Есим хан — Шыгай хан менен Яхшим-бигим Ханымдын уулу. Ал агасы Тауекел хан Бухарага жортуул маалында каза болгондон кийин, Казак хандыгы үчүн эң мүшкүл учурларда такка отурду. Сырткы баскынчылыкты кайрарып, көрсөткөн эрдиги үчүн эл ичинде «Эр Есим — эңсегей бойлуу» («Дөө Есим») деп аталып, анын бийлиги Касым хан жана Хак-Назар хандан кийинки үчүнчү «гүлдөш доору» катары таанылган.
Есим хан хандыктын борборун Сыгнактан Түркстанга көчүрдү. Ал Бухара хандыгы менен тынчтыкка келип, келишимге ылайык Казак хандыгына Самарканд гана эмес, Ташкент, Андижан, Кокон сыяктуу бүтүндөй Фергана өрөөнүнүн шаарлары өттү. Есим хандын башкы максаттарынын бири — Казак хандыгын борборлошкон мамлекетке айлантуу болгондуктан, ал аскер күчүн бекемдөөгө өзгөчө көңүл бурду.
Есим хан коңшу Моголистандын саясий иштерине да активдүү аралашты. 1618-жылы ал могол өкүмдары Абд ар-Рахим хандын «мулазими» (вассалы) болуп, анын кызына үйлөнгөн.
Калмактар (ойроттор) менен мамиле татаал болду. XVII кылымдын башында ойроттор казак жерлерине улам-улам чабуул коюп турган. 1603–1604-жылдардагы алардын Хорезмге алгачкы жортуулу ийгиликсиз аяктады. Калмактар көп ирет казактардан жана ногойлордон жеңилип, орус мамлекетинин кол алдынан коргоо издеген учурлар болгон. Калмактарга чектеш аймактарды көзөмөлдөгөн Есим хан аларга каршы тынымсыз согуш жүргүзгөн. Бул жагынан ал Ташкентте бийлик кылган, калмак кочоолорунан алысыраак турган Турсун хандан айырмаланган.
Бухарадагы Аштарханиддер менен тирешүүлөр да токтогон жок. 1607-жылы Есим хан алардан Ташкентти кайра тартып алды. 1611-жылы болсо ал өзүнүн инисинин балдары жана уулу менен кошо Имамкули ханды бийлик үчүн күрөшүндө колдоду. Колдоосунун акыбети катары Имамкули хан Есимдин Ташкентке жана Түркстандагы айрым шаарларга болгон укугун тааныган. Ошентсе да, Бухара ханынын шаардын үстөмдүгүн кайтарып алуу аракеттери улам кайталап турду, бирок ар жолу тосулду.
Казак хандыгынын ичинде Есим хан менен анын атаандашы Турсун хан (Ташкенттен бийлик жүргүзгөн) ортосунда тирешүү күчөдү. Турсун хан жалгыз бийликке умтулган. 1627-жылы Есим хан жуңгарлар менен салгылашып жүргөндө, Турсун хан хандыктын борбору Түркстанды басып алып, Есимдин үй-бүлөсүн туткунга алган. Бул чыккынчылыкты уккан Есим хан колдон жоо чогултуп, Сайрам салгылашында Турсун ханды талкалады. Турсун хан өз жакындары тарабынан өлтүрүлүп, сөөгү Есим ханга өткөрүлүп берилген.
Бул кагылыш «Катаган кыргын» деген ат менен тарыхта калды. Есим хан Турсун ханды колдогон катаган уруусун кырып-жоюуну буюрган: араба жогунан бийик бойлуу эркектер жазаланган, ал эми аялдар, кары-картаңдар жана балдар казак элинин курамында калып, «шанышкылы» деген жаңы ат менен белгилүү боло баштаган.
Есим хан улуу реформатор катары да аты калган. Ал ич ара араздашууларды басып, өлкөнүн биримдигин бекемдеди. Анын эң башкы эмгеги Казак хандыгынын саясий түзүлүшүн түп тамыры менен жаңылоо болду: тукум куучул төрөлөрдүн («төрө») бийлигин чектеп, укуктардын олуттуу бөлүгүн бийлер менен аксакалдарга өткөрдү. Бул «бийлик революциясы» жамааттарга жана алардын жетекчилерине көбүрөөк укук берди.
Реформалар «Есим хандын эски жолу» деп аталган жаңы укуктук акт менен бекемделип, ал Касым хандын кодексин толуктады. Документте хандын, бийлердин жана баатырлардын ыйгарым укуктары так аныкталды. Жогорку мыйзам чыгаруу органы катары бардык казак жамааттарынын өкүлдөрү кирген Маслихат сакталып калды.
Мындан тышкары, XVII кылымдын башында жуздук система киргизилип, бардык казак жерлери чарбалык-аймактык үч бирикмеге Кичи, Орто жана Улуу жуздарга бөлүндү. Жуздордун башчылары — бийлер өздөрүнүн жеке аброюна негизделген чоң бийликке ээ болушту.
Есим хан, агасы Тауекел сыяктуу эле, терең диндар адам болгон. Ал ислам аалымдарын жана мусулман агартууну колдоп, мыйзамдарын жергиликтүү ханафий салтына таянып ишке ашырды.
Есим хан 1628-жылы дүйнөдөн кайткан соң, такка анын уулу Жанибек отурду.
