Цезардын туулган күнү боюнча бирдиктүү пикир жок: айрым булактар ылгаай 12-июлду, башкалары 13-июлду б.з.ч. 100-жыл деп көрсөтөт.
Цезардын балалык чагы Римдин анча жакшы аты жок Субура районунда өттү. Ал үй шартында билим алып, грек тилин, адабиятты жана риториканы окуган. Ошондой эле дене көнүгүүлөрүн жасап, сүзүү жана ат чабууну машыккан. Анын мугалимдеринин бири атактуу ритор Гнифон болгон, ал Цицеронду да окуткан. Болжол менен 15 жашында, б.з.ч. 85-жылы, Цезардын атасы каза болуп, бардык улуураак эркек туугандары мүрзөгө кеткендиктен, Цезарь өз уруусунун башына чыкты. Көп өтпөй ал бай атчан-аскери сословиеден чыккан кыз Коссуцияга баш кошту.
Б.з.ч. 80-жылдардын ортосунда таасирдүү саясатчы Цинна Цезарды Юпитердин фламины деген ардактуу, бирок абдан чектелген жрецтик кызматка сунуштаган. Бул үчүн Цезарь Коссуция менен никесин бузуп, Циннанын кызы Корнелияга үйлөнүшү керек эле. Ал макул болду, бирок улуу понтифик Квинт Муций Сцевола Циннанын каршылашы аземди өткөрүүдөн баш тарткандыктан, дайындоо ишке ашкан жок.
Үйлөнгөндөн көп өтпөй Цинна өлтүрүлүп, Римде диктатор Луций Корнелий Сулла бийликти колго алды. Сулла кеңири проскрипциялар (саясий куугунтуктар) баштап, Цезардын өмүрү коркунучка кабылды. Сулла андан Корнелия менен ажырашууну талап кылды, бирок Гай таптакыр баш тартты. Анын аты проскрипциялык тизмеге киргизилип, ал Римден качууга аргасыз болду. Цезарь таасирдүү туугандарынын колдоосу жана Сулланын патрицилерди өлүм жазасына тартпоосу менен гана аман калган.
Италияны таштап, Цезарь Азия провинциясына барып, наместник Марк Минуций Термдин свитасына кошулду. Анын биринчи маанилүү тапшырмасы Вифиния падышасы Никомед IV менен сүйлөшүүлөр болду. Цезарь падышаны Митилена шаарына каршы күрөш үчүн флот берүүгө ийгиликтүү көндүрдү. Шаар алынгандан кийин, анда өзү да катышкандыктан, Цезарьга Римдеги эң жогорку аскердик сыйлыктардын бири болгон граждандык таажы ыйгарылды. Никомеддин сарайында жүргөнү кийин көптөгөн ушак-айыңдарды жараткан.
Б.з.ч. 78-жылы Сулланын өлгөнүн уккан Цезарь дароо Римге кайтып келди.
Римге кайткандан кийин ал саясий күрөшкө жигердүү аралаша баштады жана сулланчыларга каршы айыптоолор менен чыкты. Б.з.ч. 77-жылы ал Гней Корнелий Долабелланы паракорчулук боюнча сотко берген; Долабелла акталганы менен, Цезардын сөзү ушунчалык күчтүү болгондуктан, кол жазма көчүрмөлөр аркылуу көптөн бери тарап жүрдү.
Оратордук чеберчилигин өркүндөтүү үчүн Цезарь Родоско атактуу ритор Аполлоний Молонго барды. Жолдо аны киликиялык каракчылар кармап кетти. Алар 50 талант өлчөмүндө чоң кун талап кылышты. Кун төлөнгөндөн кийин Цезарь эскадра түзүп, каракчыларды кармап келип, наместниктин соттоодон баш тартканына карабай, аларды кыйнап өлтүрүп, андан соң айкаш жыгачка кактырган. Байыркы авторлордун айтымында, ал адегенде аларды кылычтап өлтүрүп, анан гана кадап, муну ырайым катары баалашкан.
Б.з.ч. 74-жылы Цезарь Римге кайтып келип, понтифтер коллегиясына кабыл алынды. Бир нече жылдан соң, б.з.ч. 69-жылы ал Алыскы Испания провинциясында квестор болуп, сенатта орун алды. Дал ошол жылы анын аялы Корнелия жана тай агасынын кызы Юлия каза болду. Жаназаларында Цезарь эки сөз сүйлөп, жалпынын көңүлүн бурду. Юлияга арналган сөзүндө ал Сулла тарабынан унутулууга түртүлгөн күйөөсү Гай Марийдин момдон жасалган бюстун элге көрсөттү.
Көп өтпөй Цезарь Сулланын небереси Помпеяга үйлөнүп, Гней Помпей Улууну ачык колдой баштады; сенаторлордун арасынан пираттарга каршы күрөш үчүн ага өзгөчө ыйгарым укуктар берүүнү колдогон жалгыз адам болду.
Б.з.ч. 65-жылы куруль эдил болуп турганда, Цезарь Римдин өзү көнгөн шааншөрөткө да таасир эткен укмуштуудай оюн-зоокторду уюштуруусу менен даңкталды. Ал чыгымдарды өзүнүн кесиптеши Марк Кальпурний Бибул менен бөлүшкөн, бирок даңк толугу менен ага тийди. Мындан тышкары, ал Сулла тарабынан тыюу салынган Гай Марийдин бардык трофейлерин калыбына келтирди.
Б.з.ч. 64-жылы Цезарь туруктуу кылмыш сотун жетектеп, диктатор мыйзамы менен корголгонуна карабай Сулланын проскрипцияларына катышкан көптөрдү айыптады. Ушул мезгилде ышкыбоздукка берилип, көп сарптаган жаш саясатчынын башкы кредитору Марк Лициний Красс болуп калды.
Улуу понтифик Квинт Цецилий Метелл Пий каза болгондон кийин, Цезарь ушул эң жогорку жрецтик кызматка талапкерлигин койду. Ал шайлоочуларды сатып алууга ири каражат коротуп, уламыш боюнча, апасына: «Бүгүн, эне, уулуңду ya жогорку жрец, ya айдалган сүргүн көрөсүң», деген имиш. Ал чоң артыкчылык менен утуп, өмүр бою берилүүчү бул кызмат аны ийгиликтүү саясий карьерага кепилдеди.
Б.з.ч. 63-жылы Луций Сергий Катилина бийликти басып алууга аракеттенген. Кээ бир булактар Цезарды бул ойношко байланыштырышканы менен, ишенимдүү далилдер табылган жок. Тарыхчылар бул убакка келгенде Цезардын максаттарына мыйзамдуу жол менен жетүү мүмкүнчүлүгү бар болгонун, андыктан козголоңго катышууга кызыкдар эместигин белгилешет.
Заговорчуларга кандай жаза чегерүү маселеси талкууланган сенат жыйынында Цезарь римдиктер үчүн адат эмес болгон өмүр бою түрмө жазасын сунуштап, өлүм жазасына каршы чыкты. Бирок Марк Порций Катон Кичүүнүн таасирдүү сөзүнөн кийин, анда ал Цезардын заговолго тиешеси бар экенин кыйыткан, сенат өлүм жазасын колдоду.
Б.з.ч. 62-жылдын декабрында Цезардын аброюна көлөкө түшүргөн жаңжал болду. Добрый Богинанын (Бона Деа) урматындагы, аялдар гана катыша турган майрам маалында анын үйүнө жашыруун эркек Публий Клодий Пульхр кирип алган. Ал Цезардын аялы Помпеяга барган дешкен ушак тарады. Сотту күтпөстөн, Цезарь аны менен ажырашты. Сотто андан себеп сурашканда, ал «Цезардын аялы шектен таза болушу керек» деген атактуу сөзүн айткан. Акырында Клодий акталды, анткени Цезарь ага каршы күбөлүк берүүдөн баш тарткан. Тарыхчылар бул чечимди популярдуулугу өсүп жаткан саясатчыны душман кылып албоо үчүн жасалган тактикалык кадам деп божомолдошот.
Б.з.ч. 61-жылдын башында Цезарь Алыскы Испанияга пропретор катары жөнөшү керек болгон. Бирок ал көп карыз болгондуктан, кредиторлор аны карыздарын төлөбөй туруп Римден чыгарбоого аракеттеништи. Абалды анын таасирдүү досу жана камкорчусу Марк Лициний Красс куткарып, 830 талант өлчөмүндө акчага кепил болгон. Ушунун аркасында Цезарь жолго чыга алды.
Ошондо, бир жакыр айылдан өтүп жатып, ал «Римде экинчи болгуча, бул жерде биринчи болгум келет» деп атактуу сөзүн айткан. Бул анын салттуу саясий карьеранын чегинен алда канча кең амбициялары бар экенин көрсөткөн.
Испанияга келген соң Цезарь дароо ишке киришти. Ал жергиликтүү элден ополчение түзүп, провинциянын түндүгүндөгү жана түндүк-чыгышындагы нааразы урууларга каршы жөнөттү. Дион Кассиустун жазышынча, Цезарь Помпей менен атак-даңк боюнча теңелүү үчүн аскерий жеңиштерди көздөгөн. Ал Гермининий кырка тоолорундагы тоолук урууларды курчап, аларды Атлантика океанына сүрүп чыкты. Салдыма көлмөлөр менен сәтсиз десанттан кийин Гадестен флот чакырып, каршылаштарын талкалап, өз жоокерлери тарабынан «император» жеңиштүү колбашы наамына татыган.
Аскерий аракеттерден кийин Цезарь административдик реформаларга өттү. Ал салык тутумун кайра карап чыгып, калктын жүгүн жеңилдетти жана кредиторлор карыздардан жылдык кирешесинин үчтөн биринен ашыгын өндүрө албашын белгилеп койду. Бул провинциядагы карыз маселесин кредиторлордун укугун бузбастан жеңилдетти. Айрым булактар анын жергиликтүүлөрдөн акча кыстаганын айтат, бирок Римге кайткандан кийин ага мүчүлүш мамиле боюнча айып тагылбагандыктан, бул ушак жашап кетпейт деп эсептелет.
Провинцияны б.з.ч. 60-жылдын башында мөөнөтүнөн мурда таштап чыгып, Цезарь өз финансылык абалын бир кыйла оңдоп, карыздарын жапты. Ийгиликтерин көргөн кредиторлор анын саясий келечегине ишенип, жаңы карыздарга да даяр болушту.
Испаниядагы жеңиштери үчүн Цезарь триумф өткөрүүгө укук алды. Бирок кийинки жылдын консул шайлоосуна катышыш үчүн ал Римде жеке өзү болушу керек эле; ал эми триумфатор салтанат өткөнгө чейин шаарга кирүүгө тийиш эмес. Цезарь сенаттан талапкерлигин сырттан каттоого уруксат сурады, бирок анын каршылашы Марк Порций Катон Кичүү добуш берүүнү бузуу үчүн көп сааттык сөз сүйлөдү. Натыйжада Цезарь триумфтан баш тартып, консулдукту тандап шаардын ичине кирди.
Дал ушул убакта ал Римдеги эң таасирдүү эки адам Гней Помпей Улуу жана Марк Лициний Красс менен жашыруун саясий союз түздү. Бул союз Түнкү (Биринчи) триумвират деген ат менен белгилүү. Помпейге Чыгыштагы буйруктарын бекитүү жана ардагерлерине жер бөлүп берүү үчүн колдоо, Красска мытакор-салыкчылар шериктеринин салыктарын төмөндөтүү керек болчу. Цезарь болсо реформаларды өткөрүү жана карьерасында алдыга жылуу үчүн саясий арка керек эле. Союш датасы боюнча тарыхчылар бир пикирге келе алышпаса да, анын сенатка каршы багытталган саясий келишим экени айкын.
Помпей менен Красстын көп жылдан берки касташуусуна карабастан, Цезарь экөөнү жараштырып койду. Союз расмий эмес болгондуктан жана купуя сакталганы үчүн анын так датасы булактарда жок.
Б.з.ч. 59-жылы консулдуктун башталышынан тартып эле Цезарь чечкиндүүлүгүн көрсөттү. Ал сенат менен эл жыйынынын протоколдорун күн сайын жарыялап турууну буюруп, жарандар саясатчылардын ишин көзөмөлдөй алышы үчүн шарт түздү.
Көп өтпөй ал агрардык мыйзам сунуштады: Помпейдин ардагерлерине жана жакырларга жер бөлүштүрүү. Мыйзам жумшак болчу жер каалоочулардан сатып алынмак, тартып алынмак эмес. Бирок экинчи консул Бибул жана анын Катон жетектеген тарапташтары Цезардын популярдуулугу өсүп кетишинен чочулашып каршы чыгышты. Форумдагы добуш берүүдө мушташ чыгып, Бибул менен анын лекторлору сабалган. Мындан кийин Бибул үйүнө камалып, жаман ырым-белгини шылтоолоп Цезардын мыйзамдарын мыйзамсыз деп жарыялоого аракет кылды, бирок бул ишке ашкан жок.
Цезарь триумвираттын кызыкчылыгына башка мыйзамдарды да өткөрдү: Помпейдин Чыгыштагы буйруктары бекитилди, ал эми откупчулар үчүн салыктар төмөндөтүлдү. Мындан тышкары, провинцияларды башкаруу боюнча келечектеги мыйзамдардын негизи болгон вымогательство (кыйноо-паракорчулук) жөнүндө мыйзам кабыл алынды. Акыры, Цезарь өзүнө Цизальпий Галлия менен Иллирикти беш жылга мурун болуп көрбөгөн мөөнөткө башкарууну камсыздап, андан соң Трансальпий (Нарбон) Галлияны да алды.
Б.з.ч. 59-жылдын күзүндө Луций Веттий деген бирөө Помпей менен Цезарга каршы заговор даярдалып жатканын айткан чуу чыкты. Анын көрсөтмөлөрү чаташып, Веттий абакта өлүк табылды, бирок Цезарь бул окуяны өз бийлигин чыңдоого пайдаланды. Ийгиликтерине карабай, жыл аягына чейин алардын бүткүл саясий турмушту көзөмөлгө алышы эл арасында нааразычылык жараткандыктан, триумвираттын популярдуулугу түшө баштады.
Проконсулдуктун башында, б.з.ч. 58-жылдын март айынын аягында, Цезарь провинцияларды кабыл алуу үчүн Галлияга келип, дароо ири аскерий окуяларга аралашты. Биринчи милдет кельт уруусу гельветтердин Рим аймагына көчүп келишин токтотуу болду. Ал аларды өткөрбөй, Римдин союздаштарынын жерине кирип барганда кууп барып талкалады. Ошол эле жылы сол жак Рейн жээгине орношууга аракеттенген герман башчысы Ариовистти да утту.
Б.з.ч. 57-жылы Цезарь формалдуу шылтоосуз түндүк-чыгыш Галлиянын белг урууларын согушка тартып, Аксона жана Сабис дарыяларындагы салгылаштарда аларды талкалады. Кийинки жылы багынган уруулар көтөрүлүп, Цезарь өз аскерлерин легаттарынын ортосунда бөлүүгө мажбур болду. Өзи триумвират мүчөлөрү менен маселелерди талкуулоо үчүн Лукага барып, кайра келип көтөрүлгөн галлдарды басууга чабуул баштады. Римдиктер бир нече жеңишке жетип, Децим Брут башкарган флот көтөрүлүшчүлөрдүн флотун жок кылды.
Б.з.ч. 55-жылы Цезарь Рейнди кечип өткөн герман урууларынын кошуундарын талкалап, болгону он күндө 400 метрлик көпүрө куруп Германияга кыска экспедиция жасады. Ушул жылдын аягында ал Британияга Рим тарыхындагы биринчи чалгындоо жортуулун жасады. Ал жетишерлик даярдыктын жоктугунан чечүүчү ийгилик бербесе да, кийинки жылы экинчи жортуул уюштурулду. Галлияга кайткандан кийин рим армиясы белгдердин көтөрүлүшү менен беттешип, натыйжада римдин бир легиону кырылды. Мунун жооп кайтаруусу катары Цезарь жазалоочу экспедицияларды өткөрүп, Германияга кайра жортуул жасады.
Б.з.ч. 52-жылдын башында галл урууларынын көбү таланттуу жетекчи Верцингеторикс башында бирикти. Негизги күчтөрүнөн ажырап калган Цезарь чебер манёвр менен Верцингеториксти адаштырып, өз кошуундары менен бирикти да, галл шаарларына тынымсыз курчоо жүргүздү. Алезиядагы чечүүчү салгылашта ал Верцингеториксти бекем чепте камап, жардамга келген галл армиясын талкалады. Бул Цезардын эң таасирдүү жеңиштеринин бири болуп, андан кийин Верцингеторикс багынып, көтөрүлүш басылды.
Проконсулдуктун аягында бүт Галлия Римге баш ийди, ал эми Римдеги окуяларды Цезарь ишенимдүү кишилери Гай Оппий жана Луций Корнелий Бальб аркылуу үзгүлтүксүз көзөмөлдөп турду.
Проконсулдук маалында Цезарь Римде күчөп бараткан каршылыкка туш болду. Б.з.ч. 56-жылдын консулдары анын командачылыгын тартып алууга умтулушуп, Цезарга караманча каршылыгы менен белгилүү Луций Домиций Агенобарб анын провинцияларын көздөй башкы талапкер болуп чыкты.
Б.з.ч. 56-жылдын апрелинин ортосунда триумвират мүчөлөрү Лукага чогулуп, андан аркы аракеттердин планын түзүштү. Алар Помпей менен Красс кайра консул болуп шайлануусуна жетишип, душмандарды бийликке жолотпоону макулдашты. Анын ордуна Цезарьга проконсулдук ыйгарым укуктарын дагы беш жылга узартууга убада беришти.
Лукадагы жолугушуудан кийин б.з.ч. 55-жылы Помпей менен Красс консул болуп шайланышты. Убада аткарылып, Цезардын мөөнөтү узартылып, Помпей Испанияны, Красс Сирияны алды. Бирок б.з.ч. 54-жылы Цезардын кызы жана Помпейдин жубайы Юлия көз жумду. Б.з.ч. 53-жылы Каррадагы салгылашта Красс өлдү. Анын өлүмү триумвиратка эң оор сокку болду, анткени дал ошол анын байлыгы менен таасири Цезарь менен Помпейдин ортосундагы карама-каршылыктарды жумшартып келген.
Римдеги абал курчуду. Б.з.ч. 52-жылы Помпей кесиптешсиз консул болуп шайланып, өзгөчө ыйгарым укуктарды алды. Ал Цезарга каршы мыйзамдарды демилгелеп, ага сырттан талапкер болууга уруксат бергендей көрүнгөн нормага кийин түзөтүү киргизип, аны иш жүзүндө жокко чыгарды.
Проконсулдуктун аягында Цезарь кооптуу абалда калды. Римде аны сот күтүп, Катон менен Луций Домиций Агенобарб баш болгон душмандары анын командачылыгын алып, кол тийбестиктен ажыратып, кадимки жаран катары кайтууга мажбурлоону көздөштү.
Б.з.ч. 50-жылга карата Цезарь менен Помпейдин тиреши ачыкка чыкты. Галлиядан Цезарь сенат менен бир нече ирет келишүүгө аракет кылып, өз ара жеңилдиктерди сунуш кылды. Ал Нарбон Галлиядан баш тартып, эки гана легион калтырууга даяр экенин, бирок кол тийбестик жана сырттан шайланууга укук кепилденишин талап кылды. Сенат макул болгон жок.
Б.з.ч. 49-жылдын 1-январында Римде Цезардын укуктарын коргоого чечкиндүү экенин билдирген каты окулду. Жооп иретинде сенат ал ыйгарым укуктарын тапшырып бербесе, мамлекеттин душманы деп таануу тууралуу чечим чыгарды. Анын тарапташтары элдик трибундар Марк Антоний жана Квинт Кассий Лонгин чечимге вето коюшту. Бирок көп өтпөй алардын коопсуздугуна кепилдик берилбей турганы түшүнүктүү болуп, алар Римден Цезардын лагерине качып өтүштү бул сенат менен толук үзүлүштүн символуна айланды.
7-январда граждандарды куралга чакырган өзгөчө сенат токтому (senatus consultum ultimum) кабыл алынды. Цезардын колунда болгону бир гана легион бар эле, бирок ал кошумча күчтөрдү күтпөстөн аракетке өтүүнү чечти. Ал жарандык согушка даяр болчу.
Сенат аны мамлекет душманы деп жарыялагандан кийин, Цезарь XIII легионун жыйнап, жоокерлердин алдында өзүнүн чындыгын далилдеп сүйлөдү. Болжол менен б.з.ч. 49-жылдын 10-январында ал чек ара дарыясы Рубиконду кечип, Римге карай бастырды. Дал ушул учурда ал өзүнүн атактуу «Салкын таш ыргытылды» (Alea iacta est!) деген сөзүн айткан деп эсептелет.
Цезардын аракеттери каршылаштары үчүн күтүүсүз жана тездик менен болду. Ал дароо Ариминумду ээлеп, күчтүү каршылыкка жолукпастан түштүккө карай жылды. Жолундагы көптөгөн шаарлар согушсуз багынышты. Помпей тарапташтары мындай ылдамдыкка даяр эмес болуп, бирдиктүү командага ээ эмес эле. Абалдан көз жазбай түшүнгөн Помпей Грецияга эвакуацияга даярдана баштады. Анын колбашчысы Луций Домиций Агенобарб Корфиний шаарында камалып, өзүнүн эле жоокерлери тарабынан Цезарга өткөрүп берилди. Бирок Гай өзүнүн атактуу ырайымын (clementia) көрсөтүп, Агенобарбды жана анын санаалаштарын бошотту. Бул кыял-ойдо турган аристократтарды өз тарабына тартууга багытталган саясий эсеп болчу.
Б.з.ч. 49-жылдын 17-мартында Помпей Брундизий портунан аскерлерин Грецияга ийгиликтүү эвакуациялады. Флоту жетишсиз Цезарь адегенде артын бекемдөөнү чечип, Помпейге ишенимдүү жетөө легион турган Испанияга жөнөдү. Жолдо ал бай Масcилия (Марсель) шаарынын каршылыгына кабылып, убакыт жоготпоо үчүн шаарды курчоого аскер калтырып кетти. Испанияда ал өзүнөн саны артык помпеячыл армия менен беттешти. Бирок чебер манёврлар аркылуу Цезарь аларды жалпы салгылашсыз багындырды. Жеңиштен кийин ал дагы ырайым көрсөтүп, бардык жоокерлерди үйлөрүнө коё берип, каалоочуларга өз армиясына кошулуу мүмкүнчүлүгүн берди.
Испаниядан кайтып келе жатып, Цезарь шайлоолорду өткөрүү үчүн диктатор болуп дайындалганы жөнүндө кабар алды. Ал ыйгарым укуктарын колдонуп, негизги кызматтарга өз тарапташтарын коюп, бир катар маанилүү мыйзамдарды кабыл алды, анын ичинде айрым шаарлардын тургундарына римдик жарандык берүү чаралары болду.
Б.з.ч. 48-жылдын башында Цезарь чечүүчү салгылаш үчүн Грецияга өттү. Анын армиясы азык-түлүк тартыштыгы, оорулар жана каршылашынын сандык үстөмдүгү сыяктуу кыйынчылыктарга туш болду. Диррахийдеги салгылашта Цезардын аскери талкаланды, бирок Помпей акыркы соккуну берүүгө батынган жок. Риваятта айтылгандай, Цезарь: «Бүгүн жеңиш каршылаштарда калмак, эгер аларда аны уланта турган киши болгондо» деп айткан имиш.
Жеңилүүдөн кийин Цезарь күчүн толуктап алуу үчүн Фессалияга чегинди. Бул жерде, Фарсал жанында, б.з.ч. 48-жылдын 9-августунда чечүүчү салгылаш болду. Саны көп Помпей армиясы толугу менен талкаланды. Помпей Египетке качып барып, жергиликтүү падыша Птолемей XIIIнин буйругу менен өлтүрүлдү.
Египетке келген Цезарь Птолемей XIII менен анын карындашы Клеопатранын ортосундагы династиялык талашка аралашты. Клеопатра анын лагеринэ килемге оронуп жашыруун кирип келген дешет. Цезарь Клеопатраны колдоп чыкты. Бул чечим Александрия согушун тутантты, анда Цезарь өзү да араң аман калды. Жеңиштен кийин ал Клеопатра менен анын кичүү бир тууганын такка отургузду жана Египетте бир нече ай болуп, Клеопатра менен болгон сүйүү мамилеси жана Цезарион анын уулу экени тууралуу ушактарды күчөткөн.
Египеттен кийин Цезарь Кичи Азияга өтүп, Митридат VIнын уулу Фарнак IIнин көтөрүлүшүн басууга жөнөдү. Ал Зеладагы салгылашта аны талкалап, «Келдим, көрдүм, жеңдим» (Veni, vidi, vici!) деген атактуу сөзүн айткан.
Андан ары ал Африкага барып, Помпей тарапташтары топтолгон күчтөрдү талкалады. Б.з.ч. 46-жылдын 6-апрелинде Тапсаддагы салгылашта Цезарь чечүүчү жеңишке жетти. Көптөгөн помпеячылар качып же өз жанын кыйышты. Эң белгилүүлөрүнүн бири — Марк Порций Катон Кичүү Утикада өзүн-өзү өлтүрдү. Римге кайткандан кийин Цезарь төрт триумф өткөрдү, бирок көпчүлүк алардын римдиктерге каршы жеңиштер экенин билишчү.
Жарандык согуш б.з.ч. 45-жылдын 17-мартында Испаниядагы Мунда салгылашы менен толук аяктады. Өтө оор бул салгылашта Цезарь помпеячылардын акыркы күчтөрүн талкалады. Бул жолу ал өзүнүн ырайым саясатын четке кагып, бардык туткундарды өлүм жазасына тарттырды. Андан кийин өзүнүн бешинчи триумфун өткөрдү тарыхта биринчи жолу римдиктердин үстүнөн римдиктер жеңишке арналган триумф болду.
Жарандык согуштагы жеңиштерден кийин Цезарь диктаторлук ыйгарым укуктарына таянып, бир адамга топтолгон бийлигин орното баштады. Ал үч ирет диктатор болуп дайындалып, ар биринде бийлиги барган сайын чексиз боло берди.
Биринчи жолу б.з.ч. 49-жылы шайлоолорду өткөрүү үчүн 11 күн гана диктатор болду. Экинчи жолу б.з.ч. 48-жылы бир жылга, чексиз ыйгарым укуктар менен. Үчүнчү жолу, Тапсадан кийин, ал он жылга диктатор болуп дайындалып, бул негизинен өмүрлүк кызматка теңелди. Акыры, б.з.ч. 44-жылдын башында Цезарь dictator perpetuus өмүр бою диктатор наамын алды. Ошентип, ал биринчи болуп чексиз мөөнөттү расмий бекиткен рим башкаруучусу болду. Ошондой эле ал өз атына «Император» (Imperator Gaius Iulius Caesar) титулун кошту, бул мурда жеңиштүү колбашыларга берилчү.
Цезарь диктатураны Римдин өнөкөт көйгөйлөрүн чечүү үчүн колдонду, бирок анын өмүрлүк бийликке умтулуусу нобилитет арасында, анын мурдагы тарапташтарын кошкондо, нааразылык жаратты. Алар анын башкаруусун республикалык салттарга коркунуч көрүп, падышалык бийликке умтулат деп чочулаган.
Жеке бийлигин бекемдөө үчүн Цезарь өзүнүн кадырын ыйык-асманий деңгээлге көтөрүүгө сакрализацияга активдүү иштеди. Ал Юлийлер тукумунун Венера кудайынан тараганы жөнүндеги байыркы уламышты саясий максатта чебер колдонду. Форумда Венера-Атабыз (Venus Genetrix) храмы салынды Цезарь аны өз тукумунун гана эмес, бүт рим элинин да мифтик энелик башаты катары даңазалады. Ал ошондой эле Марс кудайына да сыйынуу храмын курууну пландаган, бирок үлгүрбөй калды.
Мундадагы жеңиштен кийин, б.з.ч. 45-жылы, сенат Цезарды мурда болуп көрбөгөн урмат-сыйга бөлөп, көпчүлүгүндө кудайлык өңүт бар эле. Юпитер Капитолий храмында анын айкели орнотулуп, эртеси Парилия (Римдин негизделген күнү) майрамында Цезарды шаар негиздөөчүгө тете урмат менен оюн-зоок өткөрүлгөн. Ораторлор сүйлөгөн ростралдык трибунага анын айкели коюлуп, Квириний (Ромул менен окшоштурулган кудай) храмында «Жеңилгис кудай» деген жазуусу бар айкел пайда болду.
Б.з.ч. 44-жылдын башында сенат жана эл жыйыны Цезарга жаңы артыкчылыктарды берди: «Аталардын атасы» (parens patriae) титулу, монеталарга өзүнүн сүрөтүн коюу укугу жана анын гениине ант берүү жөрөлгөсү. Квинтилий айы анын урматына «июль» деп өзгөртүлдү жана жаңы жрецтик культ түзүлдү. Айрыкча анын урматына жрецтик кызматтын түзүлүшү Цезарды рим пантеонунун башкы кудайларынын катарына коюп койгон.
Бул урмат-сыйларга карабастан, Цезарь римдиктер илгертеден жек көргөн rex (падыша) титулун өжөрдүк менен четке кагып келди. Б.з.ч. 44-жылдын 15-февралында Луперкалия майрамында Марк Антоний ачык сунуштаган падышалык диадеманы ал эл алдында четке какты.
Сакрализациясында Цезарь, балким, Египет жортуулунан кийин кудайлаштырылган Александр Македонскийди үлгү туткан болушу мүмкүн.
Диктаторлук бийлигин пайдаланып, Цезарь мамлекетти бекемдөөгө багытталган кеңири реформаларды жүргүздү. Ал улук магистраттардын санын (преторлор, квесторлор, эдилдер) көбөйтүп, провинциялык аристократия менен атчан сословиеден көбүрөөк адамдарды башкарууга тартты. Ошол эле учурда жогорку кызматтарга талапкерлерди жеке өзү сунуштоо укугун өзүнө бекитип, сенатты 900 адамга чейин кеңейтти.
Провинциялардын колдоосун алуу үчүн ал айрымдарына рим жарандыгын берди жана салыкты төмөндөттү. Финансы тармагында алтын тыйындарды үзгүлтүксүз чаап турууну жолго коюп, алгач ирет өзүнүн сүрөтүн монеталарга жайгаштырды. Цезарь бекер нан таратууларды кыскартып, ал алуучулардын санын азайтты; ардагерлерди жана жакырларды Карфаген, Коринф сыяктуу жаңы колонияларга көчүрүү аркылуу колонизацияны жандандырды.
Анын ири курулуш долбоорлору жаңы Цезарь Форуму жана башка имараттарды калыбына келтирүү Римди көрктөндүрүү менен катар жумуш орундарын түзүүгө багытталган.
Эң маанилүү жана узак мөөнөттүү реформалардын бири юлиан календары болду. Ал александриялык окумуштуу Созиген тарабынан күн жылына негизденип түзүлүп, ар төрт жылда бир кошумча күнү бар 365 күндөн турду. Эски календардагы артта калууну жоюш үчүн б.з.ч. 46-жыл 445 күнгө узартылды. Юлиан календары Европада он алты кылым бою колдонулду.
Бардык реформаларга карабастан, Цезардын өмүрлүк бийликке умтулуусу рим аристократиясында нааразылык туудурду. Б.з.ч. 44-жылдын башында Марк Юний Брут жана Гай Кассий Лонгин баштаган заговор түзүлдү. Аларга Помпей тарапташтары да, Цезардын өз санаалаштары да кошулду.
Заговорду ишке ашыруу 15-мартка Помпейдин куриясындагы сенат жыйынына белгиленди. Байыркы авторлор Цезарь көңүл бурбай койгон көптөгөн жаман ырым-белгилерди сүрөттөшөт. Ал залга киргенде заговорчулар аны курчап алышты. Белги берилери менен Луций Тиллий Кимвр анын тогасын тартып жиберип, Публий Сервилий Каска биринчи соккуну урду. Цезарь каршылык көрсөтүүгө аракет кылды, бирок заговорчулардын арасында Марк Брутту көргөндө, риваят боюнча, соңку сөзүн грекче «Сен да, балам!» (καὶ σὺ τέκνον) деп айткан. Анын денесинен 23 жараат табылды.
Цезардын сөөгү форумда өрттөлдү. Анын осуятына ылайык, ар бир рим жаранына 300 сестерцийден таратылып, анын бактары коомдук пайдаланууга берилди. Эң күтүлбөгөнү ал өзүнүн бир тууганын уулунун уулу Гай Октавийди асырап алып, башкы мураскору кылып көрсөттү. Октавий, Октавиан деген ат менен белгилүү, кийин Римдин бирден-бир башкаруучусу болот.
Көп өтпөй асманда жаркыраган комета пайда болуп, Римде бул өлтүрүлгөн диктатордун жаны деген ишеним тарады бул анын өлгөндөн кийинки кудайлашуусунун акыркы кадамы болду.
