Флавий Феодосий, болжол менен 346-жылы Испаниядагы Кавка (азыркы Кока) шаарында төрөлгөн, тектүү үй-бүлөдөн чыккан адам эле. Ал атактуу кол башчы Феодосий Карындың (Улуу Феодосий) жана Ферманциянын уулу болгон, ал эми анын теги уламыш боюнча император Траянга чейин барып такалат. Атасы атчан аскерлердин башчысы болуп чоң урмат-сыйга ээ болгон, бирок 375-жылы чыккынчылыкта айыпталып, казаланган.
Келерки император өзүнүн аскердик карьерасын атасынын кол алдында баштап, Британияда пикттер менен скоттордун көтөрүлүшүн басуу экспедициясына катышкан. 374-жылы ал Дунайга жакын Мёзия провинциясында аскерлерге командачылык кылып, сарматтар менен ийгиликтүү салгылашкан. Тарыхчы Зосиманын айтымында, дал ушул жеңиштер кийин ага императордук регалияларды алып келген.
Атасынын казасынан кийин Феодосий, тарыхчылардын пикиринде, бир аз убакыт көлөкөдө калууга мажбур болгон, бирок көп узабай, 376-жылы эле Балкандагы Иллирик провинциясында аскер башчысы болуп дайындалган. Үч жылдан соң император Грациан анын аскердик талантына таасирленип, Феодосийди такка чакырган.
378-жылы Рим империясы өз тарыхындагы эң коркунучтуу жеңилүүлөрдүн бирин башынан кечирген. Адрианопол жанындагы салгылашта готтор рим армиясын талкалап, император Валентти өлтүрүшкөн. Империя абдан оор абалга кептелип, 379-жылдын 19-январында Грациан Сирмийде Феодосийди Рим империясынын чыгыш бөлүгүнүн императору деп жарыялап, мамлекетти куткаруу милдетин ага жүктөгөн.
Феодосий Сирмийге жакын жерде готторду жеңүү менен ишке киришти, бирок толук аскерий жеңишке жетүү мүмкүн эместигин түшүнүп, дипломатияга басым жасаган. Ал армиясына көп сандаган варвар-готторду кабыл алып, 381-жылы жолбашчы Атанарих менен союз түзгөн. Акыркысы Константинополдо каза болгондо, Феодосий ага салтанаттуу коштоону өткөрүп, варварлардын колдоосуна ээ болгон. Акыр аягында, 382-жылдын 3-октябрында, ал тынчтык келишимине жетишип, ага ылайык готтор федераттар катары Төмөнкү Мёзия менен Фракияга отурукташуу укугун алышкан; бул кандуу согуштун аякташын билдирген.
383–387-жылдары Феодосий өз абалын бекемдеген. Чыгышта анын кол башчысы Рихомер сарациндерді талкалаган. 387-жылы Феодосий Персия менен Арменияны бөлүштүрүү тууралуу келишим түзүп, көптөн берки тирешүүнүн булагын жойгон.
Бул маалда Батышта бүлгүн чыккан. 383-жылы узурпатор Магн Максим император Грацианды өлтүрүп, анын иниси Валентиниан Феодосийдин коругуна качкан. Союзду бекемдеш үчүн Феодосий Валентиниандын карындашы Галлага үйлөнгөн. 388-жылы Феодосий армиясын Максимге каршы бастырган. Бир катар салгылаштардан кийин узурпатор Аквилеяда кармалып, казаланган, ал эми Феодосий мыйзамдуу бийликти калыбына келтирген.
Максим үстүнөн жеңиштен кийин Феодосий үч жылдан ашуун убакыт Италияда калган. Бул мезгил Медиоландын епискобу Амвросий менен анын тыгыз мамилеси менен белгилүү; Амвросий императорго чоң руханий таасир тийгизген. 390-жылы Фессалоникада көтөрүлүш чыгып, Феодосий анын жооп кайтаруусу катары кандуу жазалоону буйруган: 7 миңден 15 миңге чейин шаар тургуну кырылган. Епископ Амвросий бул ишке катуу нааразы болуп, императорду чиркөөгө киргизбей, эл алдында тобо кылууну талап кылган; көптөрдү таң калтыргандай, Феодосий бул талапты аткарган.
392-жылы Батышта дагы бир жолу көтөрүлүш тутанып: башкы кол башчы Арбогаст Валентинианды өлтүрүп, өзүнүн адамын Евгенийди такка отургузган. Феодосий узурпаторду таануудан баш тартып, 394-жылы жортуулга чыккан. Фригид дарыясынын боюндагы салгылашта, алгачкы жоготууларга карабай, ал чечүүчү жеңишке жетип, Евгенийди казалап, Арбогасты өзүнө кол салууга мажбур кылган.
Жеңиштен кийин Феодосий бүткүл Рим империясынын фактикалык башкаруучусуна айланган. Ал кичүү уулу Гонорийди император деп жарыялап, Константинополго кайтууну ниеттенген, бирок 395-жылдын 17-январында шишиктен (водянка) каза болгон. Өлөрүнүн алдында ал империяны уулдарынын ортосунда акыркы бөлүштүрүүнү ишке ашырып, улуусу Аркадийге Чыгыш бөлүгүн (кийинки Византия), кичүүсү Гонорийге Батыш бөлүгүн ыйгарган. Ошентип, ал мурда убактылуу мүнөздө болгон бөлүнүүнү түбөлүк бекемдеп койгон.
Феодосий тарыхта христианчылыкты бекемдөөгө чечүүчү роль ойногон император катары калган. Анын диний саясаты 380-жылы чыгарган эдикттен башталып, анда никеялык христианчылык жалгыз туура окуу катары жарыяланган. Арианчылык жана башка агымдар бидъат деп табылып, куугунтукка алынган. 381-жылдын май айында ал Константинополдо Экинчи Бүткүл дүйнөлүк Жыйындын чогулушун уюштуруп, анда Никей Ишеним Символунун догмалары бекемделген.
Мурдагы изилдөөчүлөр Феодосийге бутпарасчылыкты катуу тамыры менен жок кылуу чараларын жүктөп келишсе, азыркы тарыхчылар анын саясатын бир аз жумшагыраак баалашат. Бир жагынан, ал бутпарастардын курмандык-чалгандарын жана бал ачтырууларын тыюу салып, 391-жылы кудайларга табынуу үчүн ири айыптарды белгилеп, эски культтарга катуу сокку урган эдикт чыгарган. Экинчи жагынан, ал бутпарастар менен иудейлерден динден кайтууну талап кылган эмес жана бутпарастарды жогорку кызматтарга да дайындаган. Мисалы, 391-жылы ал эки бутпарасты консул кылып дайындаган.
Ошентсе да, анын бийлиги христиан фанатиктеринин зомбулук актылары менен коштолгон учурлар да болду. 391-жылы Александрияда бутпарастар менен христиандар кагылышкандан кийин, улуу Серапеум ибадатканасы кыйратылган. Феодосий Олимп оюндарына тыюу салган эмес, бирок акыркы катталган оюндар 393-жылы өткөн; алардын токтотулушу императордун түз буйругу эмес, эски салттардын упайга кетиши менен көбүрөөк байланыштуу деп эсептелет. Азыркы археологиялык изилдөөлөр да бутпарасчылыктын акырындап жана салыштырмалуу тынч өчкөнүн көрсөтөт.
Замандаштар Феодосийди бойлуу, сымбаттуу, момун жана кайрымдуу адам катары сүрөттөшкөн. Ал сүйлөшүүгө жакын, жөнөкөй элди жакшы көргөн жана окумуштууларга суктанган. Билими орточо болгону менен, курч акылга ээ болуп, тарыхка кызыккан.
Бирок христиан эмес тарыхчылар, мисалы Зосима, аны ашыкча даңк-салтанатты жана ысырапкордукту жактырганы, ошондой эле мамлекеттик кызматтарды сатып жибергени үчүн сындашат.
Феодосий Улуу тарыхта өчпөс из калтырган. Ал Рим империясынын биримдигин калыбына келтирген, бирок өзү эле аны түбөлүккө бөлүп, кийинки миң жылдыкка Чыгыш Рим империясынын (Византиянын) жашоосу үчүн негиз салган. Анын диний саясаты христианчылыкты Рим империясында үстөм динге айлантууда чечүүчү роль ойноого жетишип, империянын маданий жана социалдык кескин өңүн түбөлүк өзгөрткөн.
