Эвмен б.з.ч. 361–360-жылдары Фракия Херсонесиндеги грек колониясы болгон Кардия шаарында төрөлгөн. Анын теги антикттик ушак-айыңдардын туманы менен курчалган. Плутарх жана Дурид Самосский Эвменге душман булактардан маалымат алып, анын атасын жөнөкөй арабакеч же ал тургай жакыр флейтачы деп аташкан. Бирок Э. Ансон сыяктуу азыркы тарыхчылар бул улуу гректи каралоо аракети гана болгон деп негиздүү эсептешет. Кыязы, анын атасы Иероним Македония падышасы Филипп II менен меймандостук байланыштары аркылуу байланышкан таасирдүү жаран болгон.
Б.з.ч. 346-жылы Кардия Македониянын союздашы болуп калды жана дал ошол кезде жаш Эвмен падыша сарайына келген. Ар дайым таланттарды байкай билген Филипп II панкратион боюнча мелдештер маалында баланын шамдагайлыгын жана акылын байкаган. Ошентип анын көтөрүлүшү башталган: ал жети жыл бою Филипптин жеке катчысы — грамматевси болуп кызмат кылган. Дал Эвменге салыктарды, кирешелерди жана өсүп жаткан державанын демографиясын көзөмөлдөгөн күчтүү мамлекеттик канцелярияны түзүү таандык кылынат. Катаал македондук аристократтар үчүн бул «жазуу тактайчасы бар жат адам» ар дайым ашынган дымагы бар жаңы чыккан киши бойдон калган, бирок Филипп жана анын жубайы Олимпиада анда тактыны ээлөө амбициясынан алыс, ишенимдүү союздашты көрүшкөн.
Б.з.ч. 336-жылы Филипп өлтүрүлгөндөн кийин Александр Эвменди кызматында гана калтырбастан, аны архиграмматевс даражасына чейин көтөргөн. Легендарлуу жортуулдун он үч жылы бою Эвмен падышанын көлөкөсү болду. Ал «Падышалык эфемеридаларды» — монархтын ар бир сөзүн жана ар бир аракетин каттаган күнүмдүк хроникаларды — жүргүзгөн. Философ Каллисфенден айырмаланып, Эвмен идеалдуу бюрократ болгон: ал падышаны каралаган фактыларды четке кагып, дипломатиялык оюндарды чебер жүргүзгөн.
Анын абалы өзгөчө эле. Бир жагынан — Олимпиада жана Кратер менен достук, экинчи жагынан — падышанын сүйүктүүсү Гефестион менен курч конфликттер. Бир жолу Гефестион Эвмен өзү үчүн караштырып койгон үйдү кандайдыр бир флейтачыга берип жиберген, бул дээрлик ачык чатакка алып келе жаздаган. Бирок Александр өз катчысын ушунчалык баалагандыктан, б.з.ч. 324-жылы Сузаларда ага өзүнүн сүйүктүүсү Барсинанын эжеси Артониданы аялдыкка берген. Ошол эле жылы Эвмен укмуштуудай карьералык секирик жасаган: Гефестион өлгөндөн кийин ал гетайрлардын гиппархы кызматын ээлеп, чиновниктен гвардиялык атчандардын согуштук командирине айланган.
Б.з.ч. 323-жылы Александрдын өлүмү акырдын башталышы болду. Вавилондо башаламандык тутанды. Мелеагр баштаган жөө аскерлер акыл-эси начар Филипп III Арридейдин такка отуруусун талап кылышты, Пердикканын атчандары болсо Роксананын уулу төрөлгөнчө күтүүнү жакташты. Эвмен укмуштай ийкемдүүлүк көрсөттү: дал ал элдештирүүчү катары чыгып, компромисс сунуштады — эки падыша жана эки регент.
Империя бөлүштүрүлгөндө Эвменге Каппадокия жана Пафлагония тийди. Маселе бир гана нерседе эле: бул жерлерди али жергиликтүү башкаруучу Ариараттан тартып алуу керек болчу. Пердикка Антигон менен Леоннатка Эвменге жардам берүүнү тапшырды, бирок алар буйрукту тоготпой коюшту. Леоннат болсо Эвменди Александрдын карындашы Клеопатрага үйлөнүү жана Македонияда бийликти басып алуу авантюрасына тартууга аракет кылды. Бул иш жакшы бүтпөсүн түшүнгөн Эвмен жашыруун түрдө Пердиккага качып барып, өзү менен кошо казынадан 5 талант ала кеткен.
Ыраазы болгон Пердикка б.з.ч. 322-жылы Каппадокияга армияны өзү баштап келип, Ариаратты талкалап, бийликти Эвменге өткөрүп берди. Бул жерде грек өзүн көрүнүктүү администратор катары көрсөттү: ал 6000 жергиликтүү атчандан өзүнүн конницасын түзүп, македон фалангасына каршы тура алган жеке армиясы бар жалгыз сатрапка айланды.
Б.з.ч. 321–320-жылдары Диадохтордун биринчи согушу башталды. Птолемей, Антипатр жана Кратердин коалициясы Пердиккага каршы чыкты. Эвмен Азиянын стратег-автократору болуп дайындалды. Анын алдында Александрдын армиясындагы эң популярдуу кол башчы — Кратерди токтотуу милдети турду.
Бул акылдардын салгылашы эле. Эвмен өзүнүн македон жоокерлери Кратерге каршы согушпай турганын билген, ошондуктан ага каршы Фарнабаздын жетекчилигиндеги чет элдик конницаны чыгарган. Катуу кармашта Эвмен чыккынчы Неоптолем менен жеке өзү беттешип, аны өлтүргөн. Ал эми Кратер кокус жоокердин колунан каза тапкан. Жеңишке жеткен Эвмен өзүнүн эски досунун сөөгүнүн үстүндө ыйлаган, бирок бул жеңиш анын каргышына айланды. Кратердин өлгөнүн уккан Македония аскерлери Египетте Эвменди сыртынан өлүм жазасына өкүм кылышты.
Пердикка өлгөндөн кийин Эвмен баарына каршы жалгыз калды. Ал сатрапиялардын ортосунда айла менен жүргөн «саякатчы рыцарга» айланды. Б.з.ч. 319-жылы Антигон Одноглазый аны Оркиния жанында талкалады. Бул жеңилүүгө конница башчысы Аполлониддин чыккынчылыгы себеп болгон. Эвмен 600 ишенимдүү жоокери менен алынгыс Нора чебине бекинип алды.
Норанын курчоосу — Эвмендин укмуштай тапкычтыгынын мисалы. Тар жерде аттар кыймылсыз калып албашы үчүн ал аларды кайыштарга асууну буйруган, аттар туяктары менен жерге араң тийип турушкан. Аттар тыпырчылап, булчуңдарын машыктырып турган. Б.з.ч. 319–318-жылдардын кышында Антипатр каза болуп, жаңы регент Полиперхон союздашка муктаж болуп, Эвменге мунапыс жарыялаган.
Эвмен Норадан чыгып, Антигонго берилгендик антынын текстин айла менен өзгөртүп, аны падышаларга берилгендик антына айланткан. Ага аргираспиддердин — «Күмүш калкандардын» — үстүнөн көзөмөл берилди. Булар Александрдын элиталык ардагерлери болуп, жеңилбес, бирок өтө кежир жоокерлер эле. Бул текебер жоокерлерди башкаруу үчүн Эвмен гениалдуу психологиялык ыкма ойлоп тапты: ал чатырга Александрдын бош тактысын орнотуп, баарын кеңештерди маркум падышанын руху өзү жетектеп жатат деп ишендирди.
Диадохтордун экинчи согушу Эвмен менен Антигон Одноглазыйдын ортосундагы дуэлге айланды. Б.з.ч. 317-жылы Эвмен Копрат дарыясында жаркыраган жеңишке жетип, дарыянын нугун душмандардын өлүктөрү менен толтурду. Кийинчерээк Паретакена жанындагы салгылашта жыйынтык белгисиз бойдон калды, бирок Эвмен армиясын сактап калды.
Чечүүчү учур б.з.ч. 316-жылы Габиена жанындагы салгылашта келди. Согуш талаасында Эвмен жеңип жаткан: анын аргираспиддери жолундагынын баарын түзмө-түз шыпырып өтүшкөн. Бирок Антигон жашыруун маневр жасап, ардагерлердин обозун басып алды. Ал жерде алардын аялдары, балдары жана 40 жылдык жортуулдарда топтолгон бардык алтыны бар эле.
Аргираспиддер муну укканда, алардын империянын биримдигине болгон берилгендиги заматта жок болду. Тевтам жетектеген алар Антигон менен сүйлөшүүгө кирип, өз буюмдарын кайтарып алуу үчүн өз кол башчысын ага өткөрүп беришти. Эвмен жоокерлеринен аны душмандын колуна түшүрбөй, ошол жерде эле өлтүрүп салууну суранган, бирок анын өтүнүчтөрү жоопсуз калды.
Антигон көпкө чейин эки анжы болду. Анын уулу Деметрий мындай таланттуу адамдын өмүрүн сактап калууну өтүндү, бирок көпчүлүк аскер башчылар өлүм жазасын талап кылышты. Акыры Эвмен түрмөдө өлтүрүлдү. Антигон душманын баары бир урматтагандыктан, анын денесин урмат-сый менен өрттөөнү жана күлүн кымбат баалуу идишке салып үй-бүлөсүнө жөнөтүүнү буйруган.
Эвмендин өлүмү менен Александрдын бирдиктүү империясы тууралуу кыял да өлдү. Ал өз тактысы үчүн эмес, өзүн жаратып чыгарган династия үчүн согушкан жалгыз адам болгон. Тарыхчы И. Г. Дройзен бул грек катчысы сыяктуу стратегия искусствосун Александрдын генералдарынын эч кимиси мынчалык деңгээлде өздөштүргөн эмес деп адилеттүү баалаган.
