Байыркы доордун улуу кол башчысынын тарыхы б.з.ч. 247-жылы башталат. Ошол жылы Карфагендин атактуу аскер башчысы Гамилькар Барканын үй-бүлөсүндө тун уул төрөлүп, ага Ганнибал деген ысым берилген. Анын тукуму Карфагендин эң жогорку аристократиясына кирген жана өз санжырасын шаарды негиздеген легендарлуу Элиссанын жолдошторуна чейин жеткирген. Үй-бүлөнүн «Барка» деген лакап аты финикия тилинен «чагылган» дегенди билдирген (грекче варианты — «Керавн») жана аларга согуштагы ыкчам, кыйратуучу тактикасы үчүн берилген.
Ганнибал чоң үй-бүлөдө өскөн: анын Гасдрубал жана Магон аттуу эки иниси, ошондой эле ошол доордун саясий окуялары менен тагдыры тыгыз байланышкан үч эжеси болгон. Алардын бири б.з.ч. 238-жылы Бомилькарга турмушка чыккан, экинчиси Гасдрубал Сулуу аттуу адамдын жубайы болгон, ал эми кичүү кызы союздаштык мамилелерди бекемдөө үчүн нумидиялык ханзаада Нараваска күйөөгө берилген. Тарыхчы Я. Зейберттин караңгы божомолдору боюнча, Гамилькардын төртүнчү уулу да болушу мүмкүн жана ал б.з.ч. 240-жылдар чамасында шаар оор сыноолорду башынан кечирип жаткан учурда кудайларга курмандыкка чалынган болушу ыктымал.
Ганнибалдын балалыгы атасынын аскердик пландары менен ажырагыс байланышта өткөн. Сицилиядагы согуштардан улам уулун сейрек көргөн Гамилькар балдарын өзүнүн өмүрлүк ишин улантуучулар катары көрчү. Алардын оюндарын карап отуруп, ал пайгамбардай: «Римди кыйратуу үчүн арстандын күчүктөрүн өстүрүп жатам», — деп айтчу.
Тогуз жаштагы Ганнибалдын тагдырындагы чечүүчү бурулуш Гамилькар Биринчи Пуни согушунан кийин Карфагендин күчүн калыбына келтирүү үчүн Испанияга жөнөөгө даярданып жаткан кезде болгон. Курмандык чалуу маалында, алтардын алдында атасы уулунан өзү менен кошо баргысы келеби деп сураган. Ганнибал кубануу менен макул болгондо, Гамилькар аны Римге түбөлүк душман болууга ант берүүгө мажбур кылган. Бул «Ганнибалдын анты» анын кийинки бүткүл өмүрүнүн кыймылдаткыч күчүнө айланган.
Гадеске келгенден кийин Ганнибал аскер лагериндеги катаал шарттарда чоңойгон. Ошол эле учурда спарталык Сосил сыяктуу грек мугалимдеринен мыкты жана ар тараптуу билим алган. Ал тилдерди, анын ичинде ибериялык уруулардын диалекттерин үйрөнүп, атасы менен катар согушуп жүрүп стратегия өнөрүн өздөштүргөн.
Үй-бүлөгө кайгы б.з.ч. 229–228-жылдардын кышында, Геликини курчоо маалында келген. Ганнибал менен Гасдрубал күтүүсүздөн кол салган оретандардан кутулуп кетиши үчүн Гамилькар душмандын көңүлүн өзүнө буруп, дарыянын суусунда каза болгон.
Кол башчылык анын күйөө баласы Гасдрубал Сулууга өткөн. Анын тушунда Ганнибал б.з.ч. 224-жылы Карфагенден кайтып келип, атчан аскерлерди жетектей баштаган. Кызмат кылган жылдары ал тайманбас жетекчи катары аброй топтогон. Б.з.ч. 221-жылы Гасдрубал өзүнүн кызматчысы тарабынан өлтүрүлгөндө, армия менен элдик жыйын Ганнибалды бир добуштан башкы кол башчы кылып шайлаган.
Пуни Испаниясынын толук бийликтүү башкаруучусу болгондон кийин, ал эки жыл ичинде олькад жана ваккей урууларына баш ийдирип, Саламантиканы басып алган жана Таг дарыясынын боюнда карпетандарды талкалаган. Ошол эле мезгилде ал Кастулондон чыккан ибериялык ханбийке Имилькага үйлөнүп, өзүнүн саясий абалын бекемдеген.
Кайтарылгыс чек Сагунт шаарынын айланасындагы жаңжал болгон. Бул шаар Римдин камкордугунда турган. Рим элчилеринин текебер талаптарына көңүл бурбаган Ганнибал б.з.ч. 219-жылы шаарды курчоого алган. Жамбашынан оор жаракат алганына карабастан, ал чабуулдун күчүн азайткан эмес. Сегиз айлык өжөр каршылыктан кийин Сагунт кулаган.
Буга жооп катары Рим согуш жарыялаган. Италиянын өзүнө тайманбас чабуул жасоо планын алдын ала даярдап койгон Ганнибал аскерлерин кайра бөлүштүрүп, ибериялыктардын бир бөлүгүн Африкага жөнөткөн. Б.з.ч. 218-жылдын жазында ал ири армиянын башында Жаңы Карфагенден жортуулга чыккан.
Жол Пиреней тоолору аркылуу өттү. Жергиликтүү уруулардын каршылыгын жеңип, аскерлеринин бир бөлүгүн Каталонияда калтырган соң, Ганнибал Рона дарыясына жеткен. Дарыядан чеберчилик менен өтүп, консул Сципиондун армиясы менен кагылышуудан качып, ал Альп тоолоруна бет алган.
Б.з.ч. 218-жылдын октябрындагы Альпыны ашып өтүү аскер тарыхындагы эң улуу эрдиктердин бири болуп калды. Тоолуктар менен жана катаал табият менен күрөшүп, Ганнибал армиясынын дээрлик жарымынан ажыраган. По өрөөнүнө ал болгону 20 миң жөө аскер жана 6 миң атчан жоокер менен түшүп келген.
Бирок күтүүсүздөн пайда болуунун таасири абдан чоң болгон. Тицин дарыясынын жанындагы алгачкы кагылышуу Карфаген атчан аскерлеринин жеңиши менен аяктаган. Декабрдын ортосунда болгон Требия салгылашуусу римдиктер үчүн кырсыкка айланган: Магондун буктурмасынын аркасында консул Семпроний Лонгдун армиясы дээрлик толугу менен талкаланган.
Б.з.ч. 217-жылдын жазында Ганнибал Апеннин тоолорун жана Арно дарыясынын кооптуу саздарын ашып өткөн. Ошол жерде оорунун кесепетинен бир көзүнөн ажыраган. Андан кийин ал Тразимен көлүнүн жанында чоң буктурма уюштурган. Фламинийдин рим армиясы тоолор менен көлдүн ортосунда калып, толугу менен талкаланган.
Рим кыйроо коркунучуна туш болгондо Фабий Максим диктатор болуп дайындалган. Ал чечүүчү чоң салгылашуулардан качып, душманды акырындап алсыратуу тактикасын тандаган. Ганнибал Апулия менен Кампанияны талкалап, «Жай жүрүүчүнү» ачык салгылашууга түртүүгө аракет кылган, бирок Фабий өз тактикасынан баш тарткан эмес.
Бир жолу гана ал карфагендиктерди Казилиндин жанында тузакка түшүрүүгө аз калган. Бирок Ганнибал букачарларды пайдаланган айлакер маневрдин жардамы менен курчоодон чыгып кеткен.
Б.з.ч. 216-жылы Римдин чыдамы түгөнүп, жаңы консулдар душманга каршы эбегейсиз чоң армия алып чыгышкан. Канны салгылашуусунда Ганнибал тактикалык өнөрдүн туу чокусун көрсөткөн: анын борбордук бөлүгү атайын артка чегинип, рим легиондору кирип кеткен «кап» түзгөн. Андан кийин африкалык жөө аскерлер менен атчан аскерлер римдиктерге капталдан жана артынан сокку урган.
Согуш талаасында 50 миңге жакын римдик каза болгон. Дал ошол учурда Магарбал Ганнибал Римге дароо жөнөп баруудан баш тартканда, белгилүү сөздөрдү айткан: Ганнибал жеңишке жетүүнү билет, бирок жеңишти пайдаланууну билбейт.
Канныдагы жеңиштен кийин Капуя, Сиракуза жана Македониянын падышасы Филипп V Ганнибалдын тарабына өткөн. Бирок согуш созулган баскычка өттү. Римдиктер Ганнибалдын өзү менен түздөн-түз кагылышуудан качып, жоготкон аймактарын акырындык менен кайра кайтарып ала башташкан.
Ганнибал Түштүк Италияда маневр жасап, Тарентти алган, бирок бара-бара демилгени жоготкон. Б.з.ч. 211-жылы курчоодо калган Капуядан душмандын көңүлүн алаксытуу үчүн ал Римдин дубалдарына чейин келип, шаарда дүрбөлөң жаратып, «Ганнибал дарбазанын алдында!» деген кыйкырыктарга себеп болгон. Бирок бекемделген ири шаарга чабуул коюуга батынган эмес.
Капуянын кулашы Ганнибалдын ийгиликтеринин төмөндөшүнүн башталышы болду. Гердониядагы экинчи салгылашуу же б.з.ч. 208-жылы консул Марцеллдин буктурмада өлтүрүлүшү сыяктуу жергиликтүү ийгиликтерге карабастан, абал барган сайын оорлоп жатты.
Испаниядан келген иниси Гасдрубал менен биригүүгө болгон акыркы үмүт б.з.ч. 207-жылы кыйрады. Гасдрубал Метавр дарыясынын жанындагы салгылашууда каза болуп, анын башын Ганнибалдын лагерине ыргытып жиберишкен.
Бруттийде кысымга алынган Ганнибал бир нече жыл бою өжөр коргонуу согушун жүргүзгөн. Б.з.ч. 205-жылы Юнона Лациниянын ибадатканасында ал өзүнүн иштеринин жыйынтыгын баяндаган чоң жазуу калтырган.
Бирок Сципиондун Африкадагы ийгиликтери Карфаген өкмөтүн эң мыкты генералын мекенине чакыртып алууга мажбур кылган. Ганнибал Италиядан терең кайгы менен чыгып кеткен. Ал өзүн Рим эли эмес, чечүүчү учурларда жардам берүүдөн баш тарткан өз шаарынын сенатынын «каардуу көрө албастыгы» жеңди деп эсептеген.
Б.з.ч. 204-жылы анын Италиядагы жортуул доору аяктап, улуу Баркид акыркы салгылашуусун өткөрүү үчүн мекенине жөнөгөн.
Б.з.ч. 203-жылдын күзүндө Карфагендин катуу буйругуна баш ийип, Ганнибал Италиянын жээгинен чыгып кеткен. Кротондо ал саны азайган, бирок көптөгөн салгылашууларда бышкан 24 миң кишилик армиясын кемелерге отургузуп, тоскоолдуксуз Лептиске жеткен.
Кышты Гадрумет менен Бизасияда өткөрүп, жаңы салгылашууга шашылыш даярданган: аттарды сатып алган, азык-түлүк топтогон жана нумидиялык уруулар менен союз түзүүгө аракет кылган. Ал бул жолу согуш үстөмдүк үчүн эмес, өз мекенинин жашап калышы үчүн жүрүп жатканын түшүнгөн.
Б.з.ч. 202-жылдагы өнөктүк карфагендиктердин жарашууну бузушу менен башталган. Бул Публий Корнелий Сципионго эркин аракеттенүүгө шарт түзгөн. Рим кол башчысы Баград дарыясынын өрөөнү аркылуу ылдам жана кыйратуучу жортуул жасап, Карфагенди кургактагы базаларынан дээрлик толугу менен ажыраткан.
Өзүнүн баштапкы пландарына каршы аракеттенүүгө мажбур болгон Ганнибал Зама шаарына карай жөнөгөн. Дал ошол жерде чалгынчыларга байланыштуу белгилүү окуя болгон: Сципион Ганнибалдын тыңчыларын кармагандан кийин аларды өлтүрүүнүн ордуна, бүткүл рим лагерин көрсөтүүнү буйруган. Муну менен ал өз күчүнө толук ишенерин көрсөткөн.
Бул тайманбас кадам доордун эки эң улуу кол башчысын жеке жолугушууга түрткөн. Ганнибал Карфагендин калган таасирин сактап калуу максатында өз шарттары менен тынчтык сунуштаган. Бирок өзүнүн артыкчылыгын түшүнгөн Сципион макул болгон эмес.
Эртеси Зама салгылашуусу башталган. Бул жолу тагдыр Ганнибалдан жүз бурган. Карфаген пилдери римдиктердин найза жана дротиктеринен дүрбөлөңгө түшүп, өздөрүнүн атчан аскерлеринин катарын бузган. Мурда Ганнибалдын негизги таянычтарынын бири болгон Массиниссанын нумидиялык атчан аскерлери анын армиясына артынан сокку урган.
Жеңилүү кыйратуучу болгон. Ганнибал чакан отряд менен Гадруметке, андан соң Карфагенге качкан. Ал ондогон жылдардан кийин биринчи жолу өзүнүн туулган шаарына кайтып келип, жеңилгенин моюнга алып, Аксакалдар кеңешин тынчтыктын оор шарттарын кабыл алууга көндүргөн.
Келишимдин шарттары өтө оор болгон: Карфаген Африкадан тышкаркы бардык аймактарынан жана флотунун дээрлик баарынан ажыраган, ошондой эле Римдин уруксатысыз согуш жүргүзбөөгө милдеттенген.
Ганнибал күрөштү улантууга чакырган каршылаштарын трибунадан өзү сүйрөп түшүргөн учурлар да болгон. Ал кандай гана кечигүү болбосун шаардын толук кыйрашына алып келерин түшүнгөн.
Б.з.ч. 201-жылы Экинчи Пуни согушу расмий түрдө аяктаган.
Таң калычтуусу, жеңилүүдөн кийин да Ганнибал эркиндикте калган. Баркиддердин тобу таасирин сактап турган, ал эми шаарга жалданма аскерлерди көзөмөлдөй ала турган лидер керек болгон. Айрым маалыматтар боюнча, ал б.з.ч. 199-жылга чейин армияны расмий түрдө жетектеп, жоокерлердин моралдык жактан бузулушуна жол бербөө үчүн аларды зайтун плантацияларында иштеткен.
Б.з.ч. 196-жылы Ганнибал суффет — республиканын эң жогорку кызмат адамы болуп шайланган. Өзүн мыкты администратор катары көрсөткөн ал коррупцияланган олигархиянын чексиз бийлигине сокку урган.
Ал соттордун жыл сайын шайланышына жетишип, каржылык текшерүү жүргүзүп, эбегейсиз көлөмдөгү уурдоолорду аныктаган. Эгер олигархтар уурдаган каражаттарын кайтарып беришсе, салыктардын кереги болбой турганын айткан билдирүүсү аны элдик баатырга айландырган, бирок ошол эле учурда өлкөнүн ичинде өтө күчтүү душмандарды пайда кылган.
Олигархтар Римге Ганнибал Сириянын падышасы Антиох III менен союз түзүүгө даярданып жатат деп кабарлашкан. Римге өткөрүлүп берилүүдөн корккон Ганнибал түн ичинде өзүнүн мүлкүнөн качып, Керкина аралына, андан кийин Тир шаарына жөнөгөн.
Б.з.ч. 195-жылдын күзүндө Эфесте Ганнибал акыры Антиох III Улуу менен жолуккан. Бирок падыша пунилик кол башчынын чоң кадыр-баркынан чочулап, ага армияны башкарууну ишенип берүүгө шашылган эмес.
Ушул мезгилде Эфесте Ганнибал менен Сципиондун легендарлуу экинчи жолугушуусу болгон. Римдик кол башчы андан кимди тарыхтагы эң улуу аскер башчысы деп эсептей турганын сураганда, Ганнибал Александр Македонскийди, Пиррди жана өзүн атаган.
Сципион жылмайып:
— Эгер сен мени жеңгенде эмне деп айтмаксың? — деп сураганда, Ганнибал:
— Анда мен өзүмдү Александрдан да жогору коймокмун, — деп жооп берген.
Антиох согушу маалында Ганнибал падышаны Италияга басып кирүүгө көндүрүүгө аракет кылган, бирок ага болгону флотту башкаруу тапшырылган. Б.з.ч. 189-жылы Памфилиянын жээгинде анын эскадрасы родостуктардан жеңилген.
Антиох Магнесиядагы салгылашууда талкалангандан кийин тынчтык келишиминин шарттарынын бири кайрадан Ганнибалды өткөрүп берүү болгон. Улуу сүргүнчү Критке качкан. Уламыш боюнча, ал жергиликтүү тургундардан байлыгын айлакерлик менен сактап калып, алтындарын жез айкелдердин ичине жашырып койгон.
Кийин тагдыр аны Улуу Арменияга, Арташес I падышанын жанына алып келген. Ганнибал ага Артаксата шаарын негиздөөгө жардам берген. Андан соң ал Вифиниядагы Прусий падышанын сарайына барган.
Ал жерде Ганнибал дагы бир жолу өзүнүн аскердик генийин көрсөткөн. Пергам флотуна каршы деңиз салгылашуусунда анын жоокерлери душмандын кемелерине уулуу жыландар салынган кумураларды ыргытып, жеңишке жетишкен.
Ганнибал тирүү турганда Рим өзүн толук коопсуз сезе алган эмес. Б.з.ч. 183-жылы Тит Квинкций Фламинин Прусийге келип, Баркиди Римге өткөрүп берүүнү талап кылган.
Римге жагынууга аракет кылган Вифиния падышасы Либиссадагы Ганнибал жашынып жүргөн үйдү курчоого алган. Үйүнүн бардык жети чыгуучу жолу жоокерлер тарабынан тосулганын көргөн Ганнибал качып кетүүгө жол калбаганын түшүнгөн.
«Акыры римдиктерди көп жылдан берки түйшүгүнөн куткаралы. Алар бир карыянын өлүмүн күтүүгө да чыдай албай калышыптыр», — деп уламыш боюнча Ганнибал дайыма шакегинде алып жүргөн уулуу затты ичердин алдында айткан.
Ошентип, байыркы дүйнөнүн эң улуу державасына жалгыз өзү чакырык таштаган адамдын өмүрү аяктаган.
Рим тарыхнаамасы Ганнибалдын карама-каршылыктуу образын жараткан. Тит Ливий анын адамдан тыш чыдамкайлыгын, эрдигин жана аскердик талантын тааныган, бирок ошол эле учурда ага «пуниялык саткынчылык» жана «адамгерчиликсиз ырайымсыздык» сыяктуу сапаттарды да таңуулаган.
Рим үчүн Ганнибал узак убакыт бою коркунучтун символу бойдон калган. «Hannibal ante portas» — «Ганнибал дарбазанын алдында» деген сөз айкашы кылымдар бою адамдардын жүрөгүнө коркунуч салган.
Бирок азыркы тарыхчылар жана Ганнибалдын замандашы Полибий башкача көрүнүштү сүрөттөшөт. Ганнибал терең билимдүү адам болгон, грек тилин жана бир нече ибериялык тилдерди билген.
Ал динчил болгон жана өзгөчө Мелькарт кудайын урматтаган. Сүргүндө жүргөн кезинде да адабият менен алектенип, грек тилинде бир катар эмгектерди калтырган.
Анын аскердик генийи, өзгөчө Канны салгылашуусунда көрсөткөн тактикасы, бүгүнкү күнгө чейин дүйнөдөгү аскер академияларында изилденип келет.
Агартуу доорунда жана Наполеон согуштары мезгилинде Ганнибалдын образы кайрадан бааланган. Наполеон аны өзүнүн тарыхый мурункусу катары көрүп, Ганнибалды алсыздыгынын айынан эмес, өз адамдарынын чыккынчылыгынан улам кулаган трагедиялуу баатырдын символу деп эсептеген.
