Эрнан Кортес де Монрой 1485-жылы туулган. Ал байыркы идальголордон чыккан Мартин Кортес де Монрой менен Каталина Писарро Альтамиранонын жалгыз уулу болчу. Медельиндеги Ыйык Мартин чиркөөсүндө чөмүлтүлгөндө ага атасы тараптан таяке атасынын ысымы берилген. Ал доордо Фернандо, Эрнандо, Эрнан деген ысымдар бир эле аттын түрдүү жазылышы катары колдонулган. Апасы катуу жана сараң мүнөздүү болгондуктан алардагы мамиле оор эле, ал эми атасы менен байланышы жылуураак болчу. Эрнан өз катмарынын кадимки баласындай эмчек энесинин, анан фехтованиеге үйрөткөн гувернёрдун карамагында чоңойгон.
14 жашка чейин Кортес туулуп-өскөн Медельинде тарбия алды. Андан соң аны укук илимин окуу үчүн атактуу Саламанка университетине жиберишти. Бирок окуусу болгону эки жылга созулду. 1501-жылдын кышында ал үйүнө кайтып келип, жалгыз уулунан көптү күткөн ата-энесин капа кылды. Ошентсе да, ал СVI кылымдын өлчөмү боюнча мыкты билим алды, латын тилин билди, ал тургай ыр да жазчу муну анын каршылаштары да моюндашкан.
Кортестин окууну ташташына негизги себеп Жаңы Дүйнөгө кетүү тилеги болду. Ал Санто-Домингонун (Эспаньола) колониясына кошулууну самачу, ал жакка анын алыскы тууганы Николас де Овандо губернатор болуп дайындалган. Бирок Гомаранын баяны боюнча, Кортес турмушка чыккан айым менен жолугушууга бара жатып, чатырдан кулап, бутун сындырып, кемеге кечигип калган. Ошондон кийин ал дагы эки жыл Испанияда жүрдү: айрым маалыматта нотариалдык конторада иштеди, башкаларында Италия жортуулдарына катышууну эңседи.
1503-жылдын аягында Кортес ата-энесин көчүүгө акча берүүгө ынандырды. Ал 1504-жылдын 6-апрелинде Санто-Доминого жетип келди. Губернатор Овандо тууганын жылуу тосуп алып, ага vecino толук укуктуу колонист макамын берди: жер, индейлердин эмгегин пайдалануу жана үй куруу укугу. Мунун ордуна Кортес Эспаньолада беш жыл кызмат өтөөгө милдеттенди. Ал жазалоочу жүрүштөргө катышып, колонияда бат эле көрүнүктүү фигурага айланды. 1506-жылдагы реформадан кийин аны Асуа индей кыштагына нотариус кылып дайындашты; ал жер алып, байып да калды. Бирок помещиктин токтоо турмушу аны канааттандырган жок.
1509-жылы Эспаньолага Христофор Колумбдун уулу Диего Колумб губернатор болду. Кортес анын чөйрөсүнө кире алган жок, бирок анын багытын Кубаны басып алуу өзгөрттү бул жортуулду Колумб пландаган. Экспедицияга Диего Веласкес де Куэльяр жетекчи болуп дайындалды. Кортес 300 чамалуу адамдан турган бул кошуунга падышалык казыначы болуп кирүүгө жетишти.
1511-жылдын ноябрында экспедиция Кубага келди. Көп өтпөй Кортес сарай интригасынын чордонунда калды: ал Веласкеске доомат айтуу үчүн жашыруун Эспаньолага кетүүгө аракет кылып жатканда кармалды Веласкес Диего Колумбдан көз карандысыз саясат жүргүзүүгө умтулуп жаткан. Ошого карабастан, Кортес губернатор менен тил табышып, казыначы кызматынан баш тартып, анын ордуна ошол кездеги борбор Сантьяго-де-Кубанын алькальды болуп, Веласкестин кудайы Каталина Хуаресге үйлөнүүгө макул болду. Кортес бул никени каалаган эмес индей аялынан туулган метис кызы Каталинасы бар эле бирок макул болууга мажбур болду.
Куба «тынчытылгандан» кийин Веласкес өз алдынча экспедиция уюштурууга укугу жок болуп, коңшу аймактарга жашыруун рейддерди жибере баштады. 1517-жылдын февралында Франсиско Эрнандес де Кордобанын экспедициясы Юкатанды ачты, 1518-жылы Хуан Грихальва материктин байлыгы жөнүндө кубандырган кабарлар менен кайтты. Губернатордун жеке акчасына даярдалган бул экспедициялар улуу жортуулдарга жол ачты.
1518-жылдын күзүндө Кортес Веласкесдин ой-максаттарын билип, Мексиканы багындыруу жүрүшүнө жетекчилик кылуу укугу үчүн күрөштү. Ал Санто-Доминго өкмөтүнөн уруксат алып, 23-октябрда Веласкес аны менен контракт түздү. Ага ылайык, Веласкес үч кемени гана жабдып бермек, калган он кеме, аскер, азык-түлүк толук Кортестин мойнуна жүктөлдү. Кортес бар мүлкүн сатты, жерлерин күрөөгө коюп, кулдарын сатты, зор карызга батты.
1518-жылдын ноябрында Кортес менен Куба губернаторунун мамилеси таптакыр бузулду. Веласкес анын өз алдынчалуулугунан чочуп, келишимди бузууга аракеттенди, бирок Грихальванын кайтып келиши жана Педро де Альварадонун агитациясы менен бул чечимин убактылуу токтотту. 18-ноябрдын түнүндө Кортес атаандашын озуп, Кубанын борборун жашыруун таштап чыкты.
Башында анын аскери 350 чамалуу эле. Бирок эскадраны Вилья-де-ла-Сантисима-Тринидаска көчүргөн соң, Кортес Грихальванын көпчүлүк командасын өз тарабына өткөрүп, күчүн 500дөн ашуун жоокерге жеткирди. Ал талап-тоноону эмес, колонизацияны көздөй турганын дароо көрсөттү. Анын туусынын латинча урааны «Бул туу алдында жеңесиң» (Константинге ишарат) экспедицияга диний миссиянын өңүн берди.
Кортестин кошууну ар кыл, бирок өз доору үчүн мыкты жабдылган болчу: 508 жөө аскер, 16 атчан рыцарь, аркебузачылар, арбалетчилер, ошондой эле 100 деңизчи жана 200 кул-жүктөр. Анын катарында келечектеги Борбордук Американын багындыруучулары — Педро де Альварадо, Кристобаль де Олид, Гонсало де Сандоваль жана башкалар бар эле. 11 кеме менен 1519-жылдын 10-февралында Юкатан жээгине бет алышты.
Биринчи байланыш майялардын өнүккөн цивилизациясы менен Косумель аралында болду. Испандыктар курмандык чалуу ырымынан үрөйү учуп, ыйык жайды талкалоого аракет кылышты. Бул жактан алар майя тилин өздөштүргөн испан диниятчысы Херонимо де Агиларды таап, ал Кортестин алгачкы котормочусу болду. Анан жээк бойлой улантышты. Табаскодо жергиликтүү уруулардын каршылыгына туш болушуп, алтындын ордуна 20 аял белек алышты. Алардын ичинде Малинче (донья Марина) бар эле — ал ацтектердин тили науатлды билчү, Кортестин расмий котормочусу жана наложницасы болду.
1519-жылкы Ыйык бейшембиде экспедиция Сан-Хуан-де-Улуа булуңуна түшүп, Пасха күнү салтанаттуу месса өткөрүштү. Андан соң Кортес жергиликтүү наместник Тендилга аскер күчүн көрсөттү. Ага жооп кылып ацтектердин өкүмдару Монтесума II белектерди жиберип, жолугушуудан баш тартты. Белектердин арасында алтын жана күмүштөн жасалган күн менен айдын элестери бар эле, бул ысыктан, ачкачылыктан, оорудан жапа чеккен испандыктардын кызыгуусун ого бетер ойготту.
Көп өтпөй Кортеске Семпоаланын тотонактарынын элчилиги келип, ацтектерге каршы союз сунуштады. Бул Кортеске мыйзамдуу шылтоо берди. Ал дароо Вилья-Рика-де-ла-Веракрус портун негиздеп, муниципалдык кеңеш түздү; кеңеш аны башкы колбашчы жана жогорку сот кылып шайлады. Бул кадам Куба губернатору Веласкеске түздөн-түз чакырык эле, анткени Кортес эми түздөн-түз падышага гана баш иймек. Ал Веласкестин тарапкерлерин каматып, падышага багындыруу тууралуу биринчи реляциясын жиберди: негизги максаты «жергиликтүү элди ыйык католик чиркөөсүнө кошуу» экенин билдирди. Кат менен кошо мол зер-байлык жөнөтүлүп, падышаны өз тарабына буруу көздөлдү.
1519-жылдын 26-июлунун түнүндө Кортес катты жөнөткөндөн кийин, кемелерди атайылап чөктүрүүнү буйрук кылды. Бул чечкиндүү кадам «артка жол жок» деген белги болду. Веракрустагы гарнизонду калтырып, ал ички жакка жүрүшкө камынды.
Алгачкы максат ацтектердин эзелки душманы Тласкала княздыгы болду. Кызуу салгылаштардан кийин тласкаланын башчылары союз сунуш кылышты. 3-октябрда Кортес шаарга салтанаттуу кирип, тласкалан эли ага он миңдей кошун берди, ал үчүн христиандыкты кабыл алууну суранды.
Кийинки аялдама ыйык Чолула шаары. Риваят боюнча, испандыктарга каршы чалгын уюштурулган. Кек үчүн Кортес беш саатка созулган кыргынды уюшту болжол менен 6000 адам өлдү. Андан кийин ал Чолула өкүмдарлары менен тынчтыкка кол коюп, коркутуу жолу менен баш ийдирди.
1519-жылдын 8-ноябрында испандыктар ацтектердин борбору Теночтитланга киришти. Аларды Монтесума II өзү тосуп алып, Кортеске алтын тартуу кылды. Испандыктар шаардын кооздугуна таң калып, сактыкты жоготушкан жок. Веракрустагы гарнизонго кол салуу болгондо, Кортес Монтесуманы барымтага алды. Сыртынан бийлик мурдагыдай көрүнсө да, ал эмири ар дайым көзөмөлдө болду.
Жарым жылдан кийин губернатор Веласкес Кортести камап, багынтууну өзү жетектөө үчүн Панфило де Нарваэс деген колбашчыны жибергенин Кортес укту. Нарваэстин армиясы чексиз чоң болчу: 18 кеме, 900 жоокер, 80 атчан. Кортес амал менен Веракрус аркылуу анын адамдарына кат-чабарман жиберип, өз тарабына үгүттөдү.
Теночтитланда Педро де Альварадо башында калган чакан гарнизонду калтырып, Кортес 70 испан менен Нарваэсге беттеди. 1520-жылдын 28-майында ал Нарваэсти туткунга алып, анын бүт аскерин өз тарабына өткөрдү. Өзүн өтө ишенимдүү сезген Кортес жаңы армиясынын бөлүгүн түндүк-түштүккө чалгындай жиберди. Бирок дал ошол маалда Теночтитланда көтөрүлүш чыгып, чоң жоготуулар тууралуу кабар келди.
Кортес Нарваэс маселеси менен алек болуп жүргөндө, Теночтитланда баш көтөрүү тутанды. Себеби комендант Педро де Альварадо Уицилопочтли менен Тескатлипокиге арналган майрамда жүздөгөн куралсыз дин адамдары менен төрөлөрдү кыргындаткан балким алардын алтындарын ээлөө максатында. Бул мексикалыктардын каарын келтирип, алар испан гарнизонун курчоого алышты; гарнизон ымаласында Монтесума барымта катары гана кармалып турду.
Кортес жардам менен кайтып келгенде, индейлер Куитлауакты жаңы өкүмдар көтөрүп, Монтесума барымта катары пайдасыз болуп калган эле. Кортес акыркы ирет аны колдонууга аракет кылып, 25-июнда Монтесуманы сарай чатырына чыгарып, элди тынчтантууну сурантты. Жооп ордуна Монтесума ташка кармалып, бир нече күндөн кийин каза болду. Индей булактары аны испандар өздөрү өлтүргөнүн айтышат.
Испандыктардын абалы аябай оорлоду. Теночтитлан аралда жайгашкан; ацтектер дамбалардагы көпүрөлөрдү алып салышкан. 1-июлга караган түнү «Кайгы түнү» деген ат менен тарыхка кирген кан төгүлгөн чегинүү башталды: испандар артиллериядан, жүктөн, алтындан ажырап, өтө чоң жоготууга учурашты. Аман калгандары катуу жарадар болуп, кетиш чыныгы тозокко айланды.
Бирок Тласкала союздаштарына жетеринде, Кортестин отрядына зор ацтек аскери жетти. 1520-жылдын 7-июлунда Отумбадагы салгылашта испандардын жана союздаш индейлердин чакан кошуну миңдеген душманды тар-мар кылып, алардын баш колбашчысын өлтүрдү көпчүлүк бул окуяны керемет дешкен. Тласкалага күздөгөндөр гана жетти, бирок эң башкысы тласкалан менен тотонактар эсендиктен тайбай, жаңы ресурс берди.
«Кайгы түнүнөн» кийин Кортес аскер башчы гана эмес, саясий ишмер катары да тунуп чыкты. Тласкалада ал падышалык бешинчи үлүштүн (quinto real) жоголушу боюнча протокол түзүп, ошондой эле Веласкес менен Нарваэсге каршы айып актыларын даярдады. Ал жана армиясы король Карл Vке кат жолдоп, өзүн генерал-капитан кызматында бекитүүнү өтүнүштү. Экинчи реляциясында Кортес багынтылган жерлерди «Жаңы Испания» деп атаууну сунуштады.
Бул кадам абдан акылмандык болду: XVI кылымдын башында Испания толук бир мамлекет боло элек; Кортес «Жаңы Испания» деген термин менен өзүнүн берилгендигин көрсөтүп, падышага бийлигин чыңдоого жардам берди. Ал багынтылган аймакты бөлүнгүс Испан империясынын бир бөлүгү катары көрсөтүп, башка аделантадолордун доосунан сактанды. Кортестин адабий жана саясий чеберчилик менен жазылган реляциялары Европада басылып, анын атын даңкка бөлөдү.
Кортес Теночтитланга жаңы чабуул баштаардан мурда, шаарды оспа эпидемиясы каптады оору Нарваэстин кара кулу аркылуу келген. Бул дарттан Куитлауак өлүп, жаңы өкүмдар болуп Куаутемок шайланды.
Кортес кургактагы чабуул жетишсиз экенин түшүнүп, Тласкалада флот курууну демилгеледи. Он үч десанттык бригантина куралып, анан бөлүктөргө ажыратылып, миңдеген индей жүктөрү аркылуу Мехико өрөөнүнө жеткирилди. Испандарга Тескоко шаар-мамлекети жаңы союздаш болуп кошулуп, тыл базасын берди.
1521-жылдын 30-майында шаардын штурму башталды. Испандар менен союздаштар акведукту тешип, шаарды суусуз калтырды. Көптөн берки ийгиликсиз аракеттерден кийин үч ирет борбордук аянтка чейин жол ачышты. Эң оор күн 30-июнь болду Тлателолкону штурмалоодо чоң жоготууга учурашты. Андан кийин Кортес шаардын камалоо жолу менен багындырууну чечти.
13-августта Куаутемок кайык менен качууга аракет кылып, кармалды. «Кайгы түнүндө» жоголгон алтын таптырбай калды. Риваят боюнча, Кортес Куаутемокду жана анын жакындарын от менен кыйнап, казына кайда жашырылганын айттырууга аракеттенген бул мыкаачылык анын расмий реляцияларында айтылбайт.
Мыкаачылыгына карабай, Испаниядагы саясий колдоо күчөдү. Атасынан жана сарайдагы санаалаштарынан колдоо алып, Кортес Карл Vке берилгенин далилдей алды. Теночтитландын алынганын баяндаган үчүнчү реляция жана коштогон бай тартуулардан кийин, 1522-жылдын 15-октябрында Карл V атайын указга кол коюп, Эрнан Кортести Жаңы Испаниянын «губернатору, генерал-капитаны жана башкы сот аткаруучусу» деп расмий дайындады. Бул анын жеңиштерин расмий таанып, Американын жаңы тарыхын баштады.
Жеңиштен кийин Кортес конкистадордон башкаруучуга айланды. Анын амбициялары жана саясий көз караштары аскердик таланты сыяктуу эле кеңири эле.
Король Карл V Кортеске ыйгарыштардын бири катары жеке герб тартуулады. Салт боюнча, гербдин сүрөттөлүшүн Кортестин өзү сунушташы керек эле. Акыры 1525-жылдын 7-мартында бекитилген герб жөн гана наам белгиси эмес, татаал геральдикалык документ болуп чыкты.
Кортес башынан эле падышалык грамотадагы так чектөөлөрдүн жоктугуна жана аскердик эмгегине таянып, өз алдынча башкаруучу катары иш алып барды. Куба менен Эспаньоладагы демографиялык кырсыкты кайталабоо үчүн ал жергиликтүү индейлик социалдык түзүлүштөрдү сактоого умтулду. Ацтек наместниктеринин ордуна өз санаалаштарын коюп, негизги башкаруу куралы катары энкомьенда системасын колдонду анын окшоштуктары испан жана индей салттарында бар болчу.
1522-жылдан тарта Кортес жер бөлүштүрүү укугун өзүнө алды. Анын энкомьендаларына ошол доор үчүн прогрессивдүү эрежелер киргизилген: аялдар менен 12 жашка чейинки балдардын эмгегин тыюу, жумуш күнүн чектөө, тамак-аш нормасын жөнгө салуу жана эс алуу берүү. Испандарга 20 күн иштеген соң, индейлерге өзүнө 30 күн берилчү.
Кортес ошондой эле шаар пландоодо «траза» деп аталган сегрегация саясатын киргизди: испандарга белгилүү кварталдарда гана жашоого уруксат, ал эми индейлер өз айыл-кыштактарында өз алдынча башкарууларын сактап калышты. Бул «жапайы» колониялардын пайда болушуна жол бербөө жана аймакты көзөмөлдөө үчүн жасалды.
Индейлерди христиандыкка өткөрүү Кортес үчүн эң башкы милдеттердин бири эле. Ал бул кызматты биринчи кезекте францискан орденине кедейлик убадасын кармаган ордендерге жүктөдү: Кортестин ою боюнча, алар жергиликтүү калк менен иштөөдө чиркөөнүн жогорку даражалуу, байлык-ышкыга батып калган жетекчилери караганда ылайыгыраак болчу. Папа Адриан VI францискандыктарга кең ыйгарым укуктарды берип, 1524-жылдын майында «он эки элчи-монахтан» турган биринчи миссия Мексикага келди. Кортес аларды салтанаттуу тосуп алды. Монахтар жергиликтүү тилдерде насаат айтып, испан администрациясын көзөмөлдөөнү индейлерди коргоону өз мойнуна алышты.
Кызматына карабай, Кортестин саясаты Испанияда шек жаратты. Ал өз алдынча башкаруучу сыяктуу жүрдү; чиркөөгө жана колониялык башкарууга көз карашы расмий позициядан кескин айырмаланды. Төртүнчү реляциясында ал Испаниядагы чиркөөнүн ырайымсыздыктарына, ысырапкорлукка каршы экенин жазып, Жаңы Испанияга епископторду жибербөөнү өтүндү.
Король Карл V Кортестин толук саясий-экономикалык өз алдынчалыкка умтулуп баратканына көзү жетип, анын бийлигин тыюуга киришти. 1523–1524-жылдары Веракрусқа Королдук аудиенция жиберилип, Кортести көзөмөлдөп, казына түшүмүн көбөйтүү тапшырылды. Ушул шартта Кортестин Мехикону таштап, Гондураска жортуулга кетүү чечими тарыхчылар үчүн бүгүн да табышмак.
Ацтек империясын багынткандан кийин Кортес токтогон жок. Ал күмүшкө бай зор аймактарды көзөмөлдөп, жаңы экспедицияларды самады. 1523-жылы ал Түштүккө эки отряд жөнөтүп, Атлантика менен Тынч океанды туташтырган кысыкты издеди жана бүт Борбордук Американы өзүнө баш ийдирүүнү көздөдү. Бирок анын амбициялары башка конкистадорлордун кызыкчылыктарына каршы келди.
Ямайканын губернатору Франсиско де Гарай дагы бир тоскоол болду. Аны Кортестин атаандаштары колдоду. Гарай миң аскери менен Панукого түшкөндө, Кортес падышалык грамотого таянып, аны кагылышта жеңди. Андан соң Гарайды Мехикого чакырып, балдарын үйлөндүрүү жөнүндө сүйлөшүүнү сунуштады, бирок Гарай 1523-жылкы Рождестводо күтүүсүздөн көз жумду Кортес аны уулантып салды деген айыптар пайда болду.
Дагы бир көйгөй Кортес Гондураска жиберген Кристобаль де Олид болду. Олид Веласкес менен тил табышып, өз алдынчалыгын жарыялады. Кортес териштирүүнү күтпөстөн, тууганы Франсиско де лас Касасты жөнөтүп, ал Олидди жазалады бул Кортестин чечкиндүүлүгүн жана өз алдынча иш-аракетин дагы бир ирет далилдеди.
Мунун баарына карабай, Кортес Мехикодогу бийлигинин алсырап баратканын сезди. Король аны көзөмөлдөй турган аудиенция жөнөттү бул ачык ишенимсиздик эле. Ушул шартта ал күтүүсүз чечим кабыл алып, Гондурас жортуулун жеке өзү баштады. 1524-жылдын октябрында ал көп сандаган коштоп жүрүүчүлөр менен жолго чыгып, ал тургай ацтектердин бардык башкаруучуларын, анын ичинде мурдагы өкүмдар Куаутемокду да өзү менен алды.
Жортуул маалында Кортес Малинчени (донья Марина) бошотуп, күйөөгө берип жиберди көпчүлүк үчүн бул күтүүсүз эле. Ал падышалык чиновниктерди Мехикого артка жөнөтүп, борбордогу өз бийлигинен ажырады. Табасконун мангр баткактарынан өткөндө Кортес Куаутемокду шайкештик уюштурду деп айыптап, 1525-жылдын 28-февралында асып салды бул анын өмүр баянындагы эң талаштуу барактардын бири.
Бул жортуулдан кийин Мехикодо тарапкерлеринин кырылып, бейбак абал турганын уккан Кортес көпкө кыйналып, акырында кайтып келди. 1526-жылдын майында Веракрусга жетип, июнда бийлигин кайра калыбына келтирди, бирок мурдагыдан да титирек болчу. Ошол маалда Франция менен согушуп жаткан король анын ишмердигин иликтөө үчүн комиссия дайындап, башына сот Луис Понсе де Леонду койду.
Сот Веракрусга 1526-жылдын июнунда келди. Кортес аны урмат менен тосуп алды, бирок эки күн өткөндө эле Понсе де Леон аны губернаторлуктан четтетти. Көп өтпөй сот ооруп каза болду, аны коштогондор да кырылды. Осуясына ылайык, анын ыйгарым укуктары Маркос де Агиларга өттү. Кортес кайра уулантуу боюнча айыпталды, бирок Мехико шаарынын кеңеши Агиларды тааныбай, бийликти Кортестин өзүнө алууну өтүндү.
Дал ошол маалда Кортес Жаңы Испанияны көз карандысыз мамлекет деп жарыялоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болчу Карл V Европадагы согушка алаксып турган. Бирок Кортес бул кадамга барган жок. Ал кайра бийлигин орнотуп, испан конушмандары үстүнөн көзөмөлдү күчөттү жана падыша менен тил табышууга умтулду. Ал бешинчи реляциясын жөнөтүп, өзүн актап, эмгегин таанууну талап кылды. 1527-жылдын мартында Маркос де Агилар да каза болгондо, Кортес дагы уулантуу айыбына кабыл болду.
Кыйынчылыктарга карабай, Кортес дал изилдөө амбициясын таштаган жок. Ал Мексикадан Пряностьар аралдарына түз жол издөөнү чечти — бул аймак үчүн Испания менен Португалия атаандашып жаткан. Жаңы ресурстар бийлик үчүн күрөштө ага керек эле. 1527-жылдын майында ал үч кемени кузени Альваро де Сааведра Серонго тапшырды. Кортес арал өкүмдарларына жана Кытай императоруна латынча каттар да жазып, өзүнүн глобалдык ниеттерин көрсөткөн.
Экспедиция ийгиликсиз аяктады. Сааведра оор сапардан кийин Филиппинге жетип, Мексикага кайта алган жок. Командасы португалдар тарабынан кармалып, бир нече жыл өткөндөн кийин гана айрым моряктар Испанияга кайта алышты. Бул ийгиликсиздик Кортестин аброюна жана каржылыгына дагы бир сокку болду, бирок аны сындыра алган жок.
Кортес Гондураска кеткенден кийинки Мехикодогу бийлиги кулады. 1527-жылдын августунда падышалык казыначы Алонсо де Эстрада төңкөрүш жасап, Кортести борбордон сүрүп чыгарып, алтын издөөдө мүрзөлөрдү да каздыра баштады. Испанияда да Кортестин абалы начарлады анын атаандашы Панфило де Нарваэстин өтүнүчү менен падыша анын реляцияларын басып чыгарууга тыюу салды.
Ошол эле маалда 1528-жылдын апрелинде Карл V Королдук Аудиенция башына атыраштыгы менен белгилүү Нуньо де Гусманды дайындады. Жашыруун нускамаларда ага Кортестин бардык ээликтерин тартып алуу, мүмкүн болсо аны жок кылуу буйрук кылынган.
Кортес абалдын титиректигин түшүнүп, Испанияга кайтып, падыша менен өз оозу менен сүйлөшүүнү чечти. Ал жолго кылдат даярданып, алтын-күмүш, экзотикалык куштар, ягуарлар, ал тургай индей жонглёрлорго чейин жүктөп, 1528-жылдын 15-апрелинде Веракрусту таштап чыкты.
42 күндөн кийин, 24 жылдык ажырымдан соң, Кортес Испаниянын Палос портуна келди. Анын даңкы зор эле; аны урмат-сый менен тосуп алышты. Көп өтпөй ал Бехар герцогунун таасирдүү тууганы Хуана де Суньиге үйлөнүп, сарайда күчтүү кожоюндарга ээ болду.
Падыша Карл V аны мээримдүү кабыл алды. Бирок Кортес Жаңы Испаниянын губернатор наамын кайтарууга жете алган жок. Акыры 1529-жылдын 1-апрелинде ага маркиз наамы, өзүнүн багынткан жерлерине ээлик укугу ыйгарылды. Ал атактуу Сантьяго орденине да кабыл алынды. Анын Хуана де Суньига менен никеси «Испаниядагы эң салтанаттуу» деп аталды.
1529-жылдын 6-июлундагы падышалык указ менен Оахака өрөөнүнүн маркграфтыгы (Маркизадо дель Валье) түзүлүп, Кортес анын маркизи болуп калды. Ага болжол менен 7 млн гектарга жакын жер жана 23 миң вассалды соттоого укук берилди.
Кортес Испанияда жүргөндө, Аудиенция башчысы Нуньо де Гусман ага каршы чыныгы кампания баштап, соттук куугунтук уюштуруп, индейлерди топ-тобу менен кулдукка айдады. Мексиканын епискобу Хуан де Сумаррага — «индейлердин коргоочусу» падышага Жаңы Испаниядагы баш аламандык тууралуу кеңири баяндама жиберди, бул Кортеске кайра ыйгарым укук талап кылууга шылтоо берди. 1530-жылдын январында тартип орнотуу үчүн экинчи Аудиенция дайындалды.
1530-жылдын 15-июлунда Кортес Мексикага кайтты. Ал экинчи Аудиенция келгенче Мехикого кирүүгө тыюу салынды. Ал Куэрнавакадагы ээлигине жайгашып, өзүнө салтанаттуу чеп салдырды. Жаңы аялы Хуана ага уул Мартинди төрөдү; ал эми тун кызы Каталина көз жумду. Бул маалда Кортес кант камышын жана мал чарбачылыгын өнүктүрүп, дыйканчылык менен алектене баштады.
1531-жылдын январында келген экинчи Аудиенция Кортестин ээликтерин ревизиядан өткөрүп, анын карамагында 23 миң эмес, эки миллиондон ашык адам бар экенин аныктады. Натыйжада ал айрым жерлерин жоготту, бирок ордуна бир нече бай индей шаарларын алды.
Кортес тоскоолдуктарга карабай, алгачкы изилдөө амбициясын таштабады. 1532–1535-жылдары ал Тынч океанга үч экспедиция уюштуруп, Нуньо де Гусмандын кеңейишин токтотууга жана Пряностьар аралдарына жол табууга умтулду. Экспедициялардын биринде Калифорния жарым аралы ачылды.
Бул жүрүштөр ийгиликсиз чыгып, чоң чыгым жана көңүл чөгүүнү алып келди. 1536-жылдын апрелинде Кортес Мексикага кайтып келди. Көп өтпөй Мехикого биринчи вице-король Антонио де Мендоса келди. Башында алар туугандык байланыштан улам тил табышкансыйт, бирок бара-бара мамилеси бузулду Мендоса Кортестин ыйгарым укуктарын тартып, анын кемежайларын конфискациялады.
Көңүлү калды, падышадан колдоо таппай, Кортес 1539-жылдын ноябрында акыркы ирет Испанияга кайтып, Карл V менен өзүнчө сүйлөшүүнү чечти. Балдарын жанына алып, аялын Мексикада калтырып, Европага сапар тартты.
Испанияга кайтып келгенде, ал Индиялар кеңешине кабыл алынып, Севильяда үй берилди. Саркай чөйрөгө аралашса да, вице-король Мендосага каршы даттануулары чечилбей, создуктурулду. Кайдыгерликке жооп кылып, ал падышанын каретасына секирип минип, Карл Vке: «Мен — сизге ата-бабаларыңыз шаардын санынан көп жер тартуулаган адаммын!» деп айткан деген белгилүү окуя болду.
Падышанын көңүлүн кайра табууга аракет кылып, Кортес 1541-жылы Алжирге жасалган жортуулга кошулду; бул экспедиция кыйроо менен аяктады. Деңиз бороону менен ийгиликсиз камалоодо ал өз мүлкүн жоготуп, кол башчылыкка дайындала алган жок. Урмат-сый менен тосулганы менен, анын башкы максаты Жаңы Испаниядагы бийлигин калыбына келтирүү ишке ашпай калды.
Акыркы деми калганча ал падышага даттанып, компенсация жана укуктарын кайтарууну талап кылды, бирок толук жыйынтык ала алган жок. 1543-жылы Карл V Испаниядан кеткенде, анын мураскери Филипп II да узакка созулган иштерди чечүүгө шашылбады. Мурасынын тагдырына тынчсызданган Кортес карызга батты, бирок сот иштерин аягына чыгара алган жок.
1544-жылы ал падышага бир кат жазып, аны өзгөчө васият сыяктуу кылды: ал өзүнүн көңүл калганын да, сыймыгын да баяндап, бүткүл өмүрүн жана байлыгын Кудай менен падышага кызмат кылууга арнаганын, зор аймактарды эч кимдин жардамысыз, тескерисинче көрө албастык менен тоскоолдуктарды жеңип багындырганын айтты.
1547-жылдын жайында Кортес өзүнүн «үйүм» деп атаган Мексикага кайтууну чечти. Бирок сапарга чыга электе эле ооруп калып, 2-декабрда 62 жашында Севильяга жакын Кастильеха-де-ла-Куэста айылында тынч дүйнөдөн кайтты.
Өз васиятында ал сөөгүм Мексикада коюлсун деп өтүнгөн. Ошентип, анын мурасы сыяктуу татаал «көп ирет кайра көмүү» тарыхы башталды. Анын сөөгү кеминде 8 ирет кайра көмүлүп, акыры 1794-жылы Мехикодогу өзү негиздеген Иса Назареттин ооруканасына көчүрүлдү.
Мексика көз карандысыздык алгандан кийин 1823 жылы, Кортес «мыкаачы баскынчы» катары бааланып, анын сөөгүн талкалап салышпасын деп жашыруун казып алынып, бекитилип коюлду. Кайра коюлган жайы 110 жыл бою жашыруун калды. 1946-жылы купуя меморандум жарыялангандан кийин гана окумуштуулар анын сөөгүн таап изилдей алышты. Изилдөө Кортестин орточодон төмөн бою, чың денеси бар экенин жана айрым оорулардан жабыркаганын көрсөттү. Бүгүн анын мүрзөсү ошол оорукананын башкы чиркөөсүнүн алтарында жөнөкөй жез табличка менен гана белгиленген.
Кортес өлгөндөн кийин да бийлик үчүн күрөш уланды. Улуу уулу Мартин Кортес 1562-жылы Мексикага кайтып келип, вице-король Луис де Веласконун саясатына каршы оппозицияны жетектеп, саясий кризиске алып келди. Акыры Мартин жана анын бир туугандары камалып, бирөө кыйноого алынган. Кортестин мексикалык феоду жоюлду.
