Рим империясынын III кылымдагы доору ири толкундоолордун, бөлүнүүлөрдүн жана бийликти басып алуулардын мезгили болгон. Дал ушул драмалуу тарыхый шартта Марк Пиавоний Викториндин жаркын, бирок карама-каршылыктарга толгон тарыхы өрчүгөн. Анын өмүр баяны жөн гана бийликке келүүнүн тарыхы эмес, жеке амбициялар, үй-бүлөлүк байланыштар жана аскердик эрдик адамдын тагдыр чечүүчү алсыз жактары менен кандайча айкалышканын көрсөткөн терең тарыхый күбөлүк болуп саналат.
Марк Пиавоний Викториндин келип чыгышы байыркы булактардын бүдөмүк маалыматтарынын артында жашырылган. Бирок анын атынын өзү бул үй-бүлөнүн тамыры Рим империясынын батыш провинцияларына терең кеткенин көрсөтөт.
Анын келечектеги күч-кубатынын негизги таянычы энеси Виктория болгон. Айрым жылнаамаларда ал Витрувия деп да аталат. Виктория зор таасирге ээ аял болгон жана болжол менен Римден бөлүнүп чыккан күчтүү Галлия империясынын негиздөөчүсү Постумдун аталаш карындашы болгон.
Викториндин үй-бүлөсү башынан эле укмуштуудай бай болгонбу, Постумдун кызматында жүргөн кезде байыганбы же байлыгын Викториндин өзүнүн башкаруусу учурунда топтогонбу — так белгисиз.
Бирок уулу өлгөндөн кийин Виктория бүтүндөй армияларды сатып алуу үчүн эбегейсиз суммадагы акчаны жумшай алгандыгы бул үй-бүлөнүн өтө бай болгонун көрсөтөт.
Августа Треверорумдан — азыркы Трирден — табылган археологиялык эстеликтер да бул макамды эң сонун тастыктайт. Ал жерден табылган Викториндин үйү кооз мозаикалар менен жасалгаланып, ошол мезгилдеги галлиялык ак сөөктөрдүн эң бай жана эң кооз резиденцияларынын бири катары таанылган.
Жаш Марктын карьерасынын өтө тез өсүшү, сыягы, дал энесинин колдоосу менен байланыштуу болгон.
Виктория Римге барып турганы белгилүү жана өзүнүн таасиринин аркасында император Галлиендин өзүнөн аудиенция алууга жетишкен болушу мүмкүн.
Бул дипломатиянын натыйжасында анын уулу атактуу кол башчы Авреол жетектеген элиталык атчан аскер корпусуна кабыл алынган.
Галлияда Постумдун көтөрүлүшү башталганда Викторин, болжол менен, алыскы чыгышта — Мезияда — кызмат өтөп жүргөн.
Анын тагдырындагы бурулуш учур 264-жыл болгон.
Рим аскерлеринин курамында ал Галлияга козголоңду басуу үчүн жөнөтүлгөн жазалоочу экспедицияга катышкан. Ал жакта катаалдыкка жана маанисиз кыргынга күбө болгондон кийин Викторин тагдыр чечүүчү чечим кабыл алган: өзүнө берилген аскерлердин бир бөлүгү менен козголоңчу Постумдун тарабына өткөн.
Атактуу «Августтардын тарыхында» Викториндин өмүр баянын жазган Требеллий Поллион кийинчерээк аны «аскердик иштерде өтө аракетчил адам» деп мүнөздөгөн. Бул баа толук негиздүү болгон.
Постумдун сарайында Викториндин жөндөмдөрү толук ачылган.
Алгач ал преториандардын трибуну болуп дайындалып, кийин тез арада преторий префекти деген эң маанилүү кызматтардын бирине чейин көтөрүлгөн.
Ал императордун оң колуна айланып, анын тапшырмаларын чарчабай аткарган: алсыз Рейн чек арасын бекемдөө боюнча масштабдуу иштерди жетектеп, герман урууларынын катуу чабуулдарын жеке өзү кайтарган.
Мыйзамдуу Рим императору Галлиен козголоңду күч менен басуу үчүн Галлияга өзү келгенде, дал Викторин согуш талаасында анын башкы каршылашына айланган.
Ал алдын ала өз аскерлерин жалданма герман жоокерлеринин кошуундары менен күчөткөн.
Требеллий Поллиондун айтымында, мындай олуттуу коркунучтун алдында Постум Викторинди атүгүл өзүнүн тең башкаруучусу даражасына көтөргөн.
Бул тууралуу түз документалдык далилдер аз жана 267-жылдагы алардын биргелешкен консулдугун ар кандай чечмелөөгө болот. Бирок бизге чейин маанилүү нумизматикалык далил жеткен — Постумдун тыйынында [SEC]VLVM AVGG деген жазуу бар. Бул эки Августтун болгонун кыйыр түрдө көрсөтөт.
Бирок кол башчы катары өз милдетин аткаруу акырында мамлекет үчүн трагедиялуу кесепеттерге алып келген.
Викторин преторий префекти катары коркунучтуу козголоңчу Лелианды куугунтуктоо үчүн жөнөп кеткен учурда анын Могонциакта жоктугу тагдыр чечүүчү болгон.
Өзүнүн эң мыкты командиринин коргоосунан ажыраган Постум өлтүрүлгөн.
Бул кырсык Марийдин бийликке келишине гана эмес, Галлия империясынын туруксуздукка чөгүшүнө да алып келген.
Марийдин бийлиги көпкө созулган эмес — ал өлтүрүлгөн. Анын өлүмүнөн болгону эки күн өткөндөн кийин, 269-жылдын аягында, бирок 10-декабрдан кеч эмес, аскерлер Марк Пиавоний Викторинди император деп жарыялашкан.
270-жылдын 1-январынан тартып ал расмий түрдө консул кызматына киришип, бөлүнүп-жарылган мамлекетти башкаруунун оор жүгүн өз мойнуна алган.
Жаңы император өзүнүн башкаруусунун көпчүлүк бөлүгүн акырындап бөлүнүп, кайра борбордук Рим бийлигине өтүп бара жаткан Галлия империясынын аймактарын кайра бириктирүүгө аракет кылууга жумшоого аргасыз болгон.
Викторин Галлия менен Британияда өзүнүн мыйзамдуу бийлигин бекемдей алган. Өзүнүн көрүнүктүү жеке сапаттары жана аскердик жөндөмү аркылуу ал он төрт легиондун берилгендигине ээ болгон.
Мамлекеттин расмий борбору Августа Треверорум бойдон калган, бирок император өзүнүн жеке резиденциясы катары стратегиялык маанилүү Колония Агриппинаны — Кёльнду — тандаган.
Бардык аракеттерине карабастан, Испания дээрлик толугу менен жоголгон, балким түндүк-батыш аймактары гана Галлия империясынын көзөмөлүндө калган.
Нарбон Галлиясынын чыгыш бөлүгүнүн жоголушу да оор сокку болгон. Ал жерде Рим императору Клавдий IIге берилген вигилдердин префекти Юлий Плацидиандын атчан аскерлери бекем орношкон.
Тарыхчылардын пикири боюнча, Нарбон Галлиясынын калган бөлүгү күтүп, кайсы тарапка өтөрүн чечпей турган абалды кармаган. Реция болсо, сыягы, Галлия тактысына берилген бойдон калган.
Викторин татаал геосаясий оюн жүргүзүүгө аракет кылган.
Анын алыскы чыгыштагы Пальмира падышалыгы менен стратегиялык союз түзүүгө аракет кылганы тууралуу негиздүү гипотеза бар.
Белгилүү Пальмира канышасы Зенобия императордун энеси Виктория менен жашыруун кат алышканы белгилүү.
Ошол эле учурда расмий Рим менен да этият байланыштар сакталып турган болушу мүмкүн.
Ошол мезгилдеги тыйындар Викторинди Галлиянын карапайым калкын аскердик анархиянын башаламандыгынан коргогон чыныгы сактоочу жана куткаруучу катары көрсөтүүгө багытталган.
Ал Постум түзгөн державаны сактап калууга чын жүрөктөн аракет кылып, анын саясий багытын уланткан.
Бирок масштабдуу саясат жүргүзүү үчүн ресурстар катастрофалык түрдө жетишсиз болгон.
Тышкы кысым күчөп турган. Герман урууларынын кыйратуучу чабуулдары көбөйүп, бай Мозель өрөөнүнө коркунуч жарата баштаган.
Ички колдоо, өзгөчө катаал Рейн армиясынын колдоосу да тез начарлай баштаган.
Мунун себептеринин бири императордун өзү болгон.
Викториндин талашсыз аскердик таланты жана жакшы сапаттары анын бузулган жеке мүнөзү менен көлөкөдө калган.
Байыркы авторлор анын беделин чектен чыккан бузукулугу жана башка адамдардын аялдарына болгон токтоосуз кумары олуттуу түрдө түшүргөнүн түздөн-түз жазышат.
Абалды императордун ашыкча театралдуулукка болгон жакындыгы да оорлоткон. Анын эл алдына чыгуулары жана салтанаттуу кабыл алуулары ашыкча кооз спектаклдерге айланып, согуштарда бышкан легионерлердин кыжырын келтирген.
Саясий жана аскердик кризистин туу чокусу Августодундагы — азыркы Отёндогу — өтө оор көтөрүлүш болгон.
Толук аныкталбаган себептерден улам бул маанилүү шаар Викторин менен болгон мамилесин үзүп, анын алдында чеп дарбазаларын жаап, Рим императору Клавдий IIнин тарабына өткөнүн ачык жарыялаган.
Ошол эле мезгилде багауддардын ири көтөрүлүшүнүн чыгышы абалды ого бетер татаалдаштырган.
Кызыгы, Нарбон Галлиясында турган Юлий Плацидиандын аскерлери бул жаңжалга кийлигишпөөнү чечип, козголоңчуларды Галлия башкаруучусунун каары менен жалгыз калтырышкан.
Викторин Августодунга чоң күчтөрдү топтоп, узак жана оор курчоону баштаган.
Курчоо толук жети айга созулган.
Чептин ичинде азык-түлүк толугу менен түгөнүп, ачарчылык башталганда гана баш ийбеген шаар кулаган.
Викториндин өчү аёосуз болгон: Августодун толугу менен талап-тонолуп, дээрлик жер менен жексен кылынган.
Шаар ондогон жылдар бою уранды абалында калып, IV кылымда гана кайра жандана алган.
Бул караңгы жеңиштен кийин император Колония Агриппинадагы резиденциясына кайтып келген. Бирок ал өзүнүн өмүрү аз калганын билген эмес.
Анын өлүмү согуш талаасындагы душмандын кылычынан эмес, өзүнүн жеке жосундарынын кесепетинен келген.
Викторинге каршы кутум уюштурулуп, анын түздөн-түз демилгечиси Аттициан аттуу актуарий — армиянын азык-түлүк камсыздоосу үчүн жооптуу чиновник — болгон.
Анын мотиви толугу менен жеке өч алуу болгон: император Аттициандын аялы менен сүйүү мамилесинде болгон.
Рейн легиондорунун арасында башкаруучунун жүрүм-турумуна болгон нааразычылык мурда эле күчөп тургандыктан, Аттициан императорду өлтүрүүгө даяр адамдардын тобун оңой эле өз айланасына топтой алган.
271-жылдын башында, Викторин кезектеги жолу консулдук ыйгарым укуктарды алгандан көп өтпөй, кутумчулар сокку урган.
Император өлтүрүлгөн.
Ошол эле күнү же андан көп өтпөй анын мураскери — Кичүү Викториндин өмүрү да трагедиялуу түрдө аяктаган.
Бирок окуя муну менен аяктаган эмес.
Башкаруучунун өлүмү чечкиндүү Викторияны кайрадан саясий аренанын борборуна алып чыккан.
Өзүнүн эбегейсиз байлыгын колдонуп, ал легиондорду сатып алып, Тетрик Iнин жаңы император болуп шайланышына жетишкен.
Сыягы, дал анын күчтүү таасири астында Тетрик өлтүрүлгөн Викторинди расмий түрдө кудайлаштырып, ага өлгөндөн кийинки жогорку урмат көрсөткөн.
Тарыхчы Требеллий Поллион өзүнүн чыгармаларында Колония Агриппинага жакын жерде ата-баланын жөнөкөй мүрзөсү болгонун жана анын үстүндө:
«Бул жерде эки Викторин — эки тиран — жатат»
деген катаал жазуу турганын көркөм сүрөттөйт.
Азыркы изилдөөчүлөр бул эпитафияны байыркы моралисттин адабий ойдон чыгармасы гана болушу мүмкүн деп эсептешкени менен, ал улуу салгылашууларга, бийик амбицияларга жана тагдыр чечүүчү кумарларга толгон бул башкаруучунун өмүр баянын символикалык жактан мыкты жыйынтыктайт.
Ошентип, Викториндин аты Рим дүйнөсүнүн татаал жана көп кырдуу тарыхына түбөлүккө жазылып калган.
