Гней Помпейдин тарыхы б.з.ч. 106-жылдын 29-сентябрында башталат. Бул датаны тарыхчылар таң каларлык тактык менен аныкташкан, анткени кийин дал ушул күнгө анын эң улуу триумфу да, трагедиялуу өлүмү да туш келет. Көптөгөн байыркы патриций урууларынан айырмаланып, Помпейлер Римдин жогорку саясатында «жаңы адамдар» болушкан. Алар Адриатика жээгиндеги Пиценден чыккан плебей уруусуна таандык болуп, алардын ысымында оск тилинин жаңырыгы бар эле: анда «помпе» тамыры «беш» дегенди билдирген. Балким, бул атта этруск таасири да болгон.
Алардын уруусу көп кылымдык консулдук тарыхка ээ болбосо да, Гнейдин атасы Гней Помпей Страбон бийликке жол ачып, б.з.ч. 89-жылы консул болгон. Дал атасынын аскердик лагеринде, кандуу Союздаштар согушунун кызуу маалында, жаш Гней өзүнүн «университеттеринен» өткөн. Контубернал катары ал Аускулду курчоо маалында аскердик ишти үйрөнүп, атасы марстар менен вестиндердин көтөрүлүштөрүн кантип басканын байкап турган. Ал жылдары Страбон карама-каршылыктуу жана өтө популярдуу эмес фигура болгон. Бул анын да, уулунун да өмүрүнө дээрлик коркунуч алып келген: б.з.ч. 87-жылы армияда кутум бышып жетилген, жана Гнейдин чечендиги менен муздак кандуулугунун аркасында гана, ал жоокерлерди козголоңдон баш тартууга көндүрүп, Помпейлер аман калышкан. Бирок көп өтпөй Страбон каза болду — уламыш боюнча чагылгандан, чындыгында болсо, кыязы, эпидемиядан — жана уулун душман дүйнө менен жалгыз калтырды.
Атасы өлгөндөн кийин жаш Помпей каарга калды. Анын үйү талап-тонолуп, Гнейдин өзүнө аскердик олжону өзүнө ыйгарып алган деген айып тагылды. Куткарылуу күтүлбөгөн тараптан келди: аны доордун эң көрүнүктүү чечендери коргошту, ал эми сот Публий Антистий жаш жигитке ушунчалык таасирленгендиктен, ага кызын аялдыкка сунуштады. Актоо жана Антистия менен нике Помпейди убактылуу саясий нукка кайтарды, бирок анын чыныгы көтөрүлүшү укук менен эмес, кылыч менен байланыштуу болду.
Б.з.ч. 83-жылы Луций Корнелий Сулла Италияга түшкөндө, Помпей тайманбас чечим кабыл алды. Ага эч кандай мыйзамдуу ыйгарым укук берилбесе да, ал өзүнүн туулган Пиценинде атасынын ардагерлери жана клиенттеринен бүтүндөй бир легион чогултту. Бул жеке армиясы менен 23 жаштагы жигит Суллага карай жол салып, жолдо марианчылардын отряддарын талкалап өттү. Таасирленген диктатор аны «Император» титулу менен тосуп алды — эч бир мамлекеттик кызматты ээлебеген адам үчүн болуп көрбөгөндөй урмат. Сулла Гнейди ушунчалык бөлүп көрсөткөндүктөн, ал келгенде ордунан туруп да койчу.
Көп өтпөй Помпей сулландык режимдин башкы «жазалоочу кылычына» айланды. Б.з.ч. 82-жылы ал Сицилияга, андан кийин Африкага мариандык каршылыктын калдыктарын түп-тамыры менен жок кылуу үчүн жөнөтүлдү. Дал ошол кезде ал Республиканын үч жолку консулу Гней Папирий Карбонду өлүм жазасына тартты, бул Рим коомун шок кылды. Өзүнүн ырайымсыздыгы үчүн ал «жаш жигит-жазалоочу» — adulescentulus carnifex — деген лакап алды. Бирок аскердик ийгиликтери талашсыз эле: узурпатор Иарбага каршы Африка кампаниясы болгону кырк күндө аяктады. Жоокерлер аны экстаз абалында «Великий» — Magnus — деп жарыялашты, жана Сулла, сак болсо да, бул лакапты расмий түрдө бекитүүгө мажбур болду. Б.з.ч. 81-жылы же 79-жылы Помпей биринчи триумфун майрамдап, сенатта болбогон всадниктердин ичинен мындай урматка ээ болгон биринчи адам болду.
Б.з.ч. 78-жылы Сулла өлгөндөн кийин Помпей кайрадан алмашкыс адам болуп чыкты. Консул Лепиддин козголоңун басып, Мутинада Брут Улууну өлүм жазасына тарткандан кийин, Гней армияны таратуудан баш тартты. Анын амбициялары Испанияга багытталган, ал жерде Квинт Серторий Римге чакырык таштап, иш жүзүндө көз карандысыз мамлекет түзгөн эле. Сенат башка арга таппай, Помпейге проконсулдук ыйгарым укуктарды берди, ал дагы эле сенатор эмес болсо да.
Серторий согушу Помпей үчүн оор сыноо болду. Ал партизандык тактикада жана жерди билүүдө андан ашып түшкөн каршылашка туш келди. Помпей Лаврон жанында жеңилип, Сукрон жанындагы салгылашта жарадар болуп, качып араң кутулган. Бир учурда ал ушунчалык үмүтсүз абалда калгандыктан, сенатка коркутуу катын жөнөткөн: эгер акча жана кошумча күч жиберилбесе, согуш Италияга көчөт деп эскерткен. Серторий өзүнүн жакын адамдары тарабынан б.з.ч. 73-жылы чыккынчылык менен өлтүрүлгөндөн кийин гана Помпей Перпернанын моралдык жактан сынган аскерлерин тез талкалай алды. Өз стилине ылайык, Гней Римде жаңы жаңжалдарды тутандырбоо үчүн Серторийдин каттарын өрттөп жиберди жана Перпернаны өлүм жазасына тартты.
Б.з.ч. 71-жылы Испаниядан кайтып келе жатып, Помпей Спартактын көтөрүлүшүнө «чекит коюуга» үлгүрдү: Красс талкалаган кулдар армиясынын калдыктарын кармап жок кылды. Негизги ишти Красс аткарса да, Помпей козголоңду тамыры менен жулуп салдым деп жарыялады. Бул эки лидердин ортосундагы мамилени чыңалтты, бирок эл үчүн Гней абсолюттук кумир болгон.
Б.з.ч. 70-жылы Помпей кайрадан бардык мыйзамдарды — cursus honorum тартибин — айланып өтүп, Красс менен бирге консул болуп шайланды. Анын консулдугу радикалдуу бурулуш менен белгиленди: өзү Сулланын аркасында көтөрүлгөн Помпей сулландык конституциянын негизги түркүктөрүн жок кылды. Ал элдик трибундардын бийлигин калыбына келтирип, сотторду реформалап, сенаторлордун таасирин чектеди. Цензорлордун колу менен сенатты тазалагандан кийин Гней убактылуу иштерден четтеди, бирок бул кайрадан чоң күч менен кайтып келүү үчүн гана болгон.
Б.з.ч. 67-жылга карата Жер Ортолук деңизи киликиялык каракчылардын үстөмдүгүнөн тумчугуп жаткан. Нандын жеткирилиши үзгүлтүккө учурагандыктан, Рим ачкачылыкка жакындаган. Ушундай оор кырдаалда трибун Авл Габиний Помпейге болуп көрбөгөндөй ыйгарым укуктарды берүү тууралуу мыйзам сунуштады. Башкы командачы үч жылга бүт деңизге жана жээктен 80 чакырым ичкериге чейинки тилкеге бийлик алмак, ошондой эле зор казына жана 500 кемеден турган флот берилмек.
Сенат бир адамдын колунда мындай бийликтин топтолушунан үрөйү учту, бирок эл «макул» деп добуш берди. Помпей Жер Ортолук деңизин 13 секторго бөлүп, ар бирине өзүнө берилген легаттарды дайындады. Рим ондогон жылдар бою жасай албаган ишти Помпей үч айда аткарды. 40 күндө ал деңиздин батыш бөлүгүн тазалап, андан кийин Коракесий жанындагы чечүүчү салгылашта каракчылардын негизги күчтөрүн кыйратты. Массалык өлүм жазаларынын ордуна Гней акылмандык көрсөттү: мурдагы каракчыларды Азиянын түшүмдүү жерлерине жайгаштырып, аларды душмандардан лоялдуу баш ийүүчүлөргө айлантты.
Бул жаркыраган жеңиштен кийин Помпей Великий рим дүйнөсүндөгү эң күчтүү адамга айланды, жана анын көзү эми Чыгышка бурулду. Ал жерде Митридат VI кайрадан Рим Республикасына чакырык таштап жаткан.
Б.з.ч. 66-жылга карата Римдин Чыгыштагы иштери туюкка такалган. Луций Лициний Лукулл — жаркыраган, бирок өтө катуу кол башчы — өз жоокерлеринин козголоңунан улам Митридат VIны жана анын союздашы армян Тигранды биротоло талкалай алган жок. Бул учурда Гней Помпей деңизди каракчылардан триумфалдуу тазалап бүтүп, Киликияда турган. Анын таасири ушунчалык чоң болгондуктан, трибун Гай Манилий Помпейге болуп көрбөгөндөй бийлик берген мыйзам долбоорун сунуштады: бардык чыгыш армияларын башкаруу жана өз каалоосу боюнча согуш жарыялоо же тынчтык түзүү укугу.
Муну тирания орнотуу деп көргөн Катул башында турган консерваторлор катуу каршы болгонуна карабастан, мыйзам Цицерон жана Цезарь сыяктуу көтөрүлүп келе жаткан жылдыздардын колдоосу менен кабыл алынды. Помпей жаңы бийликтин «оор жүгү» жөнүндө эки жүздүүлүк менен нааразы болгондой болуп, дароо ишке киришти. 50 миң жоокерден турган зор күчтү өз кол алдына топтоп, ал биринчи кезекте Митридатты союздаштарынан ажыратып, парфян падышасы Фраат III менен келишим түздү.
Чечүүчү кагылышуу Никополь шаарынын жанында болду. Понт армиясы талкаланды, ал эми баары таштап кеткен Митридат Колхидага качты. Помпей аны жапайы тоолордо кууп барган жок, тескерисинче Арменияга көз салды. Тигран II падыша Римдин күчүн көрүп, эң чоң моюн сунуу ишаратын жасады: ал Помпейдин лагерине келип, анын алдында өз тиарасын чечти. Гней эллинисттик монархтын акылмандыгын көрсөтүп, чоң контрибуция жана бардык басып алууларынан баш тартуу ордуна Тигранды такта калтырды. Ошентип Арменияны «рим элинин досу жана союздашы» кылды.
Помпей ар бир римдиктин жетишкендиктеринен ашып түшкөн даңкты эңседи. Б.з.ч. 66–64-жылдары ал түндүккө, иберлер менен албандардын жерлерине тайманбас жортуул жасады. Ал жакка буга чейин рим легионеринин буту баскан эмес. Бул жөн гана согуш эмес, илимий экспедиция да болгон: Гнейди Кавказдын флорасын, фаунасын жана географиясын сүрөттөгөн окумуштуулар коштоп жүрүшкөн.
Б.з.ч. 66-жылдын кышында, Сатурналий майрамы маалында, римдиктерге албандар кол салышкан, бирок жеңилишкен. Андан кийин ибериялык падыша Артоктун кезеги келди. Римдиктер Кура дарыясынан өтүп, Пелора дарыясынын жанында иберлерди талкалап, падышаны өз балдарын барымтага берүүгө мажбурлашты. Помпей Фасиске, азыркы Потиге чейин жетип, Митридат жашынып жаткан Боспорду блокадага алды. Каспий деңизине жана Индияга кеткен соода жолдоруна жетүү кыялынын артынан Помпей Абант дарыясынын жанында албан падышасы Оройздун 60 миңдик армиясын талкалады. Уламыштарга караганда, ошол салгылашта албандар тарабында амазонкалар да согушкан. Жолдун кыйынчылыктары гана «римдик Александрды» Каспийден үч күндүк жол калганда артка кайтууга мажбур кылды.
Б.з.ч. 64-жылы Помпей бир да ок чыгарбай, бир кезде улуу болгон Селевкиддер державасына чекит коюп, Сирияны рим провинциясына айлантты. Андан кийин ал Гиркан менен Аристобул II бир туугандардын ортосундагы иудей ички чатагына кийлигишти. Аристобулдун тарапташтары Иерусалимдеги Храм тоосунда бекинип алганда, Помпей үч айлык курчоону баштады. Иудейлер ишемби күндөрү активдүү аракет кылбаганынан пайдаланып, римдиктер курчоо валдарын куруп, чепти алышты.
Помпей чыгыш дүйнөсүн шок кылган иш жасады: ал Иерусалим храмындагы Ыйыктардын Ыйыгына кирди, ал жерге бир гана башкы жрец кирүүгө укуктуу болчу. Гнейдин таң калышына, ал жерде эч кандай буркандарды тапкан жок — болгону боштук эле. Өзүн кармай билип, ал храмдын казыналарына тийген жок, бирок ошол учурдан тартып Иудея көз каранды аймакка айланды. Көп өтпөй Пантикапейден кабар келди: Римдин улуу душманы Митридат VI өз уулу Фарнактын козголоңунан кийин өз жанын кыйыптыр. Анын сөөгү Помпейге жөнөтүлдү, ал болсо аны Синопада падышалык урмат менен жерге берүүнү буйруду. Согуш аяктады.
Б.з.ч. 62-жылы Рим коркунучтан титиреп турган: Помпей Чыгыштан жеңилбес армиясы менен кайтып келе жаткан. Баары Сулла стилиндеги жаңы диктатураны күтүштү. Бирок Гней жалпы таң калычка салып, Брундизийде аскерлерин таратып, мекендештеринин алдына жеке адам катары чыкты. Анын Үчүнчү триумфу, б.з.ч. 61-жылдын сентябры, зор салтанат болду: анын арабасынын алдында Кавказдан Аравияга чейинки багындырылган элдердин аттары жазылган тактайлар көтөрүлүп жүрдү. Помпей жашаган дүйнөнүн багындыруучусу катары көрүнүп, үч дүйнө бөлүгүндөгү — Африка, Европа жана Азиядагы — жеңиштерин майрамдады. Марс талаасында ал Римдеги биринчи таш театрды, 12 миң орундуу театрды, негиздеп, аны Венера-Жеңүүчү храмы менен кооздоду.
Бирок саясатта Помпей согуш талаасындагыдай ийгиликтүү болгон жок. Катон башында турган сенаттык элита анын чыгыштагы чечимдерин бекитүүнү жана ардагерлерине жер берүүнү бөгөттөдү. Дал ушул учурда ага Гай Юлий Цезарь кайрылды. Ошентип б.з.ч. 60-жылы Биринчи триумвират — Помпей, Цезарь жана Красстын жашыруун союзу — түзүлдү. Союз Помпейдин Цезардын кызы Юлияга үйлөнүшү менен бекемделди. Гней аны чын жүрөктөн сүйүп калган.
Б.з.ч. 50-жылдар Помпей үчүн таасир үчүн күрөш мезгили болду. Б.з.ч. 58-жылы демагог Клодий кол салуу коркунучу менен кол башчыны дээрлик өз үйүнө камап койду. Помпейге нан менен камсыздоону башкаруу — Cura Annonae — аркылуу позицияларын калыбына келтирүүгө туура келди. Б.з.ч. 56-жылы триумвирлер Луккада өз союзун кайра тастыкташты, андан кийин Помпей менен Красс б.з.ч. 55-жылга консул болушту. Бирок б.з.ч. 54-жылы Юлиянын өлүмү жана б.з.ч. 53-жылы Красстын Парфияда курман болушу морт тең салмакты кыйратты.
Б.з.ч. 52-жылы Клодий өлтүрүлгөндөн кийин Рим башаламандыкка батты. Сенат башка жол көрбөй, Помпейди диктатордук ыйгарым укуктар менен «кесиптешсиз консул» кылып дайындады. Ал темирдей кол менен тартип орнотуп, соттордогу коррупция жана зордук-зомбулукту чектеди. Гней Корнелия Метеллага үйлөнүп, оптиматтар партиясына жакындады.
Б.з.ч. 50-жылга карата Цезарь менен ажырашуу сөзсүз болуп калды. Неаполдогу оор оорудан айыккандан кийин элдин сүйүүсүнөн шыктанган Помпей өзүнө ишенип: «Мага бутумду бир гана тепсе болду — Италиянын каалаган жеринде легиондор пайда болот», — деп айткан. Бирок б.з.ч. 49-жылдын 10-январында Цезарь Рубикондон өткөндө, Помпей даяр эмес экени белгилүү болду.
Помпей стратегиялык чечим кабыл алып, Римди жана Италияны таштап, сенатты Брундизийден Грецияга эвакуациялады. Ал Чыгыштын зор ресурстарына жана өз флотуна таянган. Диррахий жанындагы салгылашта ал Цезарды дээрлик талкалап кое жаздады, бирок акыркы штурмга барууга чечкиндүүлүгү жеткен жок. Тагдыр чечүүчү ката б.з.ч. 48-жылдын 9-августунда Фарсал жанында болду. Тез жеңишти каалаган сенаторлордун кысымына баш ийип, Помпей жалпы салгылашка кирип, кыйраткыч жеңилүүгө учурады.
Качуу аны Египеттин жээктерине алып келди, ал жерде ал жаш падыша Птолемей XIIIдөн жардам күттү. Бирок падышанын кеңешчилери Цезардын каарынан коркуп, конокту өлтүрүүнү чечишти. Б.з.ч. 48-жылдын 28 же 29-сентябрында, өзүнүн туулган күнүндө, Гней Помпей Великий кайыкка кадам таштады. Жубайы жана досторунун көз алдында анын эски үзөңгүлөшү Луций Септимий кол башчынын аркасына кылыч сайды. Помпей үн катпай тогасын бетине жаап, өлүмдү кабыл алды. Анын башын Цезарга алып келишти. Өзүнүн мурунку досу жана душманынын калдыктарын көргөн Цезарь көз жашын тыя алган жок. Үч континентти багындырган улуу Помпей акыркы жайын Пелузийдин ээн жээгинде, эски кайыктын сыныктарынан жасалган жупуну оттон тапты.
