышмак калтырган. «Кача» аттуу белгисиз башкаруучунун аты түшүрүлгөн тыйындардын табылышы көптөгөн божомолдорду жараткан.
Ал ким болгон? Балким, бул улуу Самудрагуптанын башка бир аты гана болгон. Же Кача анын улуу агасы болуп, атасынын тактысын кыска убакытка ээлеп үлгүргөн болушу мүмкүн.
«Бхавишьоттара-пурана» чыгармасындагы «Калиюга-раджа-вриттанта» бөлүмү талашты дагы күчөтөт. Анда Личчхави ханзаадасынын уулу Кача атасы менен бирге бийлик жүргүзгөнү, ал эми Самудрагупта атасын өлтүргөндөн кийин такка отурганы айтылат. Бирок бүгүнкү күндө окумуштуулар бул караңгы окуяга чоң шек менен карашат, анткени аталган үзүндүлөр, балким бүтүндөй пурананын тексти да, чебер жасалган заманбап жасалма чыгарма катары таанылган.
Кандай болгон күндө да, Чандрагупта I тарыхка жөн гана ийгиликтүү жоокер же династиялык дипломат катары кирген эмес. Ал чачыранды жерлерди өз бийлиги астында бириктирип, Индиянын алтын доорунун — улуу Гупттар доорунун — бекем пайдубалын түптөгөн зор мамлекеттин архитектору болуп калды.
