Тутанхамондун теги узак убакыт бою кызуу талаш-тартыштын предмети болуп келген. Анын таажы кийгенге чейин жашаганын тастыктаган жалгыз түз далил Гермополдон табылган таш болгон, анда ал «фараондун өз денесинен жаралган сүйүктүү уулу Тутанхатон» деп аталган. Египтологдор ар кандай божомолдорду айтышкан: ал «еретик» Эхнатондун уулубу же анын мураскери Сменхкаранын уулубу?
Бул суроого чекит коюуга 2007–2009-жылдары жүргүзүлгөн ири изилдөөлөр аракет кылган, алардын жыйынтыктарын 2010-жылы Захи Хавасс жарыялаган. ДНК-анализ менен мумияларды радиологиялык сканерлөө Тутанхамон KV55 мүрзөсүндөгү эркектин (жогорку ыктымалдык менен — Эхнатондун өзү) жана KV35 мүрзөсүндөгү «Жаш айымдын» уулу болгонун көрсөткөн. Генетикалык белгилерге ылайык, бул айым күйөөсүнүн өзүнүн карындашы болгон. Египеттин падышалык үйлөрүндө «кан тазалыгын» сактоо максатында кеңири таралган мындай туугандык нике жаш падышанын көптөгөн тукум куучулук ооруларына себеп болгон. iGENEA компаниясынын изилдөөчүлөрү ал R1b1a2 гаплогруппасына таандык болушу мүмкүн деп да божомолдошкон, бул аны азыркы европалыктардын жарымына жакыны менен туугандаш кылат.
Ошого карабастан, башкаруусунун кийинки документтеринде Тутанхамон дипломатиялык түрдө өз атасы катары чоң атасы — Аменхотеп IIIти атаган, жаңы мамлекеттик идеологиянын алкагында Эхнатондун талаштуу фигурасынан атайылап алыстоого аракет кылган.
Төрөлгөндө ханзаада Тутанхатон («Атондун тирүү көрүнүшү») деген атты алган, бул күн дискинин культуна берилгендикти баса белгилеген. Бирок башкаруусунун экинчи жылында, тарыхтын маятниги эски кудайларга кайра бурулганда, жаш падыша жана анын жубайы Анхесенпаатон аттарын Тутанхамон («Амонун тирүү көрүнүшү») жана Анхесенамон деп өзгөрткөн.
Такка олтургандан кийин ал Небхепрура («Ранын көрүнүштөрүнүн ээси») деген такты атын кабыл алган, Амарна архивиндеги дипломатиялык кат алышууларда ал ушул ат менен аталат. Анын толук аты салтанаттуу угулган: Тутанхамон Хекаиунушема — «Түштүк Иунунун башкаруучусу» дегенди билдирген.
Тутанхамон болжол менен 10 жашында фараон болгон. Жаштыгына байланыштуу реалдуу бийлик тажрыйбалуу регенттердин — Эйенин (ханыша Тиянын бир тууганы) жана таланттуу аскер башчысы Хоремхебдин колунда болгон. Алгачкы үч жыл сарай дагы эле Ахетатондо калган, бирок көп өтпөй борбор Птах кудайынын коргоосундагы Мемфиске көчүрүлгөн.
Фараон «Калыбына келтирүү» саясатын жарыялаган. Карнактан табылган атактуу Калыбына келтирүү стеласына ылайык, анын башкаруусунун башында Египет кейиштүү абалда болгон: ыйык жайлар ташталган, кудайлар өлкөдөн жүзүн бурган. Тутанхамон Амон жана башка кудайлардын храмдарын өлкө боюнча жана Нубияда (Кава, Фарас) калыбына келтирген.
Салттуу культтардын жречестесине чоң артыкчылыктарды жана байлыктарды берген.
Ливандын кедр жыгачынан алтын менен капталган жаңы ритуалдык кайыктарды жасоого буйрук берген.
Ошол эле учурда ал фанаттык чыдамсыздык көрсөткөн эмес: Атон культу жашай берген, ал тургай фараон кээде өзүн «Атондун уулу» деп да атаган, бул диний маселелерде ийкемдүүлүгүн көрсөтөт.
Кыска башкаруусуна карабастан, Тутанхамон архитектурада да из калтырган. Ал Луксордо Аменхотеп III баштаган кооз колоннаданы бүтүргөн жана Гизада Хорон храмын курган. Нубияда Солебдеги храм комплекси аяктаган. Фивдеги анын заупокойный храмы ири айкелдер менен кооздолгон, бирок кийин мураскерлери — Эйе жана Хоремхеб тарабынан узурпацияланган.
Тышкы саясатта Хоремхебдин ийгиликтери өзгөчө көрүнгөн. Карнактагы сүрөттөр Сириядагы жеңиштерди көрсөтөт, ал эми Нубиянын наместниги Аменхотеп (Хаи) сириялык жана нубиялык уруулардын үзгүлтүксүз алым-салык жөнөткөнүн тастыктаган.
Тутанхамон 19 жашында каза болуп, мураскер калтырган эмес. Анын Анхесенамон менен никеси трагедиялуу болгон: фараондун мүрзөсүнөн эки өлүк төрөлгөн кыздын мумиялары табылган.
Анын өлүмүнүн версиялары ондогон жылдар бою өзгөрүп келген:
Узак убакыт бою фараонду желкеден урган сокку менен өлтүрүшкөн деп эсептелген (баш сөөгүндөгү тешик 2005-жылы мумиялоо учурунда жасалганы аныкталган).
2010-жылдагы изилдөөлөр анын денесинде безгектин оор формасынын козгогучтарын тапкан. Мындан тышкары ал Кёллер оорусу (тамандын сөөк некрозу), «коёндун оозу» жана тамандын майышуусу менен жабыркаган.
Бүгүнкү күндө эң ыктымал версия — аңчылык маалында арабадан кулап кетүү. Сынган буту (сөөк өлүмгө чейин бүтө элек) жана инфекциялардан улам алсыраган организм ыкчам өлүмгө алып келген. Анын мүрзөсүнөн табылган 130дан ашык таяк фараондун өз алдынча кыймылдашы кыйын болгонун тастыктайт.
Тутанхамондун өлүмү кризис жараткан. Анын жесири Анхесенамон үмүтсүз абалда хетт падышасы Суппилулиума Iге кат жазып, ага уулдарынын бирин күйөөгө берүүнү суранган, анткени ал «кызматчысына турмушка чыгуудан коркконун» билдирген. Хетт ханзаадасы Заннанза Египетке жөнөтүлгөн, бирок чек арада каза болгон (балким өлтүрүлгөн). Андан кийин Анхесенамон тарых барактарынан жоголуп, такка карыган Эйе олтурган.
Эгерде Говард Картер болбогондо, Тутанхамон тарыхта анча маанилүү эмес башкаруучу катары калышы мүмкүн эле. 1922-жылдын 4-ноябрында Картер KV62 мүрзөсүнүн кире беришин тапкан, ал дээрлик тонолбогон абалда болгон. Падышаны шашылыш көмүшкөнү (мүрзө фараон үчүн өтө кичине болгон) жана кийин Рамсес VIнин мүрзөсүн курууда кире беришин курулуш калдыктары менен жаап салышканы аны тонолуудан сактап калган.
Ичинде эсепсиз байлыктар табылган: алтын такты, арабалар, атактуу алтын маска (салмагы 10 кгдан ашык) жана миңдеген турмуш буюмдары. Бул ачылыш 1923-жылы лорд Карнарвондун өлүмүнөн кийин «фараондун каргышы» тууралуу уламышты жараткан. Бирок кургак статистика тескерисин көрсөтөт: экспедициянын көпчүлүк катышуучулары узак жашаган (орточо 74 жаш), ал эми Картер өзү 1939-жылы гана каза болгон.
