Б.з.ч. 241-жылы Биринчи Пуни согушун аяктаган тынчтык келишими Карфаген үчүн кемсинтүүчү жана кыйратуучу болгон. Сицилиядан түшкөн кирешелердин жана соода монополиясынын жоголушу мамлекетти алсыраткан, ал эми жалданма аскерлердин көтөрүлүшү маалында Римдин Сардиния менен Корсиканы ишенимсиздик менен басып алышы пунилерди бир нерсеге толук ынандырган: жаңы кагылышуу сөзсүз болмок.
Ушундай өч алуу каалоосу күчөгөн шартта улуу стратег Гамилькар Барка көзүн Пиреней жарым аралына бурган. Күмүшкө бай жана согушчан уруулары көп Испания Карфаген үчүн жаңы таяныч аймакка айланышы керек эле.
Тогуз жыл бою Гамилькар Карфагендин ээликтерин кеңейткен. Акыры ал Геликини курчоо маалындагы салгылашууда уулдарын сактап калуу үчүн өзүн курман кылып каза болгон.
Анын ишин күйөө баласы Гасдрубал Сулуу уланткан. Ал Жаңы Карфаген шаарын негиздеген — бул кооз административдик жана соода борбору кийин Пуни Испаниясынын борборуна айланган.
Баркиддердин ийгиликтери Римди тынчсыздандырган.
Келишим түзүлүп, ага ылайык Ибер дарыясынын — Эбронун — түштүгүндөгү аймактар Карфагендин таасир чөйрөсү катары таанылган.
Бирок ошол эле учурда Рим пунилердин аймагында жайгашкан Сагунт шаары менен да союз түзгөн.
Б.з.ч. 221-жылы Гасдрубал каза болгондон кийин, армия 25 жаштагы Ганнибалды — Гамилькардын тун уулун — бир добуштан башкы кол башчы деп жарыялаган.
Аскер лагеринде тарбияланган Ганнибал жоокерге мүнөздүү катаалдыкты мыкты эллиндик билим менен айкалыштыра алган.
Атасы уулунун грек тилин жана маданиятын үйрөнүшүнө өзгөчө кам көргөн. Бул жөн гана өзүн өнүктүрүү үчүн эмес, Карфагенди антика дүйнөсүнүн дипломатиялык системасына интеграциялоо үчүн да маанилүү болгон.
Ганнибалдын өмүр баянындагы борбордук окуялардын бири — анын белгилүү анты.
Ал бала кезинде эле алтардын алдында Римге түбөлүк душман болууга ант берген.
Бийликке келгенден кийин Ганнибал дароо аракетке өткөн.
Сагунт менен коңшу уруулар арасында жаңжал чыгарып, ал шаарды курчоого алган.
Баатырдык каршылыкка карабастан, жети айдан кийин Сагунт кулаган.
Ал учурда галлдар менен согушуп жаткан Рим союздашына жардам бере алган эмес, бирок Карфагенге элчилик жөнөтүп, расмий түрдө согуш жарыялаган.
Ганнибал басып кирүүгө кылдат даярданган.
Африка менен Испанияны коргоо үчүн ири күчтөрдү иниси Гасдрубалдын кол алдында калтырып, ал б.з.ч. 218-жылдын жазында жортуулга чыккан.
Анын басып кирүүчү армиясында болжол менен 50 000 жөө аскер, 9 000 атчан аскер жана 37 согуш пили болгон.
Жортуулдун эң укмуштуудай этабы Альп тоолорун ашып өтүү болгон.
Бул адам мүмкүнчүлүгүнүн чегинен чыккан сыноо эле: жер көчкүлөр, кар бороондору жана аллоброгдор аттуу галл уруусунун тынымсыз буктурмалары армияны аябай алсыраткан.
Тоодон түшүү көтөрүлгөндөн да коркунучтуу болуп чыккан.
Ганнибал акыры Түндүк Италияга жеткенде, анын ири армиясынан болгону болжол менен 20 000 жөө аскер жана 6 000 атчан жоокер калган.
Аскерлеринин дээрлик жарымы жана пилдердин көпчүлүгү тоолордо каза болгон.
Бирок кол башчынын эрки сынган эмес. Ал чарчаган аскерлерине эс алууга мүмкүнчүлүк берип, көп өтпөй Римди жек көргөн галл урууларынын эсебинен өз күчтөрүн толуктаган.
Душмандын Италияда пайда болорун күтпөгөн римдиктер пландарын тез арада өзгөртүүгө мажбур болушкан.
Биринчи кагылышуу Тицин дарыясынын жанында болгон.
Консул Публий Корнелий Сципион Ганнибалдын нумидиялык атчан аскерлеринин күчүн жетиштүү баалабаган.
Ыкчам атчан салгылашта римдиктер жеңилип, консул өзү араң аман калган. Аны өзүнүн жаш уулу — болочок Сципион Африкалык — сактап калган.
Римдиктер Требия дарыясына чегинишкен.
Ал жерден аларга экинчи консул Тиберий Семпроний Лонгдун армиясы кошулган.
Амбициялуу жана тез ачууланган Семпроний чечүүчү салгылашууну каалаган.
Каршылашынын алсыз жактарын мыкты пайдаланган Ганнибал римдиктерди тузакка түшүргөн.
Кышкы күн токтогон күнү, муздак жаандын астында нумидиялыктар ачка жана толук кийинбеген легионерлерди дарыянын аркы өйүзүнө чыгууга азгырышкан.
Римдиктер Требиянын муздак суусун кечип өтүп жатканда, пунилер оттун жанында жылынып, денелерине май сүртүп турушкан.
Салгылашуу башталганда Ганнибалдын иниси Магондун буктурмада жашырылган бөлүгү римдиктерге арт жагынан сокку урган.
Рим армиясы курчоодо калган.
Болгону 10 миң легионер душмандын катарын жарып өтүп, Плаценцияга качып кете алган.
Калгандары өлтүрүлгөн же сууга чөгүп кеткен.
Жеңиш толук болгон, бирок катуу сууктан улам Ганнибал пилдеринин дээрлик баарынан ажыраган.
Б.з.ч. 217-жылы Рим консулдар Гней Сервилий жана Гай Фламиний жетектеген жаңы армияларды түзгөн.
Ганнибал Апеннин тоолору аркылуу өтө оор жортуул жасап, ошол маалда инфекциянын кесепетинен бир көзүнөн ажырап, Этрурияга чыккан.
Тразимен көлүнүн жанында ал байыркы согуштар тарыхындагы эң ири буктурмалардын бирин уюштурган.
Таңкы туман менен адырлуу аймакты пайдаланып, Ганнибал өз армиясын Фламиний өтө турган жолдун үстүндөгү бийиктиктерге жашырган.
Римдик колонналар тоолор менен көлдүн жээгинин ортосундагы тар өткөөлгө толук киргенде, пунилер аларга бардык тараптан кол салышкан.
Римдиктер согуштук тартипке турууга да үлгүрбөй калышкан.
Бул кандуу кырғында 15 миң римдик, анын ичинде консул Фламиний өзү да каза болгон.
Дагы миңдеген адамдар туткунга түшкөн.
Римге карай жол ачык болуп, «Түбөлүк шаарда» коркунуч өкүм сүргөн.
Республика кыйроонун босогосунда турган.
Дал ошол учурда Сенат өзгөчө чараларды көрүүгө чечим кабыл алган.
Тразимен көлүнүн жанындагы каргашалуу жеңилүүдөн кийин Рим шок абалында болчу.
Салттуу согуш жүргүзүү ыкмалары Ганнибалдын генийине каршы натыйжа бербей жаткан.
Ушундай оор учурда аристократ Квинт Фабий Максим диктатор болуп дайындалган.
Ал эң биринчи болуп ачуу чындыкты түшүнгөн: ачык талаада Ганнибалды жеңүү дээрлик мүмкүн эмес.
Фабий душманды акырындап алсыратуу стратегиясын тандаган. Кийин бул ыкма «фабиандык стратегия» деп аталып калган.
Рим армиясы пунилердин артынан калбай ээрчип, бийиктиктерди ээлеп, чоң салгылашуудан качкан.
Ошол эле учурда душманга өлкөнү эркин талап-тоноого же шаарларды тынч курчоого мүмкүнчүлүк берилген эмес.
Бул тактика Римде чоң нааразычылык жараткан.
Фабийге «Кунктатор» (Cunctator — Жай жүрүүчү) деген лакап ат берилген.
Анын атчан аскерлеринин башчысы Марк Минуций болсо командирин ачык эле коркоктукка айыптаган.
Бирок Минуций диктатор менен тең укук алгандан кийин өз алдынча салгылашууга кирүүгө аракет кылып, бүт армияны жоготууга аз калган.
Фабийдин өз убагында кийлигишүүсү гана легиондорду дагы бир чоң жеңилүүдөн сактап калган.
Ошол эле учурда Испаниядагы «экинчи фронтто» Гней Корнелий Сципион кыйла агрессивдүү аракеттенген.
Ал Гасдрубал Баркага бир катар жеңилүүлөрдү тарттырып, пуни флотун талкалап, миңдеген жоокерлерди туткунга алган.
Испания бара-бара Ганнибалдын «ресурстук базасынан» Карфаген үчүн узакка созулган кризис аймагына айлана баштаган.
Б.з.ч. 216-жылы Рим душманды бир чоң сокку менен толук жок кылууну чечкен.
Консулдар Гай Теренций Варрон жана Луций Эмилий Павел болжол менен 90 миң адамдан турган эбегейсиз чоң армия топтошкон.
Ганнибалдын карамагында болгону 50 миңдей жоокер болгон.
Бирок дал ушул жерде, Канны шаарынын жанында, ал өзүнүн атын аскер тарыхынын окуу китептерине түбөлүккө жазган.
Римдиктер легиондорун терең жана өтө тыгыз сапка тизип, жөө аскерлеринин массасы менен душмандын борборун жарып өтүүнү көздөшкөн.
Ганнибал болсо өз армиясын римдиктер тарапка томпойгон ири жарым ай формасында жайгаштырган.
Борбордо анча ишенимдүү эмес галлдар менен иберлер турса, капталдарда тандалган ливиялык жөө аскерлер жана Гасдрубал менен Магарбал жетектеген күчтүү атчан аскерлер жайгашкан.
Римдиктердин негизги массасы борборго сокку урганда, «жарым ай» акырындык менен ичкери ийилип, легиондорду капканга тарта баштаган.
Ошол учурда пуни атчан аскерлери римдик атчандарды талкалап, легиондордун артына өткөн.
Ливиялык жөө аскерлер капталдардан сокку урган.
Римдиктер ушунчалык тыгыз курчоодо калгандыктан, кылычын толук шилтөөгө да мүмкүнчүлүк болбой калган.
Кыргын башталган.
Бир күндүн ичинде 48 миң римдик, анын ичинде консул Эмилий Павел да каза болгон.
Ганнибал болсо болгону 8 миңдей адамынан ажыраган.
Канныдагы жеңилүүдөн кийин Түштүк Италиянын көптөгөн шаарлары, анын ичинде бай Капуя, Римден бөлүнүп кеткен.
Сиракуза менен Македония да Карфаген менен союз түзүүгө шашылышкан.
Дүрбөлөңгө карабастан, Рим багынуудан баш тарткан.
Шаар коргонууга даярдалып, аскерге атүгүл кулдар да чакырыла баштаган.
Ганнибал болсо өзүнүн тарапташтары күткөндөй Римге түз барган эмес.
Ал Түштүк Италиядагы позицияларын бекемдөөгө көңүл бурган.
Бирок анын армиясы Капуядагы өтө жыргал кыштоодо бара-бара «бошой» баштаган: той-тамашалар жана аракетсиздик пунилердин чабуулдук духун кыйла басаңдаткан.
Сицилияда болсо Сиракузаны улуу курчоо башталган — б.з.ч. 214–212-жылдар.
Рим кол башчысы Марцелл Архимеддин генийине туш болгон.
Архимеддин коргонуу машиналары — кубаттуу ыргытуучу куралдар жана кемелерди суудан көтөрүп алган «тырмактар» — шаарды узак убакыт бою алынгыс кылып турган.
Ошентсе да, б.з.ч. 212-жылы Сиракуза кулап, Сицилия кайрадан толук Римдин көзөмөлүнө өткөн.
Испаниядагы кырдаал улам өзгөрүп турган.
Б.з.ч. 211-жылы бир тууган Сципиондор салгылашууда каза болуп, Римдин Пиреней жарым аралындагы иши толугу менен утулуп жаткандай көрүнгөн.
Бирок дал ошол оор учурда командачылыкты жаш Публий Корнелий Сципион — болочок Сципион Африкалык — өз колуна алган.
Б.з.ч. 209-жылы ал мүмкүн эместей көрүнгөн ишти жасаган: күтүүсүз сокку менен Баркиддердин Испаниядагы негизги базасы болгон Жаңы Карфагенди басып алган.
Ганнибалдын акыркы үмүтү анын иниси Гасдрубал болгон.
Б.з.ч. 207-жылы ал Альп тоолорун кайрадан ашып өтүп, ири армия менен Түндүк Италияга кирген.
Бирок римдиктер анын кабарчыларын кармап алышкан.
Консул Гай Клавдий Нерон тез жүрүш жасап, кесиптешинин армиясы менен бириккен.
Метавр дарыясынын жанындагы салгылашууда алар Гасдрубалдын армиясын толугу менен жок кылышкан.
Римдиктер Гасдрубалдын башын кесип, Ганнибалдын лагерине ыргытып жиберишкен.
Бул Ганнибал үчүн согуштун аягы жакындап калганын билдирген коркунучтуу белги болгон.
Б.з.ч. 204-жылга карата Сципион согушту Африкага көчүргөн.
Нумидиянын падышасы Массинисса менен союз түзүп, ал Карфагендин өзүнө коркунуч жарата баштаган.
Пуни өкмөтү дүрбөлөңгө түшүп, Ганнибалды Италиядан кайра чакыртып алган.
16 жылдан кийин улуу кол башчы өзүнүн туулган шаарын коргоо үчүн мекенине кайтып келген.
Чечүүчү салгылашуу б.з.ч. 202-жылы Заманын жанында болгон.
Ганнибал Римдин катарларын талкалоого үмүттөнүп, 80 согуш пилин чыгарган.
Бирок душмандын тактикасын жакшы изилдеген Сципион легиондорун бирдиктүү тыгыз фронт менен эмес, өзүнчө манипулаларга бөлүп, алардын ортосунда атайын өтмөктөрдү калтырган.
Пилдер чабуулга өткөндө, римдиктер сурнайларын катуу жаңыртып, жаныбарларды коркутушкан.
Пилдердин көпчүлүгү дүрбөлөңгө түшүп, артка бурулуп, өздөрүнүн атчан аскерлерин тебелеп кеткен.
Ал эми алдыга өткөн пилдер римдиктер калтырган «коридорлор» аркылуу чуркап өтүп, легионерлерге олуттуу зыян келтире алышкан эмес.
Ошол учурда Массинисса менен Леллийдин атчан аскерлери пуни атчандарын талкалап, чечүүчү учурда Ганнибалдын жөө аскерлерине арт жагынан сокку урган.
Пунилердин саптары кыйраган.
20 миңден ашык карфагендик каза болгон.
Ганнибал жеңилгенин моюнга алып, согуш талаасынан кеткен.
Б.з.ч. 201-жылдагы тынчтык келишими Карфагенди мурдагы улуулугунун көлөкөсүнө айландырган.
Тынчтык келишиминин шарттары
Контрибуция: Карфаген 50 жыл ичинде 10 000 талант төлөөгө милдеттенген.
Флот: Карфагендин флоту болгону 10 кемеге чейин кыскартылган.
Аймактар: Карфаген Африкадан тышкаркы бардык ээликтеринен ажыраган.
Эгемендик: Римдин уруксатысыз кандайдыр бир согуш жүргүзүүгө тыюу салынган.
Ошентип, Рим Батыш Жер Ортолук деңизинин талашсыз үстөмдүк кылуучу державасына айланган.
Бирок жеңиш өтө кымбатка түшкөн.
Италиянын ири аймактары кыйраган, калктын саны азайган жана мурда гүлдөп турган көптөгөн жерлер ээн талаага айланган.
Экинчи Пуни согушу чек араларды гана эмес, римдиктердин дүйнөгө болгон көз карашын да өзгөрткөн.
Мындан ары Рим жөн гана өзүн коргогон мамлекет болбой калган.
Ал атаандаштарына чыдабаган жана дүйнөлүк үстөмдүккө умтулган күчкө айлана баштаган.
