Улуу башкаруучунун жолу шему мезгилинин — Кургакчылык маалынын — үчүнчү айынын 27-күнүндө башталган. Ошол күнү болжол менен жыйырма жаштагы жаш Рамсес расмий түрдө такка отурган. Булактар анын узакка созулган башкаруусун бирдей деңгээлде чагылдырбаса да, бизге жеткен көп сандаган документтер — залкар стелалардан тартып Дейр-эль-Медина кыштагынан табылган жөнөкөй бал идиштерине чейин — ошол жылдардын тарыхын кыйла кеңири калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берет.
Бийликтин алмашуусу ар дайым мамлекет үчүн алсыз учурлардын бири болгон, ошондуктан багындырылган элдер мындай мезгилди көтөрүлүш чыгаруу үчүн ыңгайлуу мүмкүнчүлүк катары көрүшкөн. Рамсес өзүнүн күчүн башкаруусунун алгачкы айларынан тартып эле далилдөөгө аргасыз болгон. Анын башкаруусунун башындагы канаандык туткундардын сүрөттөрү жарым-жартылай символикалык болушу мүмкүн болсо, Нубиядагы көтөрүлүш фараондун жеке өзү катышуусун талап кылгандай олуттуу болгон.
Көтөрүлүштү басуу учурунда, айрыкча Ирем аймагында, Египет армиясы өтө катаал аракеттенген: болжол менен 7 миң адам өлтүрүлүп, натыйжада аймак толугу менен баш ийдирилген. Көп өтпөй батыш чек араларында да ийгиликтер болгон. Ал жерде Рамсес ливиялыктарды жеңип, өзүнүн жеңилбес жоокер катары аброюн дагы да бекемдеген.
Анын башкаруусунун алгачкы мезгилиндеги эң көрүнүктүү жеңиштеринин бири — деңиз каракчылыгы менен алектенген коркунучтуу «деңиз элдеринин» өкүлдөрү болгон шердандарды талкалоосу эле. Башкаруусунун экинчи жылынан кечиктирбестен Рамсес аларга кыйратуучу сокку урган. Египеттиктер шердандарды кемелеринде уктап жаткан учурда күтүүсүздөн кармашкан.
Фараон мыкты стратег катары туткундарды өлтүргөн эмес, тескерисинче аларды өз армиясынын курамына кошкон. Мүйүздүү туулгалары менен айырмаланган бул жоокерлер кийинчерээк Египет аскеринин элиталык бөлүгүнө айланып, Сирия менен Палестинадагы салгылашууларда алдыңкы катарда согушкан.
Аскердик жортуулдар менен катар Рамсес өлкөнүн ички иштерин да тартипке келтирген. Башкаруусунун биринчи жылында эле ал өзүнө берилген Небуненефти Амондун башкы дин кызматчысы кылып дайындап, күчтүү жрецтер катмарынын колдоосуна ээ болгон.
Башкаруусунун үчүнчү жылында экономикалык жактан өтө маанилүү окуя болгон: Вади-Аллаки аймагында болгону алты метр тереңдиктен суу табылган. Бул жергиликтүү алтын кендеринде алтын өндүрүүнү кескин көбөйтүүгө мүмкүнчүлүк берген.
Өлкөнүн ички коопсуздугун камсыз кылгандан кийин Рамсес түндүктөгү Хетт падышалыгынын чек араларына көңүл бурган. Башкаруусунун төртүнчү жылындагы биринчи жортуул даярдык мүнөзүндө болгон. Египеттиктер Финикиянын жээгинде өз позицияларын бекемдеп, Беритти — азыркы Бейрутту — басып алышкан.
Бирок чыныгы сыноо башкаруусунун бешинчи жылындагы жортуулда болгон. Рамсес ошол доор үчүн абдан чоң деп эсептелген, 20 миңден ашык жоокерден турган армияны чогулткан. Армия Амон, Ра, Птах жана Сет деп аталган төрт корпуска бөлүнүп, Кадеш чебине карай жөнөгөн.
Кадеш салгылашуусу Рамсестин аскердик өмүр баянынын негизги окуясына айланган. Хетттердин тыңчыларынын жалган маалыматына ишенип калган Рамсес «Амон» корпусу менен негизги күчтөрдөн өтө алыстап кетип, Хетт падышасы Муваталли II даярдаган тузакка түшкөн.
Хетттердин согуш арабалары «Ра» корпусун тез арада талкалап, фараондун лагерин курчап алышкан. Ушул өтө оор учурда Рамсес өзгөчө жеке эрдик көрсөткөн. Ал өзүнүн гвардиясын жетектеп, тегерек коргонуу уюштурган.
Куткаруу жарым-жартылай күтүүсүз жагдайдан келген: жээк тараптан «жаш жоокерлер» деп аталган неариндердин отряды келип жеткен, андан кийин «Птах» корпусу да салгылашуу талаасына келген. Эки тарап тең оор жоготууларга учураганына карабастан, бир да армия чечүүчү жеңишке жетише алган эмес.
Рамсес өзүнүн аскердик аброюн сактап артка чегинген, бирок стратегиялык жактан Кадеш хетттердин көзөмөлүндө калган.
Хетттер менен болгон согуш дагы көп жылдарга созулган. Башкаруусунун сегизинчи жылында Рамсес стратегиялык маанилүү Дапур чебин басып алган, ал эми онунчу жылында Тунип үчүн кайрадан согушкан.
Бирок башкаруусунун 21-жылына, болжол менен б.з.ч. 1258-жылга карата саясий кырдаал өзгөргөн. Ассириянын күчөшү мурдагы душмандарды өз ара союз түзүүгө мажбурлаган.
Борбор шаар Пер-Рамсеске хетт элчиси келип, үстүнө тынчтык келишиминин тексти түшүрүлгөн күмүш тактайчаны алып келген. Бул дүйнөлүк тарыхта сакталып калган эң байыркы расмий эл аралык тынчтык келишимдеринин бири болгон.
Келишим эки мамлекеттин бири-бирине кол салбоосун, согуш учурунда өз ара аскердик жардам көрсөтүүсүн жана качкындарды кайра өткөрүп берүүнү кепилдеген.
Бул достук Рамсестин башкаруусунун 34-жылында хетт ханбийкеси менен болгон нике аркылуу дагы бекемделген. Ханбийке Египетте Маатхорнефрура деген ысым алган. Бир нече жылдан кийин Рамсес Хетт падышасы Хаттусили IIIнүн дагы бир кызына үйлөнгөн.
Бул тынчтык аймакта ондогон жылдар бою сооданын өнүгүшүнө жана саясий туруктуулуктун сакталышына шарт түзгөн.
Рамсес II тарыхка Байыркы Египеттин эң улуу куруучуларынын бири катары кирген. Анын жаңы падышалык резиденциясы Нил дарыясынын дельтасында жайгашкан Пер-Рамсес — «Рамсестин үйү» — шаары болгон. Ал фараондун күчүнүн жана бийлигинин символуна айланган.
Бирок анын эң көрүнүктүү архитектуралык эстеликтеринин айрымдары өлкөнүн түштүк аймактарында курулган.
Абу-Симбел: Нубиядагы Улуу аска храмы. Анын кире беришинде фараондун бийиктиги болжол менен 20 метр болгон төрт чоң айкели жайгашкан.
Рамессеум: Фивадагы Рамсестин өлгөндөн кийинки сыйынуу храмы. Ал жерде бир кезде салмагы болжол менен миң тоннага жеткен фараондун эбегейсиз айкели турган.
Карнак жана Луксор: Ири архитектуралык курулуштардын улантылышы, анын ичинде Улуу Гипостиль залы менен байланышкан иштер жана жаңы пилондор менен эстеликтердин курулушу.
Фараон өзүнүн курулуштары үчүн мурдагы доорлордон калган эстеликтердин материалдарын кайра колдонуудан тартынган эмес. Бирок мындай көрүнүш ошол мезгилде кеңири тараган практика болгон.
Өмүрүнүн акыркы мезгилинде Рамсес Ра-Хорахте кудайы менен байланышкан кудайлаштырылган башкаруучу катары расмий түрдө сыйына баштаган. Ал башкаруусунун 67-жылында каза болгон жана өзүнүн он эки уулунан узак жашаган. Анын ордуна он үчүнчү уулу Мернептах такка отурган.
Рамсес IIнин денесинин кийинки тагдыры да анын өмүрүндөй эле кызыктуу болгон. Мүрзөлөрдү тоногон каракчылардан улам анын мумиясын бир нече жолу башка жерге көчүрүп, кайра жашырууга туура келген.
Акырында мумия Дейр-эль-Бахридеги падышалык жашыруун жайга коюлуп, 1881-жылы ошол жерден табылган.
1976-жылы мумия козу карындардын таасиринен бузулуп жаткандыктан, аны сактап калуу үчүн Парижге алып барышкан. Ошентип, Рамсес IIнин мумиясы символикалык түрдө «учак менен саякаттаган».
Изилдөөлөр Рамсес өз доору үчүн бойлуу жана сымбаттуу адам болгонун көрсөткөн. Анын бою болжол менен 1,7 метрди түзгөн, териси ачык түстө, чачы кызгылт болгон. Изилдөөчүлөр аны жалпысынан Жер Ортолук деңизине мүнөздүү антропологиялык типке киргизишкен.
