Емельян Пугачёв баштаган көтөрүлүш Россия тарыхындагы эң ири жарандык согуштардын бири XVIII кылымда топтолгон терең социалдык карама-каршылыктардын жыйындысынан улам тутанган. Көтөрүлүш «керемет менен аман калган падышанын» атынан башталганы менен, анын түпкү негизинде коомдун ар түрдүү катмарынын нааразычылыгы жаткан.
Яик (Жаик) казактары көтөрүлүштүн башкы кыймылдаткыч күчү болду: XVIII кылым бою алардын байыркы эркиндиктери тарытылып келди. 1721-жылы Пётр I казак аскерлерин Аскер коллегиясына баш ийдирип, атамандардын шайланмалуулугун жокко чыгарган. Натыйжада «старшиналык» жана «аскердик» тарап болуп ажырым күчөдү. Абал 1754-жылы андан бетер оорлоду: мамлекет түз туз монополиясын киргизди ал балык жана кызылча сатуусуна таянган казак экономикасы үчүн стратегиялык товар эле.
Чыңалуу өсүп, 1771-жылы казактар көчүп кеткен калмактарды кууп баруудан баш тартышты. Буга жооп кылып өкмөт 1965 «баш ийбегенди» жазалоо тууралуу указ чыгарды, алардын 43ү Сибирге сүргүнгө кетирилди. Бул өкүм 1772-жылкы Яик казак көтөрүлүшүнүн түздөн-түз себепчиси болуп, ал учурда генералдар Траубенберг менен Тамбовцев өлтүрүлдү. Көтөрүлүш катаал басылганы менен, көптөгөн катышуучулар алыскы кыштактарда жашырынып, жаңы учурду күтүп калышты.
Нааразылык Поволжье менен Уралдын жергиликтүү элдери башкырт, татар, казах, калмак арасында да күчтүү эле. Алардын жерлеринин ылдам оторчуландырылышы, чептердин курулушу жана чыдамсыз диний саясат көп сандаган көтөрүлүштөргө түрткү берди.
Урал заводдорундагы абал да жарылуучу болгон: приписной дыйкандар оор, дээрлик каторгага тете эмгекке мажбурланып, үй-бүлөлөрү жакырчылыкта жашашкан. Эмгектин оор шарттары жана укуксуздук аларды нааразылыкка жана куралдуу бунтка түрттү.
Борбордук Россиядагы крепостной дыйкандардын абалы мындан жакшы болгон жок. 1760-жылдары алар фактикалык кулга айланышкан: помещиктер барщинаны жумасына 4–6 күнгө чейин көбөйтүп, Екатерина IIнин 1767-жылкы указы дыйкандардын кожоюндарга даттануусун тыюу салган. Оор экономикалык кырдаал жана тынымсыз согуштар шартында «аман калган падыша» жөнүндөгү ушак абдан ыңгайлуу топуракка түштү.
Дворец төңкөрүшүнүн курмандыгы болгон, элге ыңгайлуу бир катар реформаларды жүргүзүүгө үлгүргөн Пётр III образынан улам «самозванчылыктын эпидемиясы» күчөдү. Пугачёв да ушул мифти пайдаланган көптөрдүн бири болчу, бирок дал ал нааразы топторду бир күчкө бириктире алды.
Казактар бунтка даяр турса да, бириктирүүчү идея жетишпей жаткан. Дал ушунда, 1773-жылдын сентябрында Емельян Иванович Пугачёв пайда болду дон казагы, Жети жылдык жана Орус-осман согуштарынын ардагери. Ал өзүн Пётр IIIм деп атагандардын биринчиси эмес эле, бирок элди ээрчитип кетүүгө дал өзү жарады.
Бийликтен жашырынып жүргөн Пугачёв Яикке кайтып келип, 17 (28) сентябрда 1773-жылы казактарга биринчи указын жарыялады: аларга «түбөлүк эркиндикти жана дарыяны» жана башка артыкчылыктарды убада кылды. Башында 80 казактан турган анын кошууну тез өсүп, Яик шаарчасына жакындаганда 300 кишиге жеткен.
Шаарды ала албай калгандан кийин повстанчылар дарыянын өйдө агымына жылышты. Илецкий шаарчасында жергиликтүү казактар Пугачёвду коңгуроо кагып, нан-туз менен тосуп алышты. Гарнизон толугу менен ага ант берип, чептин замбиректери көтөрүлүшчүлөрдүн алгачкы артиллериясына айланды.
Башкы бута Оренбург болду: ал чоң Оренбург крайынын борбору жана падышалык бийликтин символу эле. Жолго чакан чек ара чептери туш келди. Гарнизондору алсыз болчу, аскерлердин көбү повстанчылардын күчүн көрүп алар тарабын тандап жатышты. Рассыпная, Нижнеозёрная жана башка чептер чукул штурмдар менен алынды. Ал күчтүүрөөк саналган Татищев чеби да 27-сентябрда кулады: комендант Елагин өлтүрүлүп, анын кызы — мындан мурда өлтүрүлгөн Нижнеозёрная чебинин комендантынын жесири Пугачёвдун төөнгө айланды.
Көтөрүлүш тууралуу уккан Рейнсдорп Оренбург губернатору аны басуу үчүн бригадир Билов башында отряд жөнөткөн, бирок ал повстанчылардын көбөйтүлгөн санынан чочуп, артка чегинген. 5-октябрда Пугачёвдун 2500 кишиден жана ондогон замбиректерден турган армиясы Оренбургга келип, курчоону баштады.
Гарнизон күчтүү болгону менен, изминдин коркунучунан чочулаган Рейнсдорп дубал артында коргонуу чечимин кабыл алды. Курчоо алты айга созулду. Пугачёвчулар эки ирет штурмга өтүп, бирок кайтарылды.
Алгачкы жеңиштер 1773-жылдын ноябрында келди: атамандар Овчинников менен Зарубин-Чика генерал Кардын корпусун талкалап, полковник Чернышёвдун отрядын туткунга алган. Бул жеңиштер повстанчыларды катуу дем берип, тарапкерлердин массалык агымын шарттады. Ноябрдын аягында Пугачёвчулар Ильинская чебин алышты.
1773-жылдын акырында Оренбург астындагы Пугачёв армиясы 40 миңге жетти. Мындай күчтү башкаруу үчүн Пугачёв Аскер коллегиясын түздү көтөрүлүштүн аскер-административдик борбору. Ал «прелестные письма» ар кыл катмарларга жана элдерге багытталган указ-манифесттерди таратты: казактарга «түбөлүк эркиндик», эски ишенимдеги (старообрядчы) жамааттарга «байыркы крест жана сыйынуу», жергиликтүү элдерге жер жана токойлор убада кылынды. Ошентип идеялар тез таралып, көтөрүлүш жаңы аймактарды камтый берди.
Повстанчылар армиясында полктар түзүлүп, курамына казактар, улуттук азчылыктардын өкүлдөрү, заводдук дыйкандар жана башкалар киргизилди; катуу тартип кармалып, машыгуулар өтүлдү.
Курчоодогу Оренбургда ачарчылык башталып, 1774-жылдын январында Рейнсдорп курчоону алып салуу үчүн чабуул жасап көрдү. Бирок атамандар Шигаев, Лысов, Подуров, Хлопуша жетектеген повстанчылар өкмөт аскерлерин чоң жоготуу менен артка кайтарды.
Көтөрүлүш тез Самара линиясына жайылды: Д. Лысов менен Ф. И. Дербтев баштаган отряддар бир катар чептерди алышты. Калмак полкун жетектеген Дербтев Пугачёвдун указдарын таратып, акыры Ставрополду да ээледи.
1773-жылдын октябрынан тартып көтөрүлүшкө башкырттар, мишарлар, татарлар жапырт кошула баштады. Башкырт старшинасы Кинзя Арсланов жана атаман Салават Юлаев көтөрүлүштөгү эң белгилүү кол башчылардын бирине айланды. 1773-жылдын ноябрында башкырт отряддары Уфаны курчап, 1774-жылдын башында Кунгурду бир нече ирет штурмга алган, бирок ийгиликке жеткен эмес.
Башкырт жеринде повстанчыларды атаман Чика-Зарубин баштап, ар түрдүү улуттук кошуундарды бириктирип, «Башкириянын толук кожоюну» аталып, Уфанын курчоосун башкарды. Уфа лагери Оренбург алдындагы негизги лагерьден кийинки экинчи борборго айланды.
1773-жылдын декабрында Пугачёв буга чейин ири көтөрүлүштүн лидери атаман Михаил Толкачёвду Казакстандын Кичи жүзүнүн хандарына кабар салууга жөнөттү. Айрым казак отряддары чын эле кошулганына карабай, өз ара ишенбөөчүлүк (казак-орус, башкырт, казах ж.б. ортосунда) бирдиктүү фронт түзүүгө бөгөт болду.
Хандын ставкасынан кайткан Толкачёв жолдо адам менен замбирек топтоп, Яик шаарчасына жакындады. 30-декабрда ал падышалык команданы талкалап, туткунга алып, ошол эле кечте шаардагы Курени деген байыркы райондордун бирин ээледи. Казактардын көбү Толкачёв тарапка өттү, ал эми өкмөтчү казактар менен солдаттар (подполковник Симонов, капитан Крылов) Михаило-Архангел соборунун чебинде бекиништи.
Яиктин курчоосуна Пугачёв өзү да келди: ал валдын астына мина коюуну буйрук кылды. 20-январь 1774-ж. жарылуу жүргүзүлдү, бирок күтүлгөн натыйжа бербеди штурм чоң жоготуулар менен кайтарылды. Ошого карабай, январдын аягында казактар «падышаны» аскер менен туугандаштыруу үчүн Пугачёвду жаш казак кыз Устинья Кузнецовага үйлөндүрүштү. 19-февралда повстанчылар чиркөө мунарасынын астын жардырып, дагы бир штурмга өтүштү бирок бул да кайтарылды. Курчоо созулуп, повстанчылардын олуттуу күчтөрүн байлап койду.
Оренбург алдындагы курчоонун фонунда көтөрүлүш чыгышка Казан губерниясына карай тез тарады. Өкмөт кызматка татар, башкырт, мишарларды чакырууга аракеттенгенде, алардын көбү дезертир болуп, Пугачёв тарапка өтүп кетти. Бул өкмөт аскеринин катарын түгөлсүз кылып, крепостной дыйкандар арасында жапырт толкундоолорду күчөттү.
Казан губерниясынын түштүгүндө 10 чакты повстанчы отряд шаарларды курчап, Мензелинск, Заинск ж.б. менен алектенди. 1773-жылдын декабрында татар-удмурт отряддары Ижевск жана Воткинск заводдорун алышты.
Уралда көтөрүлүш анда да катуу тутанды. Атамандар Иван Грязнов, Иван Белобородов баштаган повстанчылар заводдорду басып алып, замбирек, ок-дары жана акча менен камсыз болуп турушту. Жыл аягында Уралдагы металлургия заводдорунун жарымы повстанчылардын колунда калды: жалпы 118 замбирек, 170 миңден ашык рубль алынып, 6000ден ашык заводдук дыйкан алардын катарына кошулган.
Толкундоолор Сибир губерниясынын батыш райондоруна да жайылды: жергиликтүү дыйкандар менен казактар Пугачёвдун манифесттерин алып, көтөрүлүш чыгарышты.
Петербург генерал Кардын корпустунун талкаланышынан кабар алгандан кийин, Екатерина II жаңы баш кол башчы генерал-аншеф Александр Бибиковду дайындады. Ал чоң күч чогултуп, 1773-жылдын аягында чабуул баштады.
22-март (2-апрель) 1774-жылы чечүүчү салгылаш Татищев чебинде өттү. Бул жерде повстанчылар 9000ге чейинки күчүн жана баардык артиллериясын топтоп, генералдар Пётр Голицын менен Павел Мансуровдун бириккен корпустары менен беттешти. Салгылаш катуу болду, бирок повстанчылар талкаланган: Пугачёв 2000дөй кишисинен айрылып, 4000 туткунга түштү бул анын алгачкы чоң жеңилүүсү эле.
Мындан кийин өкмөт аскерлери баардык багыттарда чабуулга өттү. Иван Михельсондун корпустары Уфа астында атаман Чика-Зарубиндин күчтөрүн талкалады. Мурда алынган Самара жана Урал шаарлары кайра алынды. 16-апрелде Мансуровдун аскерлери дефинитивдүү Яик шаарчасын курчоодон бошотушту.
Бирок Бибиковдун өлүмү жана генералдар арасындагы интригалар Пугачёвго зарыл болгон дем алуу берди. Ал Түштүк Уралдын тоолуу-заводдук аймагына чегинип, жаңы күч топту. Бул аралыкта заводдор повстанчылар тарабынан күйгүзүлүп, калкы алар менен кошо кочуп жүрдү.
1774-жылдын майында заводдук дыйкандар менен толуккан Пугачёв отряддары Магнитная чебин жана башка форпостторду алып, кайра чабуулга өттү. Бирок 21-майда Троицк чебинин жанындагы салгылашта Деколонгдун корпусунан кырка жеңилди — повстанчылар 8000ге чейин адам жоготту.
Жеңилүүлөргө карабай көтөрүлүш басылган жок. 3-июнда Пугачёвдун отряды башкырт старшинасы Салават Юлаевдин кошууну менен кошулду; бул маалда башкырттар повстанчы армиянын үчтөн экисин түзүп калган.
Өкмөт аскерлери убактылуу артка кеткенден пайдаланып, Пугачёв Казанга бет алды. Анын армиясы жол-жолдо дыйкандар, удмурттар, татарлар, марийлер менен толукталып, июндун ортосуна карата 20 миңге жетти (көпчүлүгү начар куралданган). Жолдо повстанчылар Оса чебин, андан тышкары Воткинск, Ижевск заводдорун алышты.
1774-жылдын июлунда армия Казанга жакындаганда, губернатор Брандт Михельсон отряды повстанчыларды азыр эле талкалайт деп ишенип, алгач паника кабарларына ишенген жок. Бирок 8-июлда шаарда аха-ух түшүп, байлар шаардан кача баштады.
12 (23) июлда Пугачёвдун 20 миңдей кишиден турган армиясы Казанды штурмга алды. Гарнизон менен куралданган ополчендердин каршылыгына карабай, повстанчылар шаарды алышты, бирок кремль ичиндеги гарнизон карманууну улантты. Шаарда тонау жана өрт кетти. Пугачёв түрмөдөгү туткундарды, анын ичинде алгачкы жубайы менен балдарын бошотууга буйрук берди. Көп узабай күйүп жаткан шаарга Михельсондун корпустары кирип келип, 5 сааттык катуу салгылаш болду; түн жамынып эки тарап тең токтоду.
Эки күндөн кийин, 15 (26) июлда, Арск талаасында чечүүчү салгылаш өттү. Негизинен начар куралданган дыйкандардан турган Пугачёв армиясы машыккан жана мыкты куралданган Михельсон аскерлерине туруштук бере алган жок. Повстанчылар кырка жеңилди: 2000дей адам өлүп, 5000 туткунга түштү. Пугачёв армиясынын калдыгы менен Волганын ары жагына качты.
Казан алдындагы жеңилүүдөн кийин Пугачёв 17-июлда Волганы кечип өтүп, түштүккө басты. Армия кайрадан дыйкандар, чуваштар, татарлар, мордвалар менен толукталды. Волганын оң жээгинде жапырт көтөрүлүш тутанып, дыйкандар помещиктерди өлтүрүп, экинчи үйлөрүн өрттөп, кампа-амбарынын таланды.
28-июлда Сарансктын борбордук аянтында дыйкандар үчүн эркиндик манифести окулду. Тарыхчылар аны Крестьяндык согуштун кульминациясы деп аташат: документ элге эбегейсиз таасир кылып, жапырт көтөрүлүштөрдү тутантты. Пугачёв каалаган жеринде коңгуроо кагылып, нан-туз менен тосулуп, триумф менен жүрө баштады. 31-июлда ушундай тантана Пензада болду. Жалпысынан 1774-жылдын жайында айрым эсеп боюнча 3 миңден кем эмес дворян жана чиновник өлтүрүлгөн.
Көтөрүлүштүн масштабы Екатерина IIни жеңилдиктерге барууга мажбур кылды: ал башкы командачы болуп генерал-аншеф Пётр Иванович Панинди дайындап, аскерлерди бошотуу үчүн Осман империясы менен тынчтык сүйлөшүүлөрүн ылдамдатты. Августта Россиянын мыкты кол башчыларынын бири Александр Васильевич Суворов чакыртылды.
Пензадан кийин Пугачёв түштүккө бурду балким, дон казактарын өз тарабына тартып кетүүнү көздөгөн. Анын армиясы Саратов менен Камышинди алды, бирок Михельсон корпустары анын изине түшүп алган эле.
25-август (5-сентябрь) 1774-жылы Солеников балыкчы ватагасынын жанында Пугачёвдун башкы армиясы падышалык аскерлер менен акыркы ири салгылашын өткөрдү. Сан жагынан артыкчылык болгону менен, начар куралданган жана тынымсыз чегинүүдөн чарчаган повстанчылар регулярдуу аскердин чабуулуна чыдабай калды: бир нече картечь залпынан жана кавалериянын атакасынан кийин паникалык качуу башталды. 2000ден ашык повстанчы, анын ичинде атамандардын бири Андрей Овчинников өлтүрүлдү.
Пугачёв аз сандагы коштоочусу менен Волга ары жагына качты. Бирок казак полковниктери, согуштан алгач чарчап, мыйзам кечиримин үмүт кылып, өз башчысын берүүгө сүйлөшүп алышты. 8 (19) сентябрда Чоң Узень дарыясынын жанында Пугачёвду кармап, 15-сентябрда Яик шаарчасына жеткиришти. Бул жерде, анан Симбирскте алгачкы сурактар өтүп, алардын бирин Суворов өзү жүргүздү. Пугачёвду ташуу үчүн атайын тар тор жасалды.
Пугачёв туткунга алынгандан кийин да, көтөрүлүш улана берди. Башкирияда Салават Юлаев жана башка старшиналар каршылыкты улантып, өкмөт аскерлеринин олуттуу бөлүгүн байлап турушту. Аларга башка фронттон бошогон отряддар жиберилгенден кийин гана каршылык кыскарып баштады. Салават Юлаев 20-ноябрда акыркы салгылашын берип, 25-ноябрда (6-декабрда) туткунга түшкөн. Айрым очоктор 1775-жылы жайга чейин жашады.
Көтөрүлүш басылгандан кийин бийликтин алдында кең масштабы бар иликтөө өткөрүү милдети турду. Екатерина II Казанда биринчи «жашыруун комиссияны» түзүп, башына генерал А. И. Бибиковду койду; курамына гвардия офицерлери Лунин, Маврин, Собакин, катчы Зряхов кирди. Кийин, 1774-жылдын январында, туткундарды ташуунун кыйынчылыгынан улам Самарага подпоручик Гавриил Державин жөнөтүлүп, суроолор жеринде жүргүзүлдү.
Бибиков 26-апрелде өлгөндөн кийин Екатерина Казанда жана Оренбургда эки өзүнчө жашыруун комиссия түздү. Алар генерал-губернаторлор Брандт жана Рейнсдорпко баш ийдирилди. Казанга Пугачёвдун биринчи үй-бүлөсү жана идеялык шыктандыруучу деп шектелген игумен Филарет жеткирилди. Бирок башкы көңүл Оренбургга бурулуп, Пугачёвдун жакын даражалуу жолдоштору Шигаев, Падуров, Каргин, Хлопуша, Чика-Зарубин ж.б. суракка алынды.
Июнда императрица иликтөөнү генерал-майор П. С. Потёмкиндин көзөмөлүнө өткөрдү. 1774-жылдын августунда өзүнчө Яик жашыруун комиссиясы түзүлүп, башына Маврин коюлду; ал көтөрүлүштүн алгачкы этабын кылдат иликтеп, туткунга алынгандан кийин Пугачёвду биринчи суракка алган. Жалпысынан 12 438 адам комиссиялар аркылуу өткөн. Оренбургда 4, Казанда 38 киши (анын ичинде Белобородов, Губанов) казаланды. Бирок комиссиялардан тышкары, аскерий буйруктар менен көбүрөөк повстанчы казаланып, бир топ адам камакта жана этапта начар шарттан өлгөн.
1774-жылдын ноябрында Емельян Пугачёв да кошо 85 негизги участник Москвага генералдык иликтөөгө жеткирилди. Пугачёв Монета сарайында кармалды. Иликтөөнү Москва генерал-губернатору, князь М. Н. Волконский менен Сенаттын жашыруун экспедициясынын обер-секретары С. И. Шешковский жетектеди. Пугачёв өз өмүрү, согуштарга катышуусу, тентип жүргөнү жана көтөрүлүштүн жүрүшү тууралуу кеңири көрсөтмө берди.
Иликтөөчүлөр көтөрүлүштүн артында чет эл агенттери, эски ишенимдегилер же дворяндар турган-турбаганын тактоого аракеттеништи. Екатерина II жеке өзү процессин көзөмөлдөп, суроолор жана көрсөтмөлөр берип турду. Симбирскидеги суракта Потёмкин Пугачёвду азап менен өзүн жана тааныштарын «эски ишенимдегилердин жашыруун заговору»на тиешелүү деп жалган айтып алууга мажбурлаганы менен, Москвада андай заговор жок экени, көрсөтмөлөр басым алдында берилгени аныкталды. Волконский менен Шешковский саясий теорияларга ылайык жасалма жыйынтык чыгарбай, натыйжада 5-декабрда көтөрүлүш Яик аскеринин өз ичинен гана чыкканын моюнга алышты.
30-декабрда Кремлдин Трон залында сот чогулду. 31-декабрда Пугачёв Кремлге алынып келип, түшүнүк алуу үчүн тизелетилди. Ал чыгарылгандан кийин судьялар өкүм чыгарышты: «Емелька Пугачёвду төрт мүчөгө бөлүп (четвертовать), башын казыкка сайып, бөлүктөрүн шаардын төрт тарабына ташып, арабага салып көрсөтүп, кийин ошол жерлерде өрттөө». Калган айыпталуучулар да оор жазаларга тартылды.
Шейшемби, 10 (21) январь 1775-жылы Москвадагы Болотная аянтында эл чогулган жерде каза аткарылды. Пугачёв өзүн тынч, кадыр-барк менен кармап, Кремл тарапка айкаш белгисин коюп, элден кечирим сурады. Императрицанын жеке каалоосу менен Пугачёвго жана А. П. Перфильевге (четвертование өкүмү бар) алгач башы алынган.
Ошол күнү М. Г. Шигаев, Т. И. Подуров, В. И. Торнов асылды. И. Н. Зарубин-Чика Уфа тарапка жөнөтүлүп, 1775-жылдын феврал башында казаланды. Башка лидерлер, анын ичинде Салават Юлаев жана анын атасы Юлай Азналин, түгөл өмүргө каторгага Балтикадагы Рогервик портуна айдалды. Башкырт жетекчиси Кинзя Арслановдун тагдыры белгисиз калды.
Өкмөт коркутуу үчүн жапырт казаларды колдонду: дарыяларга салынган калактарга дарбактарды орнотуп агызышкан; ар бир кыштакта атамандар жана башка жетекчилер асылып турган. Июлдун ортосунда Оренбургда атаман Хлопуша казаланып, анын башы шаар ортосундагы мүрөкмөдө көрсөтүлдү.
Көтөрүлүш басылгандан кийин Екатерина II анын эстелигин өчүрүү үчүн чечкиндүү чара көрдү: Яик дарыясы Уралга, Яик аскери Урал казак аскерине, Яик шаарчасы Уралскка айланды; Пугачёвдун аты анатемага берилди, расмий документтерде көтөрүлүш «белгилүү элдик баш аламандык» деп гана аталган.
1775-жылы губерниялык реформа жүргүзүлүп, губерниялардын саны 20дан 50гө көбөйтүлдү. Бул реформа, полицияны өзгөртүү жана дворяндар менен шаарлар үчүн жаңы уставдар менен кошо, XIX кылымга чейин жашаган башкаруу системасын түздү. Өкмөт провинцияларды натыйжалуураак көзөмөлдөөгө жетишип, Пугачёв көтөрүлүшү XX кылымга чейин Россиядагы акыркы ири дыйкан-казак көтөрүлүшү болуп калды.
Өкмөт казактарга карата саясатын да оңдоп, аларды регулярдуу армия бөлүктөрүнө ылдам айлантты. Запорожье Сечи жоюлду. Казак офицерлерине дворяндык наам берилип, алар өз жерлеринде бийликтин таянчы болуп калды. Ушул сыяктуу саясат аймак элдерине да жайылды: башкырт, татар княздары менен мурзалары Россия дворяндарына теңештирилди, Башкирияда кантондук (аскердик) башкаруу киргизилди.
Көтөрүлүш империянын өнөр жайына, айрыкча Уралга, оор зыян салды: аймактагы 129 заводдун 89у чабуулга дуушар болду. Көп ишканалар түгөл кыйратылып, зыян 5 миллион рублдан ашты. Уралдагы көтөрүлүштүн өзөгүн түзгөн заводдук дыйкандар заводдорду өздөрүн «кул эмгегинин булагы» деп эсептеп атайын талап-тоношкон.
Өкмөт заводдордун бир бөлүгүн тез калыбына келтиргенине карабай, көтөрүлүш аны эмгек саясатын кайра карап чыгууга мажбурлады. Ал өлкөнүн реформаларга курч муктаж экенин, сословиелер ортосундагы ажырымдын сынык чекитке жеткенин көрсөттү. Толук талкаланышына карабай, Крестьяндык согуш эл кыжырдануусунун күчүн айкын көрсөтүп, келечектеги монархтар үчүн катуу эскертүү болуп калды.
