Келечектеги Пруссия падышасы Фридрих II Улуу 1712-жылдын 24-январында Берлиндеги сарайда жарык дүйнөгө келди. Ал Гогензоллерндердин көп балалуу падышалык үй-бүлөсүндө үчүнчү болуп төрөлгөнү менен, эр жеткенде улуу уул болуп калды. Атасы катаал да ишмер «аскер-падыша» Фридрих Вильгельм I, энеси Англия падышасы Георг Iдин кызы, билимдүү София Доротея Ганноверлик болчу. Аскер тартибин, жөнөкөйлүктү баалаган ата менен назик маданиятты сүйгөн эненин карама-каршы көз караштары жаш төрөнүн жан дүйнөсүндө терең ички конфликттин уруктарын септи.
Фридрих кичинесинен эле өнөр-жайга жана философияга өзгөчө алкымы бар экенин көрсөттү, бул атасынын милитаристтик үмүттөрүнө каршы келчү. Атасы аны чыныгы жоокер кылып тарбиялагысы келсе, мураскер төрө музыкадан, адабияттан жана гувернант-качкын мадемуазель де Рокуль үйрөткөн француз маданиятынан сооронуч табар эле. Фридрих Вильгельм «аялзатча» деп атаган бул кызыгуу атанын каарын туудуруп, төрө көп жолу кордукка жана зомбулукка кабылды. Мына ошол оор кездерде Фридрихке чыныгы жакын адам өмүр бою ынак таарыныссыз калган улуу эжеси Вильгельмина болду.
Атасы тыюу салганы менен, жаш төрө мугалими Жак Духандын жардамы менен жашыруун түрдө 3000ден ашык томдон турган чоң китепкана жыйнады; анда классикалык поэзия, философия жана тарых эмгектери бар эле.
Ата менен баланын тиреши чегине жетти: 18 жаштагы Фридрих атасынын деспоттугун көтөрө албай, Англияга качууга бел байлады. Бул планды ал жакын досу жана, балким, сүйгөнү болгон лейтенант Ганс Герман фон Катте менен бирге түзгөн. 1730-жылдын августунда аракет көрүлгөнү менен, качуу ийгиликсиз аяктады. Төрө менен Катте кармалып, Кюстрин чебине камалды. Ачууга алдырган падыша-ата аларды дезертирлик жана мамлекеттик чыккынчылык үчүн айыптап, экөөнү тең өлүм жазасына тартууну көздөдү.
Кронпринцке тактан баш тартуу шарты менен кечирим сунушталды, бирок ал макул болгон жок. Европалык сарайлардын жана өз сотунун басымы астында Фридрих Вильгельм I уулун кечирүүгө аргасыз болду, бирок Каттенин тагдыры оор чыкты: 1730-жылдын 6-ноябрында Фридрих досунун өлүм жазасын көзү менен көрүүгө мажбур болду. Бул окуя жаш төрөнүн жан дүйнөсүндө терең жара ачып, аны түбөлүккө өзгөрттү.
Кюстриндеги эки жылдык сүргүндөн кийин, ал жерде мамлекеттик башкарууну үйрөнгөн Фридрих 1732-жылы толук кечирим алып, армияга кайрадан кайтарылды.
Эркиндиктин да баасы бар эле: 1733-жылы Фридрих Брауншвейглик Елизавета Кристинага Австрия Габсбургдарына протестант тууган болгон айымга — үйлөнүүгө мажбур болду. Саясий жактан пайдалуу бул нике баласыз жана сүйүүсүз калды. Фридрих жубайына эч качан жылуу сезимдерди багыттаган эмес, такка отурганда экөө таптакыр бөлүп жашай башташты.
Үй-бүлө кургандан кийин Фридрих Вильгельм I уулуна Райнсберг сепилин белек кылып, төрө ал жерде жүрөгүнө жакын иштерине толук бериле алды. Райнсбергде ал музыканттарды, ойчулдарды жана интеллигенттерди тегеректеп, искусство жана аскер иши тууралуу талкууларды жүргүздү. Кийин бул мөөнөттү ал өз өмүрүндөгү эң бактылуу кез деп атаган. Дал ушул жерде, 1739-жылы, Фридрих Макиавеллинин «Падышасына» каршы цинизмди четке каккан «Анти-Макиавелли» аттуу атактуу трактатын жазды.
1740-жылдын 31-майында атасы көз жумгандан кийин, 28 жаштагы Фридрих прусс тактысына отурду. Ал мураска жалаң таажыны гана эмес, күчтүү армияны жана толгон казынаны да алды. Анын алгачкы кадамдары жаңы доордун башталышын жар салды: ал Пруссияга алдыңкы ойчулдар Христианс Вольфту жана Вольтерди чакырып, мамлекеттик түзүлүштү Агартуу доорунун принциптерине ылайык кайра калыптоого умтулуусу менен «философ-падыша» деген атка конду бул аны «аскер-падышага» карама-каршы көрсөттү.
Фридрих II алысты көргөн, агартууга ышкынган өкүмдар экенин көрсөттү: ал цензураны жойуп, «берлиндик гезитчилерге чексиз ак сөз эркиндиги берилүүгө тийиш» деп жарыялады. Ал илим менен искусствону колдоп, 1742-жылы Падышалык операны жана 1744-жылы Берлин Илимдер академиясын негиздеп, Леонард Эйлер сыяктуу улуу даанышмандарды чакырды.
«Архитектор-падыша» катары ал долбоорлорду түзүүгө өзү катышкан; алардын ичинен жүрөгүнө эң жакыны Потсдамдагы жайкы резиденциясы бейрасмий «прусс Версалы» аталган Сан-Суси сарайы болду.
Фридрих ошондой эле таланттуу музыкант эле: флейтада ойночо жана өзү да чыгармаларды жазган айрымдары бүгүн да аткарылат. 1747-жылы ал Потсдамга Иоганн Себастьян Бахты чакырып, натыйжада «Музыкалык тартуулоо» деген улуу цикл жаралган.
Такка отурганы менен, Фридрих Берлинди кордук жылдарын эске салган шаарды түбөлүк таштап, жашоосунун борборун Потсдамга көчүрдү.
Такка чыккандан тартып Фридрих Улуу «суверен бул мамлекеттин биринчи кулу» деген өз принциптерине таянып, кеңири реформаларды баштады. Бул идеал атасынын абсолюттулизмине кескин карама-каршы туруп, Пруссияны артта калган өлкөдөн Европанын алдыңкы державаларынын бири кылып өзгөртүүнүн каркасын түздү.
Эң алгачкы жана маанилүү кадамдардын бири 1740-жылдын 3-июлунда кыйноонун жоюлушу. Улуу канцлер Самуэль фон Кокцеи менен бирге Фридрих сот системасын түп-тамыры менен реформалады: ак сөөккө өзүнчө соттор жоюлду, сот өндүрүшү борборлоштурулду, аткаруу бийлиги сот бийлигинен бөлүндү ал доор үчүн бул чыныгы революция болчу. 1749-жылы «Corpus juris Fridericianum» аттуу жаңы мыйзам жыйнагы кабыл алынып, кийин 1781-жылы «Жалпы жарандык укукту» түзүү иши башталып, укуктук теңдиктин пайдубалы салынды.
Экономиканы бекемдөө үчүн Фридрих улуттук өнөр жайды жогору тарифтер менен коргоп, ички сооданы өнүктүрдү. 1750-жылы ал бардык тыйын куюучу монеталардын башына Иоганн-Филипп Грауманнды коюп, прусс талерин туруктуу кылган жана аны Түндүк Германияда стандарт кылган акча реформасын жүргүздүрдү. Жети жылдык согуш каржы системасын солгуткан менен, 1763-жылкы «Монета указына» ылайык кайрадан туруктуулук орноду. Фридрих буудайдын баасын да көзөмөлдөп, ачарчылык жылдары элди коргоо үчүн мамлекеттик кампаларды түздү. Ал Эмден соода компаниясын негиздеп, камсыздандыруу жана кредит банктарын уюштуруп, экономкага агартылган меркантилизм элементтерин киргизди. Өлкөдөгү чополорду кургатууну өзү көзөмөлдөп, жыйынтыгында 1200дөй жаңы кыштак пайда болуп, азык-түлүк коопсуздугу артты; ошондуктан аны «Картөшкө падышасы» деп да атап калышкан.
Өз доору үчүн болуп көрбөгөндөй диний толеранттуулугу менен да белгилүү болгон Фридрих скептик катары «бардык диндер бирдей жана жакшы, эгер аларды тутунгандар ак ниет адамдар болсо» деп айтчу. 1747-жылы ал Берлинде ыйык Ядвига католик соборунун пайдубал ташын койгон бул протестант Пруссия үчүн элестетилгис көрүнүш эле. Ал иезуиттерди да, гугенотторду да кабыл алып, адистерди алардын ишенимине карабай өлкөгө тарткан; бул согуштардан кийинки калкты бат калыбына келтирүүгө көмөкчү болду. Анын реалдуу толеранттуулугу иудаизмге да жайылды, бирок христиан соодагерлер менен атаандаштыкка кам санап, жөөт калкынын санын ченемдүү көзөмөлдөп турган.
Фридрих Улуунун башкаруусу Пруссия аймагын тездик менен кеңейтүү менен коштолуп, акыры өлкө жеринин көлөмү эки эсеге өстү. Падыша аскердик кампанияларды өзү жетектеп, улуу стратег катары даңкка жетти.
Такка отурган соң эле, 1740-жылдын декабрында, Фридрих император Карл VIнын өлүмү жана Австриянын алсырашын пайдаланып, бай жана өнөр жайлуу Силезияга басып кирди. Бул Австрия мурасына болгон согушту баштады. Мольвице жанындагы алгачкы жеңиш фельдмаршал Швериндин чеберчилиги менен колго кирди. Андан кийинки 1742-жылдын 11-июнундагы Бреслав тынчтыгы Пруссияга бүт Силезияны жана Глац графтыгын бекитип берди.
Бирок Австриянын ийгиликтери Фридрихди согушка кайра кирүүгө мажбур кылды. Шотузиц, Гогенфридберг жана Соор жанындагы жеңиштерден кийин, ал акыры ийгилигин бекемдеди. 1745-жылдын 25-декабрындагы Дрезден тынчтыгында Австрия Пруссиянын Силезияга болгон бардык укуктарын тааныды. Бул багынтма Пруссиянын күчүн кескин арттырып, аны улуу европалык держава статусуна көтөрдү.
Австрия мурасы үчүн согуштан кийинки он жылдык тынчтыкты Фридрих сөзсүз боло турган жаңы жаңжалга даярдыкка арнады: ал Силезияны бекемдеп, армияны кеңейтип, каржыны кайра түздү. 1756-жылы ал Улуу Британия менен союз түзүп, бул «Дипломатиялык революцияны» мурдакы кандарлы душмандар Австрия менен Франциянын, ошондой эле Россиянын биримдигин шарттады.
1756-жылдын 29-августунда Фридрих алдын ала сокку урам деп Саксонияга кирип, Жети жылдык согушту баштады. Саксониянын тез алынганына карабастан, анын бул аракети эл аралык айыптоого дуушар болду. Лобозиц жанындагы салгылаш биринчи, бирок чечүүчү эмес жеңиш болду. 1757-жылы ал Колин жанында ири жеңилүүгө учураганы менен, андан соң франко-австриялык армияга каршы Россбахта, ал эми австриялыктарга каршы Лейтенде жаркын жеңиштерге жетип, дүйнөлүк даңкка ээ болду.
Бирок андан аркы жүрүш Пруссия үчүн кыйроолуу болду. 1759-жылга карата Австрия, Россия, Франция, Швеция жана Ыйык Рим империясы үстөм артыкчылыкка жетти. 1759-жылдын 12-августундагы Кунерсдорф салгылашында Фридрих армиясынын дээрлик жарымын жоготуп, катуу жеңилди. Берлин орус жана австрия аскерлеринин колуна түшүп, талап-тонолду. Абал үмүтсүз көрүнүп, Фридрих өзүн өлтүрүү жөнүндө да ойлонгон. Бирок 1762-жылдын январында Россия императрицасы Елизавета Петровнанын күтүлбөгөн өлүмү «Бранденбург үйүнүн кереметине» айланды: анын мураскери, пруссиячыл Пётр III дароо согуш аракеттерин токтотуп, басып алынган аймактарды Пруссияга кайтарып, тынчтыкка келди. Бул Швецияны да согуштан чыгууга мажбур кылып, Фридрихге Австрия менен теңтайлаша күрөшүүгө шарт түздү.
1763-жылкы Губертусбург тынчтыгы согушту аяктап, согуш алдындагы чек араларды калыбына келтирди. Пруссия Силезияны сактап калган менен, өлкө чарчап-чаалыккан, калк жана армия оор жоготууга учураган, каржы инфляциядан жабыркаган болчу.
Фридрихдин өлкө ичин бириктирүү кыялын ишке ашырууга шарт түзгөн эң маанилүү дипломатиялык ийгиликтеринин бири 1772-жылкы Польшанын биринчи бөлүштүрүлүшү. Польша аймактарын аннексиялоо тууралуу ойду Фридрих көптөн көтөрүп, Польшаны «жалбырагын жалбырагынан жеген артишок» деп атап жүрчү. Ал өлкөнүн экономикасын атайлап алсыраткан, инфляцияны козуткан жана католиктер менен протестанттардын диний тирешин пайдаланып, ички иштерине кийлигишкен.
Орус–түрк согушунан кийин күчтөрдүн тең салмактуулугун сактоо үчүн Фридрих, анын агасы Генрих, ошондой эле Россия менен Австриянын өкүлдөрү Речь Посполитаны бөлүштүрүү жөнүндө макулдашышты. Фридрих Батыш Пруссияны алып, акыры Чыгыш Пруссия менен Бранденбург ортосун бириктирди. Анын үлүшү кагаз жүзүндө эң кичине көрүнгөнү менен, стратегиялык жактан абдан маанилүү эле: Висла дарыясынын тамагын көзөмөлдөп, деңизге толук кандуу чыгуу мүмкүнчүлүгүн берди. Мария Терезия ынанбай туруп макул болгонун көрүп, Фридрих шылдың аралаш: «Ал ыйлайт, бирок кабыл алат» деп айткан.
Бөлүштүрүүдөн кийин Фридрих кошулган жерлерде германизация саясатын жүргүзө баштады, поляк калкын «жабайыраак» деп эсептечү.
Өмүрүнүн соңуна жакындап, согуштардан чарчаган Фридрих Улуу Пруссия кызыкчылыктарын кайрадан коргоого мажбур болду. 1778-жылы Австрия императу Иосиф II айрым аймактарын Баварияга алмаштырууга далалаттан кийин Бавария мурасы үчүн согуш тутанды. Австриянын күчөшүн дайыма кооп көргөн Фридрих буга жол бере алган жок.
Бул маалга карата Европанын саясий пейзажи түп-тамырынан өзгөргөн: Жети жылдык согушта Пруссиянын душмандары болгон Россия менен Саксония анын союздашы болуп чыга келишти. Австриянын кадимки өнөктөшү Франция Түндүк Америкадагы революционерлерди колдоо менен алек болуп, жаңы европалык согушка аралашкысы келбеди. Фридрих мунун баарын кынтыксыз пайдаланып, Иосиф IIни эл аралык обочолонууга калтырды.
Замандаштары «картөшкө согушу» деп атаган бул жаңжал армиялардын чабыштан көрө манёврга жана азык-түлүк чогултууга көбүрөөк убакыт короткону үчүн бат эле тыгынга кептелди. Иосифтин энеси Мария Терезия Пруссия менен жаңы согушту каалабаган, ошондуктан Фридрих менен жашыруун тынчтык сүйлөшүүлөрүн баштады. Көп өтпөй Россия императрицасы Екатерина II Пруссия тарабында чыгарын кыйытты бул Иосиф IIни Баварияга болгон дооматтарынан баш тартууга мажбур кылды.
1784-жылы Иосиф II жаңы аракет көргөндө, согушту каалабаган Фридрих Фюрстенбундду — «Княздардын союзун» түзүп, Австрия гегемониясына каршы көптөгөн герман мамлекетерин бириктирди. Бул союз жана Майнц архиепискобы сыяктуу таасирдүү фигуралардын колдоосу Пруссиянын Германиядагы абалын бекемдеди. Натыйжада Тешен конгресси чакырылып, Австрия Бавариядан баш тартып, ордуна майда аймактарды алды. Ошентип, улгайган курагында да Фридрих кезектеги ири дипломатиялык жеңишине жетти.
Жылдар өткөн сайын Фридрих барган сайын жалгызсырап калды. Сан-Сусидеги ишенимдүү досторунун көбү бул дүйнөдөн кетти, жаңыларын дээрлик тапкан жок. Ал жупуну жашап, тынымсыз иштей берди: таң атпай туруп, горчица менен калемпир кошулган кофе ичет да, көнгөн өжөрдүгү менен мамлекеттик иштерге баш койчу.
Токтоо мүнөзүнө карабастан, Фридрих прусс элинин арасында абдан популярдуу болуп, аны сүйүү менен Der Alte Fritz — «Кары Фриц» деп аташчу. Ал атак-даңкты көздөбөй, өзүнүн сүйүктүү тазы иттеринин жандап жүрүшүн жактырган; аларды тамаша-чын аралаш «маркиз де Помпадурлар» деп коёр эле.
1786-жылдын 17-августунда 74 жаш курагында Фридрих Улуу Сан-Сусидеги кабинетинде отурган ордунда жарык дүйнө менен кош айтышты. Анын акыркы осуяты — жүзүм террасасындагы склепте сүйүктүү иттеринин жанында коюлуш болчу, бирок анын мураскери-агасы Фридрих Вильгельм II бул каалоону аткарбай, аны Потсдам гарнизон чиркөөсүндө атасынын жанына жашырды.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Фридрихдин табытын талкаланбай сактоо үчүн жашырып, кийин Гогензоллерн сепилине көчүрүштү. Бирок 1991-жылдын 17-августунда, өлгөнүнө 205 жыл толгон күнү, падышанын осуяты акыры аткарылды: Сан-Сусиде урмат каралы менен коюлган табыт кеч кирери менен эч ашыкча салтанатсыз эле жүзүм террасасындагы склепке жерге берилди.
Бүгүнкүгө дейре анын көрүнө картөшкө коюп кетүү салты бар бул Пруссияда бул өсүмдүктү негизги азыкка айланткан адамга болгон урматтын белгиси. «Кары Фрицтин» мурасы тарыхта жашап, Пруссияны өзгөрткөн, Европанын тарыхына терең из калтырган ойчул монарх, полководец жана мамлекеттик ишмер жөнүндө баам салдырат.
