Биздин замандын III кылымы Рим мамлекетинин тарыхына улуу кризистин, башаламандыктын жана бөлүнүүнүн доору катары кирген. Дал ушул зор тарыхый окуялардын фонунда Галлия империясынын акыркы көз карандысыз башкаруучусу болуу тагдырына жазылган Гай Пий Эсувий Тетриктин драмалуу тагдыры өрчүгөн.
Анын так туулган күнү кылымдардын караңгылыгында жоголуп кеткен. Бирок анын бай жана өтө таасирдүү галлиялык аристократиялык тукумдан чыккандыгы ишенимдүү белгилүү. Анын үй-бүлөлүк аты — Эсувий — байыркы салттарын ыйык туткан эски галлиялык ак сөөктөргө таандык экенин айкын көрсөтүп турган.
Тарыхчылар бул ысымдын келип чыгышы жөнүндө бүгүнкү күнгө чейин талашып келишет. Айрымдары аны Бретань жээгинде жашаган жана Гай Юлий Цезардын жазмаларында эле эскерилген кельттик эсубий уруусунун аты менен байланыштырышат. Башкалары болсо андан күчтүү галлиялык Эзус кудайынын ысмынын жаңырыгын көрүшөт.
Булактарда Тетриктин жогорку сенатордук даражага ээ болгону тууралуу маалыматтар сакталып калган. Сыягы, өтө бай жер ээси болгондуктан, ал Галлия империясынын негиздөөчүсү Постумдун тушунда эле сенаттын курамына киргизилген.
Бирок азыркы изилдөөчүлөр арасында бул боюнча бирдиктүү пикир жок. Белгилүү советтик антика таануучу Е. М. Штаерман бул маалыматтарга шек келтирсе, француз тарыхчысы Ж. Колин алардын чындыгына толук ишенген.
Антикалык автор Аврелий Виктор сунуштаган үчүнчү версия да бар. Ага ылайык, Тетрик сенатордук даражаны кыйла кийин, Рим императору Аврелиандан, өз ыктыяры менен багынып бергендиги үчүн кең пейил сыйлык катары алган.
Анын жогорку бийликке карай жолу күтүүсүз болгон.
271-жылы Галлия императору Викторин кутумчулардын колунан каза болгондо, Тетрик борбордук саясий интригалардан алыс жүрүп, Аквитания провинциясынын президенти — наместниги — кызматын аткарып турган.
Башкаруучунун өлүмү Галлияны анархияга чөктүрүп, эл арасында дүрбөлөңдү жана армияда нааразычылыкты күчөтүү коркунучун жараткан.
Ушундай оор учурда тарыхый сахнага өлтүрүлгөн Викториндин күчтүү жана зор беделге ээ энеси Виктория чыккан. Ал кырдаалды өз колуна алып, бош калган тактыга Тетриктин отуруусун талап кылган.
Изилдөөчүлөр белгилегендей, мындай тандоо абдан таң калычтуу көрүнгөн.
Тетрик катаал легионерлер үчүн таптакыр бөтөн адам болгон. Анын Бурдигаладагы — азыркы Бордодогу — резиденциясы негизги саясий жана аскердик толкундоолор жүрүп жаткан аймактардан коопсуз аралыкта жайгашкан.
Мындан тышкары, анын Аквитания провинциясы Галлия империясына да, Рим империясына да карата узак убакыт катуу нейтралитет сактагандай көрүнөт. Муну аймакта Викториндин же Рим императору Клавдий IIнин урматына арналган жазуулардын таптакыр жоктугу көрсөтүп турат.
Ошол эле учурда дал Аквитаниядан Викториндин аскерлери аёосуз талкалаган Августодундан — азыркы Отёндон — качкан адамдар ишенимдүү башпаанек тапканы белгилүү.
Армия алыскы аристократты өзүнүн өкүмдары катары таанышы үчүн эбегейсиз акча төлөмдөрү талап кылынган.
Мындан тышкары, Тетрик менен Викториянын туугандыгы тууралуу кептер тарай баштаган. Сыягы, бул байланыш өтө алыс болгон же аскерлердин көзүндө анын бийлигин мыйзамдаштыруу үчүн атайын ойлоп табылган.
Рим тарыхчысы Евтропийдин маалыматына ылайык, Тетриктин таажы кийүү аземи түз эле Бурдигалада өткөн.
Немис изилдөөчүсү И. Кёниг бул туруксуз мезгилде кандайдыр бир «кош принципат» болгон болушу мүмкүн деген тайманбас гипотезаны да сунуштаган.
Кандай болгон күндө да, бай жана назик жашоого көнгөн аристократ Тетриктин такка келиши саясий реакциянын символуна айланган. Чексиз катаал «жоокер императорлордон» чарчаган Галлиянын жер ээси ак сөөктөрү кайрадан саясий үстөмдүккө ээ болгон.
Бирок Тетрикке тийген бийликтин жүгү өтө оор болгон.
Ал империя толук кыйроонун босогосунда турган учурда такка келген. Экономика терең төмөндөөгө кабылып, чек аралар варварлардын тынымсыз чабуулдарынан кыйрап, провинцияларда жергиликтүү калктын да, нааразы легиондордун да көтөрүлүштөрү кайра-кайра чыгып турган.
Жаңы императордун бийлигин иш жүзүндө Галлия менен Британия гана тааныган. Испанияда болсо, антикалык «Августтардын тарыхы» жыйнагындагы жаңылыш маалыматтарга карабастан, аны мыйзамдуу башкаруучу деп эсептебей калышкан.
Ошого карабастан Тетриктин администрациясы активдүү иштей баштаган.
Лугдун Галлиясында жана Аквитанияда анын аты жазылган жол мамылары жана жазуулар пайда боло баштаган.
Башкаруусунун экинчи жылына карата ал өзүнүн таасирин Жер Ортолук деңизинин жээгине чейин кеңейте алган.
Бирок эки Германияда жана Белгикада мындай эстеликтердин табылбаганы ал жерде жайгашкан герман легиондору жаңы башкаруучуга каршы көтөрүлүш чыгарганын көрсөтөт.
Британияда болсо анын бийлиги толук таанылган. Муну көптөгөн жазуулар ырастайт.
Тышкы саясатта Тетрик өтө этият болгон.
Ал өзүнүн мамлекетинин чек арасын Галлия менен Британиянын чегинен ары кеңейтүүгө аракет кылган эмес жана стратегиялык демилгени толугу менен Римдин мыйзамдуу императору Аврелианга өткөрүп берген.
Тетриктин сонун мүмкүнчүлүгү болгон: Аврелиан чыгышта Пальмира падышалыгына каршы оор согуш жүргүзүп жатканда, Галлия башкаруучусу Аквитаниянын түштүк-чыгыш бөлүгүн жана Нарбон Галлиясынын батышын оңой эле кайтарып алмак. Бул аймактар Клавдий IIнин тушунда эле кайра Римге өткөн болчу.
Бирок Тетрик күчтүү коңшусун провокациялоодон баш тарткан.
Бурдигаладан чыгып, Тетрик түндүктү көздөй, Галлия империясынын борбору Августа Треверорумга — азыркы Трирге — жөнөгөн.
Жолдо ал Викториндин өлүмүнөн кийинки башаламандыктан пайдаланып, Рейн чек арасын бузуп өтүп, талап-тоноого киришкен герман урууларына каршы ийгиликтүү аскердик кампания жүргүзгөн.
271-жылдын аягында гана император акыры борборго келип жайгашкан.
Бирок тыныгуу көпкө созулган эмес. Кийинки 272-жылдын башында ал кайрадан тынчыбаган герман урууларына каршы аскер алып чыгууга аргасыз болгон.
Бул жортуулду 272-жылдын аягында ийгиликтүү аяктагандан кийин Тетрик Августа Треверорумга кайтып келген. Бул шаар Галлия империясынын акыркы күндөрүнө чейин анын резиденциясы бойдон калган.
273-жылдын 1-январында борбордо Тетрик өзүнүн экинчи консулдук мөөнөтүнүн башталышын салтанаттуу белгилеген.
Ошол эле күнү ал өзүнүн мураскери Тетрик IIни жогорку цезарь даражасына көтөрүп, династиянын мураскерлигин бекемдөөгө аракет кылган.
Саясий жактан кылдат кадамдардын бири маркум Викторинди кудайлаштыруу тууралуу буйрук болгон.
Тетрик менен Викториндин биргелешкен портреттери түшүрүлгөн тыйындар аркылуу жаңы башкаруучу өзүнүн бийлигинин мыйзамдуулугун жана мурунку императордун саясий багытына берилгендигин көрсөтүүгө умтулган.
Бирок Галлиянын үстүндөгү кара булуттар барган сайын коюулана берген.
Тетриктин башкаруусунун акырында Белгика провинциясынын наместниги Фаустиндин өтө коркунучтуу көтөрүлүшү башталган.
Абалды Августа Треверорумдун өзү козголоңчуну ачык колдоосу ого бетер оорлоткон.
Император уулу менен бирге өзүнүн борборун шашылыш таштап кетүүгө аргасыз болгон.
Аскердик козголоңдордун, варварлардын токтобогон баскынчылыктарынын жана провинциялардагы көтөрүлүштөрдүн ортосунда кысылган Тетрик өтө айласыз кадамга барган.
Антикалык тарыхчылардын дээрлик баарынын айтымында, ал Рим императору Аврелианга жашыруун кайрылып, Галлияны өз көзөмөлүнө алып, аны куткарууну өтүнгөн.
Жазуучу Требеллий Поллион Тетрик өзүнүн катында Вергилийдин драмалуу саптарын келтиргенин айтат:
«Жеңилбес, мени бул кырсыктардан куткар».
Белгилей кетчү нерсе, сүйлөшүүлөр үчүн шарттар буга чейин эле даярдалып келген.
Рим императору Клавдий IIнин тушунда эле сенаторлор Тетрик үчүн арачылык кылып, тынчтык келишимин түзүүгө аракет кылышкан. Бирок Клавдийдин күтүүсүз өлүмү бул пландарды бузган.
Эми Рим тактысында Рим империясынын биримдигин калыбына келтирүү идеясына берилген жана жакында эле чыгыш провинцияларын кайра бириктирген күчтүү Аврелиан турган.
Эки башкаруучунун ортосунда жашыруун кат алышуу башталып, акыры жеке жолугушуу менен аяктаган.
Ал жолугушууда Тетрик өзүнүн өмүрү жана үй-бүлөлүк мүлкү толук сакталарына кепилдик алуу шарты менен Римге толук ант берүүгө даяр экенин билдирген.
Окуянын чечүүчү учуру өтө тез келген.
274-жылдын 1-январында Тетрик уулу менен бирге үчүнчү консулдук мөөнөтүн баштап, армиясы менен түштүккө — Рим легиондорун көздөй жөнөгөн.
Ошол эле жылдын февраль же март айында Дурокаталаун деген жерде — азыркы Шалон-ан-Шампань аймагында — эки армия бетме-бет келген.
Окуялардын классикалык версиясына ылайык, Тетрик өзүнүн аскерлерин согуштук тартипке сырткы көрүнүш үчүн гана тизип, салгылашуунун башында эле Аврелиандын лагерине өтүп кеткен.
Кол башчысынан ажыраган Галлия легиондору тез арада талкаланып, чачырап, толук жеңилүүгө учураган.
Ошол күнү Галлия империясы биротоло өз жашоосун токтоткон.
Аврелиан өз сөзүнө турган: ал Тетрикке да, анын уулуна да өмүр берген.
274-жылдын жазында Рим империясынын кайра бириктирилишин белгилеген зор салтанаттуу триумф учурунда эки Тетрик тең жеңүүчүнүн арабасынын алдында басынтуу менен алып өтүлгөн.
Бирок бул маскаралоодон кийин мурдагы монархтын тагдыры күтүүсүз өзгөргөн.
Аврелиан аны Лукания провинциясынын корректору — жогорку наместниги — кызматына дайындаган. Айрым булактарда болсо ал бүтүндөй Италиянын корректору болгон деп айтылат.
Римге аймактардагы тартипти калыбына келтирүү үчүн тажрыйбалуу администратор керек болгон.
Тетрик Италияда дагы көптөгөн жылдарды тынч жашап, өтө карыган курагында дүйнөдөн кайткан.
