Чыңгызхан бийлик кылып турган учурда эле Батышка жортуул жасоо идеясын көтөрүп чыккан. Ал максат менен Сүбөдэй жана Жэбэ баштаган монгол аскерлери батыш жерлерине чалгындоо жортуулдарын уюштурушкан. Бирок Чыңгызхан бул планын ишке ашырууга жетишпей, 1227-жылы көз жумган. Анын керээзине ылайык, бул ишти анын урпактары улантышы керек болчу. 1229-жылы биринчи аялынан төрөлгөн үчүнчү уулу Өгэдэй Улуу хан болуп шайланып, бүтүндөй Монгол империясынын башына келген.
Чыңгызхан көзү тирүүсүндө империясын төрт уулунун ар бирине улус кылып бөлүп берген. Батышка жортуул жасоо иши улуусу Жучи тарабынан аткарылышы керек болчу, бирок Жучи атасынан мурда каза болуп калгандыктан, анын улусу Жучинын уулу Батуга башкаруусуна өтөт.
Өгэдэй 1235-жылы курултай өткөрүп, «Батыш жортуулунун» башталганын жарыялайт. Бардык улустар бул жортуулга аскер берүү милдетин алышат. Курултайда жортуулдун башкы кол башчысы Бату хан болору чечилет, ал эми жортуул маалында алынган бардык аймактар Жучу улусунун карамагына өтөт. Бардык улустардан чогулган аскердин саны 100–140 миңге жетип, жортуулга төмөндөгүдөй Чыңгызиддер катышкан: Жучунун уулдары Орда-Эжен, Шибан, Тангкут жана Берке; Чагатайдын уулу Байдар жана небереси Бури; Өгэдэйдин уулдары Гүйүк менен Кадан; Толуйдун уулдары Мөңкө менен Бүчэк; Чыңгызханын уулу Күлхан жана анын агасынын небереси Аргасун. Ошентип, күздүн этегинде бул зор кол Батышка бет алат.
Биринчилерден болуп монголдордун күчүн Волга боюндагы мусулмандар мамлекети — Идел булагы сезет. Булгарлар шаарларын бекемдеп, токойлорго тузактар коюп коргонууга аракет кылышкан, бирок андан майнап чыкпайт. Монголдор булгар аскерлерин кыска убакытта талкалап, 1237-жылдын жазында бүтүндөй мамлекетти кыйратып салышат. Булгар сыяктуу ири шаарлар жер менен жексен болот.
Андан соң монголдор түштүк орус талааларына бет алып, ал жерде кыпчактар менен аландарды толук талкалашат. Көпчүлүк кыпчактар Венгрияга качып кетишсе, аландар же кырыла же монголдорго кошулуп кетишет. 1237-жылдын күзүнө карата монголдор талааларды толук көзөмөлгө алышып, Түндүк-Чыгыш Русьту көздөй жол тартышат.
Алар Рязань княздыгынын чегине жетип, Бату хан башында тынчтык сунуштап, ондон бир мүлк берүүнү талап кылган элчилерди жөнөтөт. Бирок князь Юрий Ингваревич бул сунуштан баш тартып, өз уулу Фёдор башында элчилик жиберет. Бату алгач достук менен кабыл алганы менен, Фёдор анын сунушун — аялын ханга берүү талабын четке какканы үчүн ачууланып, элчиликти толугу менен кыргын кылат. Бул окуя толук жортуулга шылтоо болот.
1237-жылдын 16-декабрында Рязань шаарына жетип, беш күндүк курчоодон кийин штурм менен алынып, шаардын тургундары кыргынга учурайт. Князь өлтүрүлөт, ал эми шаар талкаланып, өрттөлөт.
Рязандын артынан монголдор Коломнага жакын жерден Владимир, Новгород жана Рязань бириккен кошууну менен бет келишет. Кармаш катуу жүрүп, Чыңгызханын уулу Күлхан каза болот. Ошентсе да монголдор жеңишке жетип, Коломна кыйрайт.
Андан кийин монголдор Владимир княздыгына бет алып, 1238-жылдын 4-февралында борбору Владимирге жетип, үч күндүк курчоодон соң шаарды басып алышат. Шаар толугу менен өрттөлүп, талап-тоноого кабыл болот. Князь Юрий Всеволодович Сить дарыясынын боюнда аскер чогултуп жатса, аны Бурундай башында турган аскерлер тосуп чыгып, 4-мартта анын кошуунун толугу менен талкалайт. Княздын башы Бату ханга жеткирилет.
Ошол маалда Бату Торжок шаарын курчап жаткан. Бирок монгол аскерлери жазында баткак, суу көп аймактарда кыймылдай албай каларын эске алып, Новгород тарапка терең кирбей кайтып кетишет.
Бату өзүнүн аскерлерин эс алууга жана жоготууларды калыбына келтирүүгө талааларга алып барат. Жолдо алар Козельск шаарын курчоого алышат. Шаар жети жума каршылык көрсөтүп, көптөгөн монголдор өлөт. Ошентсе да шаар алынат, калкы кыргынга учурайт. Батый бул шаардын туруктуулугуна таасирленип, аны “ачуу шаар” деп атап коёт.
1238-жылдын жайынан тарта монголдор талааларда аландар менен калган кыпчактарга каршы күрөш жүргүзөт. Бату Мөңкө жана Гүйүк башында турган жоокерлерди Кавказга жиберет. 1239-жылдын кышында негизги аскер күчтөрү кайрадан түштүк орус княздыктарына бет алат.
1239-жылдын декабрында Переяславль толук кыйратылат. Артынан Чернигов княздыгы да талкаланып, борбору Чернигов шаарын монголдор тоноп, өрттөп кетишет.
1240-жылдын жазында Кавказдан кайтып келген Мөңкө кайрадан Батыйга кошулуп, чогуу Киевге бет алышат. Шаардын кооздугуна суктанган Мөңкө киевдиктерге багынууну сунуш кылат, бирок алар баш тартышат.
Киевдин осадасы эки айга созулат. 30дан ашуун катапульта менен дубалдар талкаланып, андан соң штурм башталат. Кан төгүүчү урам салгылашуулары жүрүп, шаар алынат. Тургундардын көбү өлтүрүлөт же туткунга алынат. Шаар толук талкаланып, ээн калган. Кийинчерээк келген саякатчылар Киевдин ээн-эссиз калганын жазышкан.
Киев алынгандан кийин, Улуу хан Өгэдэй оорукчан болуп жатканы тууралуу кабар келет. Ал Мөңкө менен Гүйүктү Монголияга кайтып келүүгө буйрук берет. Алар өз түмөндөрү менен Русьту таштап кетишет.
Бату болсо жортуулун улантып, Галицко-Волынь княздыгына чабуул коёт. Калаалар дээрлик эч каршылык көрсөтпөй багынышат. Аскерлерге эс алууга шарт түзүлөт. Бату, Сүбөдэй жана башка чингизиддер кийинки этапты — “акыркы деңизге” жетүү планын даярдай башташат.
Монгол жортуулу Русь үчүн өтө оор кесепеттерди жаратат. Көптөгөн шаарлар, маданий жана соода борборлору талкаланып, тургундар кыргынга учурап, кол өнөрчүлүк жана искусство артка кетет.
Эң негизги жана узак мөөнөттүү жыйынтык — Русь толук бойдон Монгол империясына, кийин Жучи улусуна (б.а. Алтын Орда) көз каранды болуп калат. Бул «татар-монгол үстөмдүгү» эки кылымга созулуп, Русьтун тарыхый өнүгүшүнө терең таасир этет.
